Trẻ làm được ở phòng học mà chưa làm được ở nhà thường vì kỹ năng chưa được tổng quát hoá: trẻ đã học nó gắn với một người, một nơi, một bộ đồ dùng và một câu nói cụ thể, nên khi những thứ ấy thay đổi, trẻ không nhận ra đây là lúc dùng kỹ năng đã học. Tổng quát hoá không tự xảy ra với nhiều trẻ cần hỗ trợ. Nó cần được lên kế hoạch ngay từ khi dạy, với nhiều người, nhiều nơi, nhiều đồ vật, và cần ba mẹ cùng tạo cơ hội trong sinh hoạt hằng ngày.
Đây là một trong những băn khoăn hay gặp nhất của ba mẹ: cô nói con đã tự rửa tay, đã biết xin nước, đã chỉ được tranh, nhưng ở nhà con không làm. Có ba mẹ nghi cô nói quá, có ba mẹ nghĩ con "chỉ nghe lời cô". Thực ra cả hai đều không đúng. Bài này giải thích hiện tượng ấy và những việc giáo viên cùng gia đình làm để kỹ năng đi được từ phòng học ra cuộc sống.
Tổng quát hoá là gì
Một kỹ năng được coi là đã thật sự thuộc về trẻ khi trẻ dùng được nó ở những hoàn cảnh khác với lúc học. Các nhà giáo dục đặc biệt thường nhìn tổng quát hoá theo nhiều chiều. Chiều người: trẻ làm với cô, cũng làm với ba mẹ, ông bà, bạn. Chiều nơi: trẻ làm ở phòng học, cũng làm ở nhà, ở sân, ở siêu thị. Chiều đồ vật: trẻ nhận ra con mèo trong tranh, cũng nhận ra con mèo thật, con mèo bông, con mèo trong sách khác.
Còn có chiều lời nói và tình huống: trẻ làm theo "con cất giày đi", cũng làm theo "giày để lên kệ nhé". Và chiều thời gian: kỹ năng học tháng trước vẫn còn sau một kỳ nghỉ. Chiều cuối này thường được gọi riêng là duy trì, nhưng nó đi chung với tổng quát hoá vì cả hai đều trả lời một câu: kỹ năng có sống được ngoài buổi học không.
Với phần lớn trẻ phát triển điển hình, tổng quát hoá xảy ra gần như tự nhiên. Một đứa trẻ học từ "chó" với con chó nhà mình sẽ tự gọi được con chó nhà hàng xóm. Nhưng với nhiều trẻ cần hỗ trợ, bước này không tự xảy ra, và đó là điều bình thường cần được chuẩn bị chứ không phải dấu hiệu trẻ học kém.
Vì sao nhiều trẻ cần hỗ trợ khó tổng quát hoá
Nhiều trẻ cần hỗ trợ học rất chi tiết. Khi học tranh con mèo, trẻ có thể đã ghi nhớ cả màu nền của tranh, góc gấp của tấm thẻ, giọng của cô. Với trẻ, "con mèo" là tất cả những thứ ấy gộp lại. Khi gặp một con mèo khác màu trong một cuốn sách khác, trẻ không chắc đây có phải là cùng một thứ. Đây không phải trẻ không hiểu, mà là trẻ hiểu quá cụ thể.
Một số trẻ còn dựa nhiều vào khung cảnh quen thuộc để biết lúc nào phải làm gì. Phòng học, chiếc bàn, giờ giấc, lời chào của cô là những tín hiệu cho trẻ biết "bây giờ là lúc học". Ở nhà, không có những tín hiệu ấy, trẻ không nhận ra đây cũng là lúc dùng kỹ năng. Cộng thêm việc ở nhà người lớn quen đoán ý trẻ trước, nên trẻ ít có lý do để dùng kỹ năng.
Từ những năm 1970, các nhà nghiên cứu Stokes và Baer đã chỉ ra rằng tổng quát hoá không nên được chờ đợi một cách thụ động mà phải được lập kế hoạch như một phần của việc dạy. Ý tưởng ấy đến nay vẫn là nền tảng của cách giáo viên giáo dục đặc biệt thiết kế mục tiêu: một mục tiêu chỉ được coi là đạt khi trẻ dùng được nó ở nhiều nơi, với nhiều người.
Bốn chiều tổng quát hoá và cách luyện
Bảng dưới lấy ví dụ một mục tiêu đơn giản là trẻ xin nước bằng một từ hoặc một tấm tranh, và cách mở rộng nó theo từng chiều.
| Chiều | Trong giờ học | Mở rộng ra |
|---|---|---|
| Người | Xin cô giáo 1:1 | Xin ba, mẹ, ông bà, cô lớp mầm non, bạn |
| Nơi | Ở bàn phòng học | Ở bàn ăn nhà, ngoài sân, ở nhà ông bà |
| Đồ vật | Cốc nhựa màu xanh của lớp | Cốc nhà, chai nước, bình có ống hút |
| Lời và tình huống | Cô hỏi "con muốn gì" | Không ai hỏi, trẻ tự xin khi khát |
Chiều cuối cùng thường khó nhất và quan trọng nhất. Trẻ xin được khi có người hỏi là một bước; trẻ tự xin khi khát mà không ai nhắc mới là lúc kỹ năng thật sự phục vụ cuộc sống của trẻ. Giáo viên luôn hướng kế hoạch đến bước tự khởi xướng này.
Giáo viên lên kế hoạch tổng quát hoá ngay trong giờ 1:1
Tổng quát hoá không chờ đến khi trẻ đã học xong. Ngay từ khi dạy một kỹ năng, giáo viên đã đưa vào nhiều biến thể. Thay vì một tấm tranh con mèo, cô dùng ba bốn tranh khác nhau, cả ảnh thật lẫn hình vẽ, cả con mèo bông. Thay vì một câu "chỉ con mèo", cô nói "con mèo đâu", "tìm con mèo nào", "cho cô xem con mèo".
Cô cũng thay đổi vị trí: hôm nay học ở bàn, mai học trên thảm, ngày kia ra hành lang. Khi có thể, cô mời một người khác như một giáo viên khác, hoặc chính ba mẹ, cùng thử mục tiêu ấy trong buổi học. Mỗi lần trẻ làm được với một người mới, một đồ vật mới, đó là một dấu hiệu kỹ năng đang thoát ra khỏi khung cảnh cụ thể.
Một nguyên tắc nữa là dạy những kỹ năng mà môi trường tự nhiên sẽ "trả công". Xin nước thì được nước, chào thì được người khác chào lại, cởi giày thì được vào chơi. Những kỹ năng có ích tự nhiên như vậy dễ được duy trì hơn, vì cuộc sống liên tục tạo cơ hội và phần thưởng cho trẻ dùng chúng, kể cả khi không có cô ở đó.
Đưa kỹ năng ra khỏi phòng học
Bước tiếp theo là đưa kỹ năng ra những nơi thật. Với trẻ học trong hệ thống trường mầm non, điều này có thể là giờ ăn trưa ở lớp, giờ ra sân, lúc rửa tay trước bữa. Giáo viên 1:1 trao đổi với giáo viên lớp để những cơ hội này được tạo ra và để giáo viên lớp dùng cùng cách gợi ý.
Có những kỹ năng chỉ có thể luyện ở đúng nơi của nó. Đi vệ sinh phải luyện trong nhà vệ sinh; cởi giày, cất cặp phải luyện ở cửa lớp lúc đến. Trong những trường hợp này, giáo viên có khi dời một phần giờ học ra đúng nơi ấy, thay vì luyện giả trong phòng.
Khi kỹ năng đã dùng được ở nhiều nơi trong trường, ba mẹ thường thấy nó xuất hiện ở nhà dễ dàng hơn. Mỗi môi trường mới trẻ chinh phục được làm cho môi trường tiếp theo bớt lạ.
Phần của ba mẹ: tạo cơ hội trong sinh hoạt hằng ngày
Nhà là nơi trẻ dành nhiều thời gian nhất, nên phần của ba mẹ quyết định rất nhiều. Một vài cách đơn giản để kỹ năng đã học ở lớp có đất sống ở nhà:
- Hỏi cô chính xác con đang học gì, cô nói câu gì, gợi ý bằng cách nào, và dùng y như vậy ở nhà trong những tuần đầu.
- Bớt đoán ý con trước: thay vì rót nước sẵn, đặt cốc ở chỗ con thấy và chờ con xin theo cách con đã học.
- Chọn một hai kỹ năng để tập trung mỗi tuần, gắn vào lúc cố định như bữa sáng, giờ tắm, trước khi ngủ.
- Để ông bà, người giúp việc, anh chị em biết cùng một cách làm, để con thấy kỹ năng dùng được với nhiều người.
- Khen ngay khi con dùng kỹ năng ở nhà, kể cả khi chưa hoàn hảo, và kể lại với cô ở buổi sau.
- Mang đồ dùng ở nhà đến lớp, như chiếc cốc con hay dùng, để cô dạy với đúng đồ ấy.
Ba mẹ không cần biến nhà thành phòng học. Chỉ cần những lúc vốn có trong ngày được dùng như cơ hội, và người lớn chờ thêm một chút trước khi làm thay con.
Những thói quen vô tình giữ kỹ năng lại trong phòng học
Luôn dạy bằng đúng một bộ đồ dùng. Một bộ thẻ tranh đẹp, dùng mãi, có thể làm trẻ chỉ nhận ra hình trên bộ thẻ ấy. Thay đổi đồ dùng thường xuyên ngay từ đầu giúp trẻ nắm cái chung thay vì chi tiết riêng.
Luôn nói đúng một câu. Nếu lần nào cô cũng nói "chạm vào con mèo", trẻ có thể chỉ làm khi nghe đúng câu ấy. Trong cuộc sống, người ta nói theo trăm cách, nên trong giờ học cũng cần vài cách nói khác nhau cho cùng một ý.
Ở nhà đoán ý con quá nhanh. Khi người lớn đáp ứng nhu cầu trước khi con kịp ra hiệu, con không có lý do để dùng kỹ năng xin vừa học. Chờ thêm vài giây là đủ tạo cơ hội.
Coi mục tiêu là xong khi con làm được với cô. Nếu kế hoạch dừng ở đó, kỹ năng có thể mãi ở trong phòng học. Một tiêu chí đạt tốt luôn có thêm người khác và nơi khác.
Mỗi người trong nhà dạy một kiểu. Con không nhận ra những cách khác nhau là cùng một việc. Thống nhất lời nói và cách gợi ý giữa các thành viên giúp kỹ năng được nhận ra ở mọi nơi trong nhà.
Duy trì: giữ cho kỹ năng không mất đi
Một kỹ năng đã học mà không được dùng có thể dần mờ đi, nhất là sau những kỳ nghỉ dài hay khi gia đình có biến động. Đây là lý do giáo viên không bỏ hẳn những mục tiêu đã đạt mà đưa chúng vào phần ôn tập, kiểm tra lại định kỳ dù thưa hơn. Nếu thấy kỹ năng giảm, cô dạy lại nhanh trước khi nó mất hẳn.
Trước những kỳ nghỉ dài như Tết hay hè, giáo viên thường gửi ba mẹ một danh sách ngắn những kỹ năng nên duy trì ở nhà, kèm cách làm cụ thể. Không cần luyện như giờ học, chỉ cần để con có cơ hội dùng kỹ năng trong sinh hoạt. Sau kỳ nghỉ, những buổi đầu thường dành để ôn lại trước khi học mới.
Khi trẻ chỉ làm được với cô mà chưa làm với người khác, đó không phải là trẻ "chỉ nghe lời cô". Đó là một điểm dừng bình thường trên đường tổng quát hoá. Ở Global Star Special, việc đưa kỹ năng về nhà là một phần của mỗi buổi trao đổi với ba mẹ, vì kỹ năng chỉ có ý nghĩa khi con dùng được trong cuộc sống của mình.
Câu hỏi thường gặp
Cô nói con làm được ở lớp nhưng ở nhà con không làm, có phải cô nói quá không?
Thường là không. Trẻ cần hỗ trợ hay học kỹ năng gắn với người, nơi và đồ vật cụ thể. Ba mẹ có thể xin dự một phần buổi học để xem con làm thế nào, rồi dùng đúng cách đó ở nhà. Đây là cách nhanh nhất để kỹ năng xuất hiện ở nhà.
Bao lâu thì kỹ năng ở lớp sẽ xuất hiện ở nhà?
Không có thời gian cố định. Có kỹ năng xuất hiện gần như ngay, có kỹ năng cần nhiều tuần luyện có chủ đích ở nhà. Tốc độ phụ thuộc vào độ khó của kỹ năng, mức giống nhau giữa hai môi trường và số cơ hội con có để dùng nó.
Có nên dùng đúng đồ dùng ở lớp mang về nhà không?
Lúc đầu, dùng đồ giống ở lớp có thể giúp con nhận ra kỹ năng. Nhưng sau đó nên chuyển dần sang đồ dùng của nhà, vì mục tiêu là con làm được với mọi đồ vật, không chỉ một bộ đồ của lớp học.
Con làm được với mẹ nhưng không làm với ông bà, phải làm sao?
Đó là chiều tổng quát hoá theo người. Hãy chỉ cho ông bà cách mẹ nói, cách gợi ý và cách khen, rồi để ông bà thử những lúc đơn giản. Ban đầu mẹ có thể đứng cạnh, rồi lùi dần cho ông bà làm một mình.
Sau kỳ nghỉ dài con quên nhiều, có phải con thụt lùi không?
Quên một phần sau kỳ nghỉ là điều thường gặp, và thường được lấy lại nhanh hơn lần học đầu. Giáo viên sẽ ôn lại trong những buổi đầu. Để giảm điều này, ba mẹ có thể duy trì vài kỹ năng chính trong sinh hoạt suốt kỳ nghỉ.
Tổng quát hoá có phải là việc của ba mẹ hay của giáo viên?
Của cả hai. Giáo viên lên kế hoạch và dạy với nhiều biến thể ngay trong giờ học, ba mẹ tạo cơ hội và dùng kỹ năng trong cuộc sống hằng ngày. Khi hai bên trao đổi thường xuyên, kỹ năng đi từ phòng học ra cuộc sống nhanh hơn nhiều.