Ba mẹ nên quan sát kỹ hơn khi khác biệt của con không chỉ là "chậm hơn bạn một chút" mà có một trong bốn đặc điểm: kéo dài nhiều tháng không nhích, xuất hiện ở nhiều lĩnh vực cùng lúc, cản trở sinh hoạt hằng ngày của trẻ, hoặc trẻ mất đi kỹ năng đã từng có. Ngoài các trường hợp đó, phần lớn chênh lệch giữa những đứa trẻ cùng tuổi nằm trong biên độ rất rộng của phát triển bình thường: có bé đi sớm nói muộn, có bé nói nhiều nhưng cầm bút vụng, có bé nhút nhát vài tháng đầu đi học rồi mở lòng.
Câu hỏi "con có sao không" vì vậy ít khi trả lời được bằng một lần nhìn. Nó cần một cách quan sát có hệ thống: nhìn đủ các lĩnh vực, nhìn trong nhiều tình huống, nhìn theo thời gian. Bài này giải thích vì sao trẻ phát triển không đều, khác biệt nào thường không đáng lo, những tín hiệu nên được để ý sớm, và ba mẹ cùng giáo viên mầm non có thể bắt đầu quan sát từ đâu mà không biến mỗi ngày của con thành một bài kiểm tra.
Vì sao trẻ cùng tuổi lại khác nhau nhiều đến thế
Phát triển của trẻ không đi theo một đường thẳng chung cho mọi bé. Các tổ chức theo dõi sức khoẻ trẻ em như Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) mô tả mốc phát triển là những việc phần lớn trẻ ở một độ tuổi làm được, không phải lịch trình mà mọi trẻ phải theo đúng từng tuần. Bản cập nhật danh sách mốc của CDC năm 2022 còn cố ý chọn những kỹ năng mà đa số trẻ đã đạt, để khi một bé chưa làm được thì đó là điều đáng để ý thật chứ không phải chuyện nhiều bé khác cũng chưa làm.
Bên trong một đứa trẻ, các lĩnh vực cũng không lớn đều nhau. Một bé dồn sức vào vận động trong giai đoạn tập đi có thể tạm ít bập bẹ hơn; một bé mới chuyển nhà, có em bé mới hay vừa ốm dài ngày có thể chững lại vài tuần rồi bật lên. Tính khí bẩm sinh cũng khác: có bé quan sát lâu rồi mới làm, có bé lao vào làm thử ngay. Môi trường sống, số người trò chuyện với trẻ mỗi ngày, thời gian ngồi trước màn hình, giấc ngủ, đều để lại dấu vết trên nhịp phát triển.
Vì vậy, so con với một bạn cùng lớp hay với anh chị của con là phép so sánh ít thông tin nhất. Thứ có ích hơn là so con với chính con vài tháng trước: con có đang nhích lên không, nhích ở lĩnh vực nào, và có lĩnh vực nào đứng yên quá lâu trong khi các lĩnh vực khác vẫn đi tiếp.
Khác biệt thường gặp và tín hiệu nên quan sát kỹ
Bảng dưới đây không dùng để tự kết luận, chỉ giúp ba mẹ và giáo viên phân biệt chuyện "mỗi bé một kiểu" với chuyện cần một cái nhìn kỹ hơn. Cột bên phải là lý do để quan sát có hệ thống và trao đổi với người có chuyên môn, không phải dấu hiệu của một chẩn đoán cụ thể nào.
| Thường là khác biệt trong biên độ bình thường | Nên quan sát kỹ và trao đổi sớm |
|---|---|
| Chậm hơn bạn cùng lớp ở một kỹ năng, nhưng vẫn nhích lên từng tháng | Một kỹ năng đứng yên nhiều tháng liền dù trẻ được tiếp xúc và tập đều |
| Nhút nhát với người lạ vài tuần đầu đến lớp, rồi dần mở lòng | Sau nhiều tháng vẫn rất ít tìm đến người lớn quen thuộc để chia sẻ niềm vui hay nhờ giúp |
| Thích một món đồ chơi, xem đi xem lại một cuốn truyện | Bám chặt một thói quen đến mức một thay đổi nhỏ cũng gây khó chịu kéo dài mỗi ngày |
| Có giai đoạn ăn kén, ngủ khó rồi qua | Khó ăn, khó ngủ, khó chịu với âm thanh hay quần áo đến mức ảnh hưởng sinh hoạt cả nhà |
| Chững lại sau một biến cố (ốm, chuyển nhà, có em) rồi trở lại nhịp cũ | Mất đi lời nói, cử chỉ hay kỹ năng đã có mà không rõ lý do và không quay lại |
| Khác biệt ở một lĩnh vực, các lĩnh vực khác vẫn theo tuổi | Khác biệt cùng lúc ở nhiều lĩnh vực: ngôn ngữ, tương tác, vận động, tự phục vụ |
Điểm chung của cột bên phải là độ kéo dài, độ lan rộng và mức ảnh hưởng tới đời sống. Một biểu hiện riêng lẻ hiếm khi nói lên điều gì; một chuỗi biểu hiện lặp lại qua nhiều tuần, ở nhiều nơi, thì đáng được ghi chép và nói ra.
Bốn tín hiệu không nên chờ thêm
Mất kỹ năng đã có. Trẻ từng gọi "mẹ", từng vẫy tay chào, từng chỉ tay vào thứ mình muốn rồi thôi hẳn mà không phải do ốm hay biến cố rõ ràng. Đây là tín hiệu mà các hướng dẫn nhi khoa đều khuyên trao đổi với bác sĩ ngay, không đợi đến lần khám định kỳ sau.
Khác biệt kéo dài và không nhích. Một hai tuần chưa nói lên điều gì; vài tháng liền một lĩnh vực không có tiến triển nào trong khi trẻ được tiếp xúc đều đặn thì cần một cái nhìn kỹ hơn.
Khác biệt ở nhiều lĩnh vực cùng lúc. Trẻ vừa ít dùng lời hay cử chỉ để giao tiếp, vừa ít chơi cùng người khác, vừa gặp khó trong tự phục vụ. Khi nhiều mảng cùng chậm, việc chờ thường làm mất thời gian quý nhất.
Khác biệt cản trở sinh hoạt. Trẻ không thể ăn ngủ ổn, không thể ở lại lớp mà không khủng hoảng, hoặc gia đình phải thay đổi gần như mọi nếp sống để tránh cơn khó chịu của trẻ. Khi đó, dù gọi tên là gì, trẻ và gia đình đều đang cần hỗ trợ.
Một nguyên tắc chung cho cả bốn. Khi ba mẹ đã lo âu kéo dài về con, chính sự lo âu đó đã là lý do chính đáng để hỏi người có chuyên môn. Cảm nhận của người chăm con hằng ngày là một nguồn thông tin mà các chuyên gia phát triển trẻ em coi trọng, không phải sự đa nghi cần gạt đi.
Quan sát có hệ thống khác lo lắng ở chỗ nào
Lo lắng thường đến từ một khoảnh khắc: con không quay lại khi được gọi trong lúc đang xem quạt quay, con không chịu chào ông bà trong bữa giỗ. Quan sát có hệ thống thì hỏi tiếp: chuyện đó xảy ra bao nhiêu lần trong tuần, ở đâu, với ai, trước đó có gì, sau đó trẻ làm gì. Câu trả lời thường cho thấy bức tranh khác hẳn: có thể con không đáp khi mải mê nhưng đáp ngay khi được gọi lúc rảnh, có thể con chỉ né những nơi ồn.
Trong lớp mầm non, giáo viên có một lợi thế mà ba mẹ không có: được thấy trẻ bên cạnh nhiều bạn cùng tuổi, trong cùng một nhịp sinh hoạt, ngày này qua ngày khác. Ba mẹ lại có lợi thế ngược lại: biết con trong những giờ yên tĩnh, ở nơi quen thuộc nhất, qua cả quãng đời từ lúc sinh ra. Một bức tranh đầy đủ cần cả hai góc nhìn ghép vào nhau, không bên nào đủ một mình.
Quan sát có hệ thống cũng giúp tránh hai sai lầm đối nghịch. Sai lầm thứ nhất là thấy một biểu hiện rồi tra mạng, tự gắn cho con một cái tên. Sai lầm thứ hai là gạt mọi băn khoăn bằng câu "con ai chả thế". Ghi chép đều đặn trong vài tuần đặt cả hai thái cực vào đúng chỗ: dữ kiện được thu đủ rồi mới đem ra hỏi người có chuyên môn.
Ba mẹ và giáo viên bắt đầu quan sát từ đâu
Không cần biểu mẫu phức tạp để bắt đầu. Một cuốn sổ nhỏ, điện thoại để quay vài đoạn ngắn và một thoả thuận giữa nhà với lớp là đủ cho vài tuần đầu.
- Viết ra điều đang làm mình băn khoăn bằng hành động cụ thể, không bằng nhận xét: "con ít khi chỉ tay để đòi đồ", thay vì "con có vẻ chậm".
- Chọn sáu nhóm để nhìn qua một lượt: ngôn ngữ – giao tiếp, tương tác, chú ý – hành vi, vận động, cảm giác, kỹ năng tự phục vụ. Ghi cả điểm mạnh của con ở từng nhóm.
- Ghi trong hai đến bốn tuần, mỗi ngày vài dòng, vào những thời điểm cố định như giờ ăn, giờ tắm, giờ chơi tự do.
- Quay vài đoạn phim ngắn ở các tình huống thường ngày, đặc biệt những tình huống khó mô tả bằng lời.
- Hẹn trao đổi giữa ba mẹ và giáo viên chủ nhiệm, đặt hai cuốn sổ cạnh nhau, tìm chỗ giống và chỗ khác.
- Nếu những tín hiệu nêu ở trên vẫn còn, mang ghi chép và phim tới bác sĩ nhi khoa hoặc một đơn vị có chuyên môn về phát triển trẻ em.
Những ghi chép này không phải để "chứng minh" con có vấn đề. Chúng giúp người có chuyên môn hiểu con nhanh hơn, và nhiều khi chính chúng cho thấy mọi thứ ổn hơn ba mẹ tưởng.
Vì sao "sớm" lại quan trọng với trẻ mầm non
Những năm trước sáu tuổi là giai đoạn não bộ hình thành và tinh chỉnh kết nối với tốc độ lớn nhất trong đời. Trung tâm về Trẻ em Đang phát triển của Đại học Harvard mô tả nền móng này được xây qua những lượt "cho và nhận" giữa trẻ và người lớn: trẻ phát ra một tín hiệu, người lớn đáp lại, trẻ đáp tiếp. Khi một trẻ gặp khó trong việc phát tín hiệu hay đón tín hiệu, số lượt qua lại ấy ít đi, và khoảng cách có xu hướng nới rộng theo thời gian chứ không tự khép lại.
Đó là lý do các chương trình can thiệp sớm nhấn mạnh thời điểm. Hỗ trợ sớm không có nghĩa là hứa hẹn một kết quả nào; nó có nghĩa là trẻ có thêm nhiều tháng được dạy theo cách hợp với mình, trong lúc não bộ còn dễ uốn nhất, và gia đình có thêm thời gian học cách chơi, nói chuyện, đặt nếp sinh hoạt sao cho con dễ tham gia.
Chiều ngược lại cũng cần nói rõ: quan sát kỹ không phải là gấp gáp. Một bé được theo dõi vài tháng rồi bắt kịp là kết cục rất thường gặp. Điều cần tránh không phải là "chờ", mà là chờ không có kế hoạch, không ghi chép, không hẹn ngày nhìn lại.
Giáo viên mầm non nên nói gì và không nên nói gì
Giáo viên lớp thường là người đầu tiên thấy một khác biệt, nhưng không phải người kết luận. Cách nói hợp nghề là mô tả: "Trong ba tuần qua, con ít khi tham gia vòng tròn buổi sáng, thường đi ra góc xếp hình; khi cô gọi tên lúc con đang xếp, con ít quay lại." Cách nói nên tránh là gán tên: "Cô nghĩ con bị…" hay so sánh con với một bạn khác trong lớp.
Mô tả hành vi mở ra một cuộc trao đổi; gán tên dễ khép nó lại bằng sự phòng thủ hoặc nỗi sợ. Giáo viên cũng nên nói điều con làm tốt, hỏi ba mẹ con ở nhà thế nào, và đề nghị một kế hoạch cụ thể cho vài tuần tới: cùng ghi chép, hẹn ngày gặp lại, và nếu cần thì gợi ý gặp bác sĩ.
Ở Global Star Special, bước đầu tiên luôn là lắng nghe ba mẹ kể về con và quan sát con trong nhiều tình huống, trước khi bàn bất cứ mục tiêu nào. Can thiệp sớm là chương trình giáo dục, không thay thế chẩn đoán y khoa; khi cần một cái nhìn y khoa, nhà trường khuyên gia đình gặp bác sĩ nhi phát triển hoặc chuyên gia phù hợp.
Câu hỏi thường gặp
Con chậm hơn các bạn cùng lớp một chút có cần đi khám ngay không?
Chưa chắc. Nếu con vẫn nhích lên từng tháng, chỉ chậm ở một lĩnh vực và sinh hoạt vẫn ổn, ba mẹ có thể ghi chép vài tuần và trao đổi với giáo viên. Nếu khác biệt kéo dài, lan sang nhiều lĩnh vực hoặc con mất kỹ năng cũ, nên hỏi bác sĩ nhi khoa sớm.
Con trai có thường chậm hơn con gái không?
Ở một số kỹ năng, như ngôn ngữ, nhiều nghiên cứu ghi nhận bé trai trung bình nhỉnh chậm hơn một chút. Nhưng đó là khác biệt trung bình của nhóm, không đủ để giải thích một khác biệt lớn và kéo dài ở một bé cụ thể. Không nên dùng giới tính làm lý do để chờ.
Trẻ sinh non thì tính tuổi thế nào khi quan sát?
Trong khoảng hai năm đầu, bác sĩ thường dùng tuổi điều chỉnh, tức là trừ đi số tuần sinh sớm, khi xem xét các mốc phát triển. Ba mẹ nên hỏi bác sĩ theo dõi con về cách tính này thay vì so con với bạn cùng ngày sinh.
Ghi chép quan sát bao lâu thì đủ để trao đổi với người có chuyên môn?
Hai đến bốn tuần ghi chép đều đặn thường đã đủ để thấy một kiểu lặp lại. Nếu có tín hiệu cần chú ý ngay như mất kỹ năng đã có, không cần đợi đủ thời gian ghi chép mà nên liên hệ bác sĩ luôn.
Quan sát kỹ có làm con cảm thấy bị soi xét không?
Không, nếu người lớn quan sát trong lúc vẫn sinh hoạt và chơi bình thường với con. Trẻ không cần biết mình đang được ghi chép. Điều làm trẻ căng thẳng là bị bắt làm đi làm lại một việc để người lớn "thử", hoặc nghe người lớn bàn về mình trước mặt.
Giáo viên mầm non có được nói với ba mẹ rằng con có vấn đề không?
Giáo viên nên chia sẻ những gì mình quan sát được bằng lời mô tả cụ thể và đề nghị cùng theo dõi, nhưng không đưa ra kết luận mang tính chẩn đoán. Việc xác định một tình trạng phát triển cụ thể thuộc về bác sĩ và chuyên gia được đào tạo.