Với trẻ khó ngủ trưa ở lớp, giáo viên giúp được nhiều nhất bằng ba việc: chọn chỗ nằm hợp với cảm giác của trẻ, làm ánh sáng và âm thanh dịu xuống dần, và giữ một nhịp hạ nhiệt cố định trước giờ ngủ. Trẻ vẫn không ngủ được thì nghỉ yên trên chỗ nằm là đủ, không ép. Ép ngủ thường làm giờ ngủ trưa thành lúc căng thẳng nhất trong ngày.
Ngủ trưa giữa hai ba chục bạn, trên chiếu hay nệm không phải của mình, trong căn phòng vừa còn ồn ào ăn uống là đòi hỏi lớn với trẻ nhạy cảm. Có trẻ cần rất lâu mới hạ được nhịp, có trẻ giật mình vì mỗi tiếng sột soạt, có trẻ không chịu nổi chiếc chăn ráp hay mùi nệm lạ. Học viện Y học Giấc ngủ Hoa Kỳ khuyến nghị trẻ ba đến năm tuổi ngủ khoảng mười đến mười ba giờ mỗi ngày tính cả giấc trưa, nhưng nhu cầu giấc trưa giảm dần theo tuổi và khác nhau nhiều giữa các trẻ.
Bài này giúp giáo viên mầm non nhìn giờ ngủ trưa từ góc cảm giác: vì sao trẻ khó ngủ, sắp xếp phòng và chỗ nằm, nhịp trước giờ ngủ, cách xử lý trẻ không ngủ, và phối hợp với giấc ngủ ở nhà.
Vì sao một số trẻ khó ngủ trưa ở lớp
Để ngủ được, cơ thể phải chuyển từ trạng thái tỉnh táo, cảnh giác sang trạng thái thư giãn. Trẻ nhạy cảm giác thường ở mức cảnh giác cao hơn bạn: mỗi tiếng động, mỗi cái chạm của bạn nằm cạnh, mỗi vệt sáng qua khe rèm đều được não ghi nhận như một tín hiệu cần để ý. Sau một buổi sáng nhiều kích thích, trẻ có thể đang ở mức căng nhất trong ngày đúng lúc cô tắt đèn.
Một số trẻ khác cần vận động hoặc áp lực sâu để thư giãn, như được ôm chặt, đắp chăn nặng hơn, nằm sấp. Ở nhà ba mẹ có thể đã quen ru, vỗ lưng, cho con nằm sát tường; ở lớp những điều đó vắng mặt, trẻ nằm trăn trở mãi. Cũng có trẻ đơn giản không còn cần ngủ trưa hằng ngày, nhất là trẻ năm sáu tuổi ngủ đủ ban đêm.
Còn một nguyên nhân hay bị bỏ qua: nhịp giờ của buổi sáng. Trẻ thức dậy rất sớm để kịp giờ đi làm của ba mẹ có thể buồn ngủ từ mười giờ và đã quá mệt lúc đến giờ ngủ trưa, kiểu mệt khiến trẻ quấy chứ không ngủ được. Trẻ thức muộn, đến lớp muộn thì lúc mười hai giờ lại chưa thấy buồn ngủ. Khi giáo viên ghi giờ đến lớp bên cạnh giờ trẻ ngủ được, nhiều khi mối liên hệ hiện ra khá rõ, và việc chỉnh nằm ở lịch của gia đình nhiều hơn ở phòng ngủ của lớp.
Phân biệt các trường hợp này quan trọng vì cách hỗ trợ khác nhau. Trẻ quá cảnh giác cần môi trường dịu hơn. Trẻ cần áp lực cần chăn, gối phù hợp. Trẻ không còn cần ngủ cần một lựa chọn nghỉ yên. Giáo viên hỏi gia đình về thói quen ngủ ở nhà và ghi lại trong lớp trẻ nằm bao lâu mới ngủ, ngủ bao lâu, thức dậy thế nào.
Chọn chỗ nằm cho trẻ nhạy cảm
Vị trí trong phòng ngủ ảnh hưởng lớn đến lượng kích thích trẻ nhận được. Một vài gợi ý:
- Nằm ở góc hoặc sát tường. Chỉ có bạn ở một phía, bớt va chạm và tiếng động.
- Xa cửa ra vào, xa nhà vệ sinh. Tránh tiếng cửa đóng mở, tiếng nước, bạn đi qua lại.
- Xa quạt thổi thẳng và máy lạnh kêu. Gió lùa lên mặt và tiếng máy rung đều là kích thích liên tục.
- Cạnh bạn nằm yên. Tránh xếp cạnh bạn hay trở mình, hay nói chuyện.
- Cố định mỗi ngày. Cùng một chỗ, cùng một hướng nằm giúp trẻ thấy quen thuộc, bớt cảnh giác.
Đồ dùng ngủ cũng quan trọng. Trẻ nhạy xúc giác có thể khó chịu với chăn len ráp, gối vỏ nylon, nệm có mùi nhựa mới. Gia đình có thể gửi chăn, gối quen từ nhà, vừa mềm đúng ý trẻ vừa mang mùi nhà, là tín hiệu an toàn mạnh. Với trẻ thích áp lực, một chiếc chăn dày hơn hoặc gối ôm có thể giúp; chăn nặng chuyên dụng chỉ nên dùng khi có tư vấn của chuyên gia và đúng trọng lượng phù hợp, vì không an toàn cho mọi trẻ.
Ánh sáng và âm thanh: hạ dần, không tắt đột ngột
Nhiều lớp chuyển từ giờ ăn ồn ào sang giờ ngủ chỉ bằng một cú tắt đèn và lời nhắc "ngủ đi các con". Với trẻ nhạy cảm, chuyển đột ngột như vậy khó hơn chuyển từ từ. Giáo viên có thể kéo rèm và tắt bớt một nửa đèn từ lúc trẻ rửa mặt sau bữa ăn, để căn phòng tối dần trong mười lăm phút.
Phòng ngủ không cần tối hoàn toàn. Một số trẻ sợ bóng tối, lại thấy khó chịu khi không nhìn thấy cô. Ánh sáng lờ mờ, đều, không có vệt nắng chiếu thẳng lên mặt trẻ là đủ. Về âm thanh, tiếng nhạc nhẹ đều đều hoặc tiếng ồn trắng âm lượng thấp giúp che bớt tiếng động bất chợt như tiếng xe, tiếng lớp bên cạnh. Giáo viên nên giữ âm lượng cố định suốt giờ ngủ thay vì bật tắt nhiều lần.
Giọng nói của giáo viên cũng là một phần âm thanh của phòng. Nói khẽ, chậm, đi lại nhẹ, tránh trò chuyện giữa các cô trong phòng ngủ là những điều nghe hiển nhiên nhưng hay bị quên trong một ngày bận rộn.
Một nhịp trước giờ ngủ cố định
Trẻ dễ ngủ hơn khi cơ thể nhận ra chuỗi việc quen thuộc báo hiệu sắp đến giờ nghỉ. Một nhịp mẫu khoảng hai mươi phút có thể là:
- Sau bữa ăn, trẻ rửa tay, rửa mặt, đi vệ sinh theo nhóm nhỏ, không cả lớp cùng lúc.
- Cô kéo rèm, tắt bớt đèn, bật nhạc nhẹ.
- Trẻ tự lấy chăn gối, trải chỗ nằm của mình. Việc mang, trải là vận động có lực nhẹ, giúp hạ nhịp.
- Cả lớp ngồi trên chỗ nằm nghe một câu chuyện ngắn, giọng cô chậm dần.
- Vài động tác duỗi người chậm: vươn tay, ôm gối, thở ra dài theo cô.
- Trẻ nằm xuống, cô đi một vòng chỉnh chăn, chạm chắc tay lên vai những trẻ cần.
Điều quan trọng là nhịp này giống nhau mỗi ngày. Khi thứ tự lặp lại, trẻ biết điều gì sẽ đến và cơ thể bắt đầu thư giãn từ bước đầu tiên. Với trẻ cần hỗ trợ nhiều hơn, một bảng hình gồm năm sáu tranh minh hoạ các bước, đặt ở chỗ trẻ nhìn thấy, giúp trẻ theo dõi mình đang ở đâu trong chuỗi.
Trẻ vẫn không ngủ được: nghỉ yên là đủ
Không ép nhắm mắt, không doạ. Ép trẻ nhắm mắt hay doạ "không ngủ cô gọi mẹ" làm tăng căng thẳng, điều ngược hẳn với thứ trẻ cần để ngủ. Mục tiêu là trẻ nghỉ, cơ thể được yên, giấc ngủ nếu đến là phần thêm.
Cho một hoạt động yên trên chỗ nằm. Sau khoảng hai mươi đến ba mươi phút nằm mà vẫn không ngủ, trẻ có thể được xem một cuốn sách tranh, ôm một món đồ mềm, nằm yên trên chỗ của mình. Trẻ không đứng dậy đi lại để không làm phiền bạn.
Với trẻ lớn không còn cần ngủ trưa. Có thể cho trẻ nghỉ yên một khoảng ngắn rồi ra một góc riêng có ánh sáng dịu làm hoạt động yên như xếp hình, tô màu, khi lớp có đủ người trông.
Thức dậy nhẹ nhàng. Trẻ nhạy cảm dễ khóc, cáu khi bị đánh thức đột ngột bằng đèn sáng choang và tiếng gọi to. Kéo rèm từ từ, bật nhạc nhẹ, cho trẻ nằm thêm vài phút giúp chuyển sang buổi chiều êm hơn.
Những tuần đầu đi học: giờ ngủ trưa của trẻ mới
Với trẻ mới vào lớp, giờ ngủ trưa thường là thử thách lớn nhất trong ngày, lớn hơn cả lúc chia tay ba mẹ buổi sáng. Đó là lúc lớp yên lặng, không còn hoạt động để trẻ tập trung, và nỗi nhớ nhà dâng lên. Trẻ nhạy cảm còn phải đối mặt với chỗ nằm lạ, mùi lạ, tiếng thở của hàng chục bạn xung quanh. Không ít trẻ khóc mỗi trưa trong những tuần đầu dù buổi sáng đã vui vẻ.
Một số gia đình và nhà trường chọn cách cho trẻ về sớm trước giờ ngủ trong một hai tuần đầu, rồi ở lại ngủ khi đã quen lớp. Nếu trẻ ở lại ngay từ đầu, giáo viên có thể dành cho trẻ một chỗ nằm gần cô, cho phép trẻ mang theo món đồ quen như chiếc gối nhỏ, khăn có mùi mẹ, thú bông. Cô ngồi cạnh, đặt tay lên lưng trẻ trong những phút đầu, rồi lùi dần ra xa qua từng tuần.
Gia đình cũng giúp được từ ở nhà: tập cho trẻ ngủ trưa vào khung giờ giống ở lớp trong những ngày nghỉ, kể với trẻ về giờ ngủ ở lớp bằng giọng bình thường, không hứa hẹn những điều không làm được như "mẹ đón con trước giờ ngủ" rồi lại đến muộn. Lời hứa không giữ được làm trẻ càng khó yên tâm nằm xuống. Giáo viên báo lại mỗi ngày trẻ nằm bao lâu, có ngủ không, khóc bao lâu, để hai bên thấy trẻ đang quen dần hay cần thay đổi cách làm.
Phối hợp với giấc ngủ ở nhà
Giấc trưa ở lớp và giấc đêm ở nhà ảnh hưởng nhau. Trẻ ngủ trưa quá dài có thể khó ngủ buổi tối; trẻ thiếu ngủ đêm có thể ngủ say ở lớp nhưng cáu kỉnh cả ngày. Giáo viên nên cho gia đình biết mỗi ngày trẻ ngủ trưa bao lâu, và hỏi lại giờ trẻ ngủ, giờ thức ban đêm. Khi thấy trẻ ngủ trưa rất lâu mà tối vẫn thức khuya, hai bên có thể thống nhất đánh thức trẻ sớm hơn ở lớp.
Nếu trẻ thường xuyên ngáy to, thở khò khè, ngưng thở khi ngủ, vã mồ hôi nhiều, hay giật mình hoảng sợ, gia đình nên đưa trẻ đi khám nhi để loại trừ vấn đề sức khoẻ. Khó ngủ kéo dài kèm những khó khăn về cảm giác, hành vi khác cũng là thông tin quan trọng khi gia đình gặp chuyên gia phát triển.
Trong lớp 1:1 và khi tư vấn cho lớp hoà nhập, giáo viên của Global Star Special thường cùng gia đình xem lại cả một ngày của trẻ, từ giấc đêm đến giờ ngủ trưa, vì nhịp nghỉ ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng chú ý và cảm xúc ở giờ học. Ba mẹ có thể đăng ký tư vấn nếu giờ ngủ là điều đang làm cả nhà mệt.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì có thể không cần ngủ trưa nữa?
Không có tuổi cố định. Nhiều trẻ bỏ dần giấc trưa trong khoảng bốn đến sáu tuổi, nhưng cũng có trẻ vẫn cần đến khi vào tiểu học. Dấu hiệu trẻ còn cần là buổi chiều cáu kỉnh, buồn ngủ, kém tập trung khi bỏ giấc trưa. Ở lớp, trẻ không ngủ vẫn nên có thời gian nghỉ yên.
Gia đình gửi chăn gối từ nhà có ảnh hưởng đến vệ sinh chung của lớp không?
Chăn gối riêng được giặt định kỳ, có túi đựng riêng và đánh dấu tên thì không gây vấn đề vệ sinh, thậm chí còn sạch hơn đồ dùng chung. Giáo viên và gia đình thống nhất lịch mang về giặt, thường mỗi tuần một lần.
Có nên vỗ lưng, ru cho trẻ ngủ ở lớp như ở nhà không?
Với trẻ mới đi học hay trẻ cần hỗ trợ, vỗ lưng chắc tay hay đặt tay lên vai trong vài phút đầu giúp trẻ thư giãn. Giáo viên giảm dần mức hỗ trợ theo thời gian để trẻ tự ngủ được. Nên hỏi gia đình trẻ quen kiểu vỗ, ru nào để làm tương tự.
Dùng tiếng ồn trắng trong phòng ngủ có hại cho tai trẻ không?
Ở âm lượng thấp, đặt xa chỗ trẻ nằm, tiếng ồn trắng không gây hại và giúp che tiếng động bất chợt. Không nên đặt loa sát đầu trẻ hay bật to. Một nguyên tắc dễ nhớ là âm lượng nhỏ hơn tiếng nói chuyện bình thường.
Trẻ nằm không ngủ mà nói chuyện với bạn thì xử lý thế nào?
Chuyển trẻ sang chỗ nằm xa bạn, ở góc hoặc sát tường, và cho trẻ một hoạt động yên như ôm thú bông hay xem sách tranh. Nhắc khẽ bằng cử chỉ thay vì gọi to. Nếu tình trạng lặp lại, có thể trẻ không còn cần ngủ trưa và cần lựa chọn nghỉ khác.
Trẻ hay giật mình khóc sau giấc trưa thì có đáng lo không?
Nhiều trẻ thức giấc trưa trong trạng thái lơ mơ, dễ cáu khóc, nhất là khi bị đánh thức giữa giấc sâu. Đánh thức từ từ bằng ánh sáng và nhạc nhẹ thường giúp. Nếu trẻ hoảng sợ dữ dội, khó dỗ, lặp lại thường xuyên cả ban đêm, gia đình nên hỏi bác sĩ nhi.