Chụp tai, đệm ngồi, đồ bóp tay và các đồ hỗ trợ cảm giác khác chỉ có ích khi đúng trẻ, đúng lúc và có quy ước dùng rõ ràng. Chúng giúp trẻ ở lại tham gia hoạt động khi môi trường quá tải hoặc khi cơ thể cần thêm chuyển động, nhưng không thay được việc điều chỉnh lớp học và không nên phát cho trẻ dùng suốt ngày.
Thị trường đồ dùng "cho trẻ nhạy cảm" ngày càng nhiều, từ đồ bóp bằng silicon đến chăn nặng, đệm hơi, ghế lắc. Nhiều món hữu ích; nhiều món chỉ là đồ chơi được gắn thêm lời hứa. Điều quyết định không phải là món đồ, mà là câu hỏi giáo viên đặt ra trước khi dùng: trẻ đang gặp khó ở đâu, món đồ này giải quyết phần nào, và làm sao biết nó có tác dụng.
Bài này đi qua những đồ dùng hay gặp trong lớp, mỗi món dùng cho nhu cầu nào, cách giới thiệu cho trẻ và cả lớp, cách theo dõi hiệu quả, những món cần thận trọng, và cách giảm dần khi trẻ không còn cần.
Bắt đầu từ nhu cầu, không bắt đầu từ món đồ
Đồ hỗ trợ cảm giác thường phục vụ một trong ba nhu cầu. Nhu cầu thứ nhất là giảm bớt kích thích khi môi trường quá mạnh, như chụp tai khi lớp ồn, kính râm khi sân nắng chói, góc có rèm che. Nhu cầu thứ hai là cung cấp thêm cảm giác cho trẻ đang tìm nó, như đệm ngồi cho trẻ cần nhún, đồ bóp cho bàn tay cần bận rộn, vòng cổ nhai an toàn cho trẻ hay cắn áo. Nhu cầu thứ ba là giúp trẻ hạ nhịp, bình tĩnh lại, như gối ôm, chăn dày hơn, ánh sáng dịu trong góc yên.
Cùng một hành vi có thể đến từ nhu cầu khác nhau. Trẻ rời chỗ liên tục có thể vì ồn quá, cần giảm kích thích, hoặc vì cơ thể cần chuyển động, cần thêm cảm giác. Đưa chụp tai cho trẻ thứ hai sẽ không giúp gì; đưa đệm ngồi cho trẻ thứ nhất cũng vậy. Vì thế giáo viên cần quan sát và ghi chép trước, như trong các bài về nhận ra dấu hiệu giác quan trong giờ học, rồi mới chọn đồ.
Nhu cầu cũng thay đổi theo thời điểm trong ngày. Một trẻ có thể cần thêm cảm giác vào buổi sáng khi còn uể oải và cần giảm kích thích vào buổi chiều khi đã mệt. Vì thế một món đồ có ích lúc chín giờ có thể vô dụng, thậm chí gây phiền, lúc ba giờ chiều. Ghi chép theo khung giờ giúp giáo viên thấy điều này, và quy ước dùng đồ có thể gắn với hoạt động cụ thể thay vì cả ngày.
Câu hỏi cuối cùng trước khi dùng: lớp học đã điều chỉnh chưa? Nếu tiếng ồn có thể giảm bằng cách đóng cửa và bớt nhạc nền, nên làm điều đó trước khi cho trẻ đeo chụp tai.
Những đồ dùng hay gặp và nhu cầu phù hợp
Bảng dưới gom những đồ dùng phổ biến trong lớp mầm non có trẻ cần hỗ trợ. Đây là gợi ý ban đầu; với trẻ có nhu cầu phức tạp, nên hỏi chuyên viên hoạt động trị liệu.
| Đồ dùng | Phù hợp khi trẻ | Lưu ý khi dùng |
|---|---|---|
| Chụp tai chống ồn | Quá nhạy với âm thanh, hoảng khi lớp ồn, khi có tiếng máy | Dùng vào lúc ồn cụ thể, không đeo cả ngày; chọn cỡ trẻ em, đeo vừa không kẹp đau |
| Đệm hơi, đệm gai mềm | Cần nhún, ngọ nguậy nhiều khi ngồi | Bơm vừa đủ, không quá căng; dùng cho hoạt động ngồi, không mang đi chơi |
| Đồ bóp tay | Bàn tay cần bận rộn để nghe, hay nghịch đồ của bạn | Chọn loại không phát tiếng, không quá bắt mắt; dùng khi nghe, cất khi làm việc bằng tay |
| Dây thun buộc chân ghế | Hay đung đưa, đá chân khi ngồi | Buộc chắc, không cản lối đi; cho trẻ đẩy chân vào dây |
| Vòng nhai an toàn | Hay cắn áo, cắn bút, cho đồ vào miệng | Chọn loại dùng cho trẻ, rửa sạch mỗi ngày, thay khi mòn; có người lớn giám sát |
| Gối ôm, đệm nặng vừa | Cần áp lực để bình tĩnh, hay tìm ôm siết | Dùng trong góc yên, trong thời gian ngắn; không đè lên mặt, không quấn trẻ |
| Bảng hình lịch trình, đồng hồ đếm ngược trực quan | Lo khi không biết điều gì sắp đến, khó chuyển hoạt động | Thuộc nhóm hỗ trợ nhìn, giúp mọi trẻ; đặt ở chỗ dễ thấy |
Không món nào trong bảng là bắt buộc. Một lớp có thể hỗ trợ trẻ rất tốt chỉ với chụp tai, vài đồ bóp và một góc yên. Mua nhiều đồ mà không có quy ước dùng thường biến chúng thành đồ chơi tranh giành.
Giới thiệu đồ dùng cho trẻ và cho cả lớp
Đồ dùng được giới thiệu tốt thì trẻ dùng đúng và các bạn không thắc mắc, không tranh. Giáo viên có thể làm theo các bước:
- Giới thiệu khi trẻ đang bình tĩnh, không phải giữa lúc trẻ đang khó chịu.
- Cho trẻ cầm, thử, chọn trong vài lựa chọn nếu có: chụp tai màu này hay màu kia, đồ bóp mềm hay cứng.
- Nói rõ quy ước bằng câu ngắn và hình ảnh: đồ bóp dùng khi ngồi nghe, cất vào hộp khi vẽ; chụp tai dùng khi cả lớp hát, khi ra hội trường.
- Thực hành quy ước vài lần trong lúc bình thường.
- Giải thích với cả lớp một cách trung tính: mỗi người cần những thứ khác nhau để học tốt, có bạn cần kính, có bạn cần chụp tai.
- Đặt đồ ở chỗ cố định, trẻ tự lấy và tự cất được.
Có lớp chọn cách đặt một rổ đồ hỗ trợ chung cho mọi trẻ dùng khi cần, có quy ước số lượng và cách trả lại. Cách này giảm cảm giác "đặc biệt" của trẻ cần hỗ trợ, nhưng cần giáo viên theo dõi để đồ không thành đồ chơi chung trong giờ học. Lớp nào phù hợp cách nào tuỳ vào số trẻ và sự ổn định của lớp.
Theo dõi xem đồ dùng có tác dụng không
Nhiều đồ hỗ trợ được dùng nhiều tháng mà không ai biết nó có giúp gì không. Cách theo dõi đơn giản là chọn một hành vi cụ thể liên quan đến nhu cầu, đếm trước khi dùng đồ vài ngày, rồi đếm khi dùng. Với đệm ngồi, đếm số lần trẻ rời chỗ trong giờ ngồi vòng tròn. Với chụp tai, ghi số lần trẻ bỏ chạy khỏi giờ hát. Với đồ bóp, ghi trẻ có nghịch đồ của bạn trong giờ nghe kể chuyện không.
Nếu sau một hai tuần không thấy thay đổi, có thể món đồ chưa phù hợp với nhu cầu, quy ước chưa rõ, hay nguyên nhân hành vi nằm ở chỗ khác. Đừng giữ đồ chỉ vì đã mua. Ngược lại, đồ có tác dụng rõ nên được ghi vào hồ sơ của trẻ để giáo viên khác, gia đình và trường sau biết mà tiếp tục.
Ý kiến của chính trẻ cũng là một nguồn thông tin. Trẻ biết nói có thể được hỏi đơn giản sau hoạt động: đeo chụp tai con thấy thế nào, dễ chịu hơn hay khó chịu hơn. Trẻ chưa nói được thường cho biết qua hành động: tự với lấy món đồ khi cần, hay gạt nó ra mỗi khi được đưa. Một món đồ trẻ liên tục gạt ra, dù người lớn thấy hợp lý đến đâu, nên được xem lại thay vì cố ép trẻ dùng.
Cũng cần để ý dấu hiệu đồ hỗ trợ gây phân tán: đồ bóp phát tiếng làm các bạn quay sang, đệm ngồi thành chỗ bật nhảy, vòng nhai bị trẻ khác cầm chơi. Những dấu hiệu này không có nghĩa là bỏ đồ, mà là chỉnh lại quy ước, loại đồ hay chỗ ngồi.
Những món cần thận trọng
Chăn nặng, áo nặng. Một số gia đình và lớp học dùng chăn hoặc áo có trọng lượng để giúp trẻ bình tĩnh. Bằng chứng nghiên cứu về hiệu quả còn hạn chế, và có rủi ro an toàn nếu dùng sai trọng lượng, dùng cho trẻ quá nhỏ, hay trùm lên đầu. Không dùng chăn nặng cho trẻ ngủ trưa ở lớp khi chưa có tư vấn của chuyên gia và đồng ý rõ của gia đình.
Đồ quay tay, đồ bấm phát tiếng. Nhiều món được quảng cáo là giúp tập trung nhưng thực tế thu hút cả mắt lẫn tay, làm trẻ và bạn bên cạnh phân tán hơn. Đồ bóp mềm, không tiếng thường phù hợp hơn với giờ nghe.
Đồ nhỏ, đồ có hạt bên trong. Trẻ mầm non, nhất là trẻ hay cho đồ vào miệng, có nguy cơ hóc với đồ nhỏ hoặc đồ dễ rách lộ hạt. Chọn đồ đủ to, bền, kiểm tra thường xuyên.
Đồ hứa hẹn quá mức. Món đồ nào được quảng cáo là "chữa", "cải thiện rõ rệt sau vài tuần" nên được nhìn bằng con mắt hoài nghi. Đồ hỗ trợ giúp trẻ dễ chịu hơn trong lúc học; nó không chữa khó khăn giác quan.
Giảm dần khi trẻ không còn cần
Mục tiêu của đồ hỗ trợ là giúp trẻ tham gia, và dần dần trẻ tự điều chỉnh được nhiều hơn. Khi trẻ đã ổn định trong một thời gian, giáo viên có thể thử giảm: dùng chụp tai ở ít tình huống hơn, cho trẻ tự chọn có dùng đệm ngồi hôm nay hay không, cất đồ bóp trong cặp thay vì để trên bàn. Giảm từng tình huống một và theo dõi như khi bắt đầu dùng.
Một bước quan trọng là dạy trẻ tự nhận ra khi mình cần. Trẻ biết nói "con cần chụp tai" hoặc tự đi lấy đồ bóp khi thấy bồn chồn đã học được một kỹ năng tự điều chỉnh có giá trị lâu dài, hơn hẳn việc người lớn luôn đưa đồ cho trẻ. Với trẻ chưa nói được, một tấm thẻ hình để chỉ vào cũng là cách xin.
Khi giảm, giáo viên nên báo trước cho trẻ và gia đình, và giữ món đồ ở chỗ trẻ biết để lấy lại khi cần. Cảm giác biết rằng mình có thể dùng lại nếu cần thường giúp trẻ thoải mái không dùng.
Có những trẻ sẽ cần một số hỗ trợ lâu dài, như chụp tai ở nơi đông người, và điều đó hoàn toàn bình thường, cũng như người lớn đeo kính. Điều cần tránh chỉ là dùng đồ theo quán tính mà không ai xem lại. Trong lớp 1:1 và khi tư vấn cho lớp hoà nhập, giáo viên của Global Star Special thường cùng gia đình chọn và theo dõi đồ hỗ trợ; ba mẹ có thể đăng ký tư vấn để được trao đổi cụ thể cho con.
Câu hỏi thường gặp
Có nên mua sẵn nhiều đồ hỗ trợ cảm giác cho lớp trước khi có trẻ cần không?
Không cần mua nhiều. Một vài chụp tai cỡ trẻ em, vài đồ bóp mềm, một tấm đệm ngồi và một góc yên là đủ để bắt đầu. Đồ cụ thể hơn nên mua khi đã quan sát được nhu cầu của trẻ, vì mỗi trẻ phản ứng khác nhau với cùng một món.
Chụp tai chống ồn cho người lớn có dùng cho trẻ được không?
Không nên. Chụp tai người lớn thường quá to, dễ tuột, và có thể kẹp đau đầu trẻ. Nên chọn loại thiết kế cho trẻ em, vừa đầu, nhẹ, có lót êm. Gia đình có thể cho trẻ thử đeo ở nhà vài lần trước khi mang đến lớp.
Các bạn khác đòi dùng đồ bóp giống bạn thì giáo viên xử lý thế nào?
Đây là phản ứng tự nhiên. Giáo viên giải thích mỗi người cần thứ khác nhau để học tốt, và có thể cho các bạn thử trong lúc phù hợp. Một số lớp chọn rổ đồ hỗ trợ chung có quy ước. Thường sau vài ngày, trẻ không cần sẽ mất hứng thú với món đồ.
Đồ hỗ trợ cảm giác có thay được buổi trị liệu không?
Không. Đồ hỗ trợ giúp trẻ dễ chịu hơn trong lớp, còn trị liệu do chuyên viên đánh giá và xây chương trình riêng cho nhu cầu của trẻ. Nếu trẻ có khó khăn giác quan rõ rệt, gia đình nên hỏi bác sĩ nhi phát triển hoặc chuyên viên hoạt động trị liệu.
Trẻ cắn áo liên tục có nên cho đeo vòng nhai không?
Vòng nhai có thể là lựa chọn thay thế an toàn hơn cắn áo, cắn bút, nếu chọn loại làm cho trẻ, rửa sạch mỗi ngày và có người lớn giám sát. Nên hỏi gia đình và tìm hiểu nguyên nhân: trẻ cắn khi lo lắng, khi tập trung, hay khi đói. Nếu cắn nhiều kèm vấn đề răng miệng, nên hỏi bác sĩ.
Bao lâu thì nên xem lại việc trẻ dùng một đồ hỗ trợ?
Sau khoảng hai tuần đầu để xem có tác dụng không, rồi định kỳ vài tháng một lần hoặc khi trẻ có thay đổi lớn như chuyển lớp, lên lớp lớn. Việc xem lại nên có cả gia đình, để thống nhất cách dùng ở nhà và ở lớp.