Dạy luân phiên lượt cho trẻ: từ lăn bóng qua lại đến trò chuyện qua lại

Luân phiên lượt là việc hai người lần lượt làm, lần lượt nói, người này xong thì người kia tiếp; đây là khung xương của mọi cuộc trò chuyện, và trẻ thường học nó qua các bậc: lượt hành động như lăn bóng qua lại, lượt âm thanh như bắt chước tiếng kêu, lượt lời như hỏi và đáp, rồi mới đến trò chuyện qua lại nhiều lượt. Với trẻ cần hỗ trợ, giáo viên dạy từng bậc một cách có chủ đích, bắt đầu từ những hoạt động có lượt rõ ràng và vui, rồi chuyển dần sang lượt bằng lời.

Một cuộc trò chuyện bình thường giữa hai người lớn diễn ra trơn tru đến mức ta không nhận ra mình đang làm một việc phức tạp: nghe người kia nói, chờ họ dừng, đáp lại đúng ý, rồi nhường lượt. Trẻ nhỏ học điều này rất lâu trước khi nói được câu. Bài này đi qua các bậc của luân phiên lượt từ góc nhìn giao tiếp, cách giáo viên dạy trong lớp và những việc đơn giản ba mẹ làm được ở nhà.

Luân phiên lượt là khung xương của hội thoại

Mọi cuộc trò chuyện đều có cấu trúc lượt. Một người nói, người kia nghe; người kia đáp, người đầu lắng nghe. Nếu cả hai cùng nói một lúc, hoặc một người nói mãi không dừng, cuộc trò chuyện đổ vỡ. Trẻ cần hiểu cấu trúc này trước khi có thể dùng lời nói để giao tiếp thật sự với người khác, không chỉ để xin hay để gọi.

Điều thú vị là cấu trúc lượt xuất hiện rất sớm, trước cả lời nói. Những đứa trẻ vài tháng tuổi đã có những "cuộc trò chuyện" bằng âm thanh với ba mẹ: bé bập bẹ, mẹ đáp lại, bé dừng nghe rồi bập bẹ tiếp. Những màn qua lại ấy là bài tập đầu tiên về luân phiên. Trung tâm Phát triển Trẻ em của Đại học Harvard gọi kiểu tương tác này là "giao và đáp", và xem nó là một trong những trải nghiệm quan trọng cho sự phát triển của não bộ trẻ nhỏ.

Với một số trẻ cần hỗ trợ, những màn qua lại sớm này diễn ra ít hơn, có khi vì trẻ ít khởi xướng, có khi vì trẻ chưa chú ý đến phản hồi của người khác. Tin tốt là luân phiên lượt có thể được dạy ở bất kỳ tuổi nào, bắt đầu từ những hoạt động không cần lời.

Các bậc của luân phiên lượt

Giáo viên thường xây luân phiên lượt theo các bậc dưới đây. Trẻ có thể ở nhiều bậc cùng lúc tuỳ hoạt động; bảng giúp chọn điểm bắt đầu.

Mục tiêu ở mỗi bậc không chỉ là có lượt, mà là kéo dài chuỗi lượt. Một lần lăn bóng qua lại là một vòng; mười lần qua lại liền mạch là một kỹ năng vững. Giáo viên ghi lại số vòng liên tiếp trẻ giữ được ở mỗi hoạt động để thấy tiến bộ.

Bắt đầu với lượt hành động

Lượt hành động là điểm khởi đầu dễ nhất vì nó nhìn thấy được, chạm được, và không đòi hỏi lời nói. Cô và trẻ ngồi đối diện, lăn bóng qua lại. Mỗi lần lăn, cô nói rõ "lượt cô", "lượt con". Khi bóng đến tay trẻ, cô chờ; nếu trẻ giữ bóng mà không lăn lại, cô chìa tay ra, gợi ý nhẹ, có khi giúp tay trẻ đẩy bóng đi.

Những hoạt động có lượt tự nhiên khác cũng rất hợp: xếp tháp khối mỗi người một khối, thả bi vào ống mỗi người một viên, đẩy xe qua lại trên bàn. Điều quan trọng là lượt ngắn, rõ ràng, và lượt của trẻ đến nhanh. Nếu trẻ phải chờ lâu, trẻ dễ mất hứng hoặc giành lấy đồ vật.

Ở bậc này, nhiều trẻ thích giữ đồ vật và không muốn trao lượt. Đó là điều bình thường. Giáo viên làm cho việc trao lượt có lợi: lượt của cô thường rất ngắn và vui, rồi đồ vật quay lại ngay với trẻ. Trẻ dần hiểu rằng trao đi không phải là mất, mà là một phần của hoạt động. Khi trẻ đã quen, lượt của cô có thể dài dần.

Lượt bắt chước và lượt âm thanh

Bắt chước là một cầu nối đẹp từ hành động sang giao tiếp. Một cách giáo viên hay dùng là bắt chước chính trẻ: trẻ gõ trống hai lần, cô gõ hai lần; trẻ phát ra tiếng "ba", cô nói "ba". Nhiều trẻ rất thích được bắt chước và sẽ dừng lại nhìn người lớn, rồi làm lại để xem người lớn có làm theo không. Lúc đó, một chuỗi lượt đã hình thành mà trẻ là người dẫn.

Khi trẻ đã quen với việc được bắt chước, cô thêm một biến thể nhỏ ở lượt của mình: gõ ba lần thay vì hai, nói "ba ba" thay vì "ba". Trẻ có thể bắt chước lại biến thể ấy, và dần dần chuỗi lượt chuyển sang việc trẻ bắt chước người lớn. Đây là nền của việc học từ mới.

Lượt âm thanh có thể gắn với hoạt động trẻ thích: tiếng xe "brừm" khi đẩy xe, tiếng "meo" khi đưa con mèo bông, tiếng "ù" khi thả bóng xuống dốc. Mỗi bên luân phiên tạo tiếng, và cô chờ trẻ tạo tiếng trước khi hoạt động tiếp tục. Không có âm nào đúng hay sai; điều được khuyến khích là trẻ tham gia vào lượt bằng giọng nói.

Từ lượt lời đến trò chuyện qua lại

Khi trẻ đã nói được một số từ, lượt lời trở thành trọng tâm. Cô và trẻ cùng xem một cuốn sách tranh, cô gọi tên một hình, chờ trẻ gọi tên hình khác. Cô đếm "một", trẻ đếm "hai". Những chuỗi lượt lời ngắn này giúp trẻ quen với nhịp hội thoại: nói, dừng, nghe, nói tiếp.

Để chuyển sang trò chuyện thật, giáo viên học cách bớt hỏi và thêm bình luận. Một chuỗi câu hỏi liên tục như "đây là gì, màu gì, mấy cái" dễ biến cuộc trò chuyện thành bài kiểm tra. Thay vào đó, cô nói "ồ, con chó to quá", rồi chờ. Nhiều trẻ sẽ đáp lại bằng một lời bình luận của mình. Bình luận mở ra cơ hội để trẻ tham gia mà không chịu áp lực trả lời đúng.

Khi trẻ đáp, cô nối tiếp lời trẻ, giữ cùng chủ đề. Trẻ nói "chó chạy", cô nói "chó chạy nhanh, chó đuổi bóng". Mỗi lượt của cô vừa đáp lại trẻ vừa mời trẻ nói thêm. Đích là trẻ giữ được nhiều lượt liên tiếp về một chủ đề, và dần dần tự mở chủ đề mới.

Khi trẻ không trả lượt hoặc nói chen

Trẻ không đáp lại. Có khi trẻ chưa hiểu đã đến lượt mình. Một tín hiệu rõ ràng như cô chìa tay, nghiêng đầu, nhìn mong chờ, hoặc nói "lượt con" giúp trẻ nhận ra. Thời gian chờ cũng quan trọng: nhiều trẻ cần vài giây mới phản ứng.

Trẻ giữ lượt mãi. Một số trẻ nói rất nhiều về chủ đề mình thích mà không để người khác chen vào. Giáo viên dùng tín hiệu trực quan như một đồ vật "cầm là được nói", ai cầm thì nói, nói xong thì trao. Đồ vật này làm cho khái niệm lượt trở nên nhìn thấy được.

Trẻ nói chen. Trẻ chưa biết chờ người khác nói xong. Giáo viên dạy chờ bằng những lượt ngắn trước, khen khi trẻ chờ được, và tăng dần độ dài lượt của người khác. Trong nhóm, quy ước giơ tay hay chờ đồ vật đến tay giúp trẻ có cách chờ cụ thể.

Trẻ đáp lạc chủ đề. Đó có thể là dấu hiệu trẻ chưa hiểu câu của người lớn hoặc đang bị cuốn vào điều trong đầu mình. Cô nhẹ nhàng nối lại: "Con đang nghĩ về xe à? Mình đang nói về con chó, con chó đâu rồi?".

Luân phiên trong nhóm nhỏ và lớp chung

Luân phiên với một người lớn kiên nhẫn khác rất nhiều so với luân phiên giữa ba bốn bạn. Trong nhóm, lượt của trẻ đến chậm hơn, các bạn không phải lúc nào cũng chờ, và trẻ phải theo dõi xem ai đang có lượt. Vì vậy giáo viên thường bắt đầu với nhóm hai trẻ, hoạt động có lượt rất rõ, như mỗi bạn thả một viên bi vào ống rồi chuyền ống cho bạn bên cạnh.

Những tín hiệu trực quan giúp ích nhiều trong nhóm: một chiếc mũ hay một cái micro đồ chơi chuyền tay, ai cầm thì đến lượt; một tấm tranh có ảnh của bạn đang có lượt; một bài hát ngắn hát xong thì chuyền. Trẻ không phải nhớ thứ tự trong đầu mà nhìn thấy được lượt đang ở đâu.

Trong giờ vòng tròn của lớp mầm non, luân phiên lời nói diễn ra khi cô hỏi từng bạn một câu ngắn. Với trẻ cần hỗ trợ, cô có thể cho trẻ trả lời sau vài bạn, để trẻ nghe mẫu trước, và chấp nhận câu trả lời bằng tranh hay cử chỉ. Mỗi lần trẻ góp được lượt của mình vào vòng tròn chung là một bước lớn về giao tiếp trong nhóm.

Ba mẹ luyện luân phiên ở nhà

Ở nhà, ba mẹ có thể biến nhiều việc thường ngày thành chuỗi lượt. Khi xếp đồ chơi vào thùng, mỗi người một món. Khi ăn trái cây, mỗi người một miếng, nói "mẹ ăn", "con ăn". Khi tắm, mỗi người đổ một ca nước lên con vịt nhựa. Những chuỗi lượt ngắn, vui, lặp lại hằng ngày là bài tập tốt nhất.

Khi trò chuyện với con, ba mẹ thử tập dừng sau khi nói, và chờ lâu hơn mình quen. Nhiều người lớn lấp đầy mọi khoảng lặng, và vô tình không để lại chỗ cho con. Một khoảng lặng vài giây kèm ánh mắt mong chờ là lời mời con lên tiếng.

Nếu con có anh chị em, những hoạt động có lượt giữa các con cũng là cơ hội, với ba mẹ ở gần để giữ cho lượt công bằng và lượt của con ngắn lúc đầu. Ở Global Star Special, luân phiên lượt được dạy trong giờ học 1:1 như một phần của mục tiêu giao tiếp và tương tác, và cách cô dạy được chia sẻ để ba mẹ dùng tiếp ở nhà.

Câu hỏi thường gặp

Con chưa nói được thì có học luân phiên được không?

Được. Luân phiên bắt đầu từ hành động và âm thanh, không cần lời. Lăn bóng qua lại, gõ trống luân phiên, bắt chước tiếng kêu đều là luân phiên. Những bậc này còn là nền tốt cho lời nói sau này.

Con không chịu trao đồ khi đến lượt người khác, phải làm sao?

Làm cho lượt của người khác thật ngắn và đồ vật quay lại nhanh, để con thấy trao đi không phải mất đi. Có thể dùng hai đồ vật giống nhau lúc đầu. Khen ngay khi con trao, dù có gợi ý.

Hỏi con nhiều câu có giúp con nói nhiều hơn không?

Không hẳn. Hỏi dồn dễ làm con thấy áp lực và im lặng. Xen câu hỏi với những lời bình luận về điều đang cùng làm, rồi chờ, thường mở ra nhiều lời đáp hơn. Câu hỏi nên đơn giản và có liên quan đến thứ con đang chú ý.

Con nói liên tục về một chủ đề, không để ai nói, có sao không?

Đây là điều thường gặp ở một số trẻ. Có thể dùng một đồ vật làm tín hiệu lượt, cầm thì nói, nói xong thì trao. Ba mẹ cũng có thể nối từ chủ đề con thích sang chủ đề khác từng chút một.

Chơi với anh chị có giúp con học luân phiên không?

Có, nếu có người lớn ở gần giúp giữ lượt công bằng và ngắn. Anh chị thường là những người mẫu tự nhiên. Hãy hướng dẫn anh chị chờ em và khen khi em trao lượt.