Nhà trường không làm thay gia đình: vì sao ba mẹ là người đồng hành quan trọng nhất

Ba mẹ là người đồng hành quan trọng nhất vì con sống phần lớn thời gian ở nhà, với người nhà, trong sinh hoạt nhà: giờ học với giáo viên giáo dục đặc biệt chỉ là vài giờ mỗi tuần, còn kỹ năng có thành thói quen hay không lại quyết định ở hàng trăm giờ còn lại. Nhà trường dạy cách, lập kế hoạch, quan sát và điều chỉnh; gia đình là nơi kỹ năng được dùng thật, lặp lại đủ nhiều và gắn với người con thương nhất.

Câu "nhà trường không làm thay gia đình" vì vậy không phải lời từ chối trách nhiệm. Nó mô tả đúng cách trẻ học: một kỹ năng mới chỉ bền khi trẻ dùng được ở nhiều nơi, với nhiều người, trong những tình huống không giống phòng học. Bài này nói rõ vì sao như vậy, phần nào là việc của giáo viên, phần nào là việc của ba mẹ, và làm sao để ba mẹ đồng hành mà không biến nhà thành một lớp học thứ hai đầy áp lực.

Con dành thời gian ở đâu trong một tuần

Cách dễ thấy nhất là thử đếm giờ. Bảng dưới đây là một ví dụ giả định cho trẻ bốn tuổi học 1:1 ba buổi một tuần, mỗi buổi khoảng một giờ, và đi lớp mầm non buổi sáng; con số nhà bạn sẽ khác, nhưng tỉ lệ thường tương tự.

Ba giờ học 1:1 là ba giờ rất tập trung: giáo viên chọn mục tiêu, chia nhỏ bước, ghi lại từng lần trẻ làm được. Nhưng nếu một kỹ năng như "chỉ tay để xin" chỉ xuất hiện trong ba giờ đó, trẻ sẽ hiểu đó là việc làm ở phòng học với cô. Khi ba mẹ dùng đúng kỹ năng ấy lúc con muốn lấy cái bánh trên kệ, lúc con muốn mở cửa ra sân, kỹ năng có thêm hàng chục cơ hội mỗi ngày.

Các tổ chức như CDC (Mỹ) và UNICEF khi nói về phát triển trẻ nhỏ đều nhấn mạnh tương tác hằng ngày giữa trẻ và người chăm sóc là nền tảng; những chương trình can thiệp sớm được nghiên cứu nhiều trên thế giới cũng thường có phần huấn luyện ba mẹ, chính vì lý do số giờ này.

Vì sao kỹ năng học ở lớp không tự chạy về nhà

Giáo viên giáo dục đặc biệt gọi hiện tượng này là chưa tổng quát hoá: trẻ làm được với một người, ở một chỗ, với một bộ đồ dùng, nhưng đổi người, đổi chỗ hay đổi cách hỏi thì kỹ năng như biến mất. Ở phòng học, cô ngồi đối diện ở độ cao vừa tầm mắt con, không có tivi, không có anh chị chạy qua, câu hỏi ngắn và giống nhau. Ở nhà, mọi thứ ồn hơn, nhanh hơn và khác hơn.

Đây không phải lỗi của trẻ, cũng không phải dấu hiệu giờ học vô ích. Với nhiều trẻ cần hỗ trợ, việc chuyển một kỹ năng sang hoàn cảnh mới chính là phần khó nhất, và phải được dạy có chủ đích. Giáo viên làm một nửa bằng cách thay đổi đồ dùng, đổi câu hỏi, mời người khác vào phòng. Nửa còn lại chỉ ba mẹ làm được: đưa kỹ năng vào bữa ăn, giờ tắm, lúc đi chợ, khi ông bà sang chơi.

Ba mẹ cũng mang về cho giáo viên thông tin mà phòng học không thể có: con hay sợ tiếng gì, con thích món nào, con hay cáu vào giờ nào trong ngày, ở nhà con gọi đồ vật bằng từ gì. Những chi tiết này giúp giáo viên chọn mục tiêu sát đời sống và chọn thứ tạo động lực đúng với con.

Có một lý do nữa ít được nói ra: mối gắn bó. Trẻ nhỏ học giao tiếp trước hết với người mình tin và thương. Một nụ cười của mẹ khi con lần đầu gọi "bà" có sức nặng khác hẳn lời khen của cô giáo mới quen vài tháng. Khi ba mẹ hiểu mục tiêu và đáp lại đúng lúc, mỗi lần con cố gắng giao tiếp đều được đón nhận bởi người quan trọng nhất với con, và đó là động lực mạnh để con thử tiếp.

Chia việc giữa giáo viên và gia đình

Đồng hành không có nghĩa ba mẹ làm giáo viên thứ hai. Mỗi bên giỏi một phần, và cùng nhau mới thành vòng tròn đủ.

Nhìn bảng sẽ thấy ba mẹ không phải gánh phần khó về kỹ thuật. Phần của ba mẹ là phần mà chỉ người sống cùng con mới làm được: lặp lại trong đời thật và báo lại điều đã thấy.

Năm việc ba mẹ làm được ngay tuần này

Hỏi giáo viên một mục tiêu để luyện ở nhà. Không cần cả kế hoạch, chỉ một mục tiêu đang dạy, kèm câu cô hay dùng và mức gợi ý con đang cần. Một mục tiêu luyện đều tốt hơn năm mục tiêu luyện lơ mơ.

Chọn hai khoảnh khắc trong ngày để dùng mục tiêu đó. Ví dụ con đang học xin bằng cách đưa tay hoặc nói một từ: chọn bữa xế và giờ tắm, vì đó là lúc con muốn thứ gì đó nhiều nhất.

Dùng đúng câu nói của cô. Nếu cô nói "Con muốn gì?" thì ở nhà đừng đổi thành câu dài. Khi kỹ năng đã vững mới thay câu khác để con tổng quát hoá.

Ghi lại một dòng mỗi tối. Hôm nay con làm được mấy lần, có cần nhắc không, chuyện gì khiến con khó chịu. Mười giây ghi, nhưng là dữ liệu quý cho buổi trao đổi sau.

Mang câu hỏi đến buổi gặp giáo viên. Câu hỏi cụ thể kiểu "ở nhà con chỉ tay nhưng không nhìn mẹ, nên chờ hay nhắc?" giúp giáo viên chỉ cách sát hơn nhiều so với câu "con dạo này sao cô?".

Đồng hành không có nghĩa là học suốt ngày

Nỗi lo phổ biến của ba mẹ sau khi nghe "gia đình quan trọng nhất" là phải biến từng phút ở nhà thành giờ học. Điều này mệt cho cả nhà và thường phản tác dụng: trẻ cảm nhận được áp lực, bắt đầu né tránh, còn ba mẹ kiệt sức sau vài tuần. Gia đình cần giữ vai trò gia đình: nơi con được yêu thương, được nghỉ, được chơi theo cách của con.

Cách làm bền là lồng kỹ năng vào việc vẫn diễn ra mỗi ngày, mỗi lần chỉ vài giây đến vài phút, rồi để con được thoải mái. Một bữa tối có ba lần con tự xin thêm cơm, một giờ tắm có hai lần con chờ đến lượt đổ nước, đã là một ngày luyện tập rất tốt. Không cần bàn học riêng, không cần thẻ hình chất đầy tủ.

Một ví dụ dễ thấy: con đang học tự xỏ dép. Ba mẹ không cần dành mười phút luyện xỏ dép. Mỗi lần cả nhà ra ngõ, ba mẹ đặt dép đúng chiều trước mặt con, chờ con xỏ, chỉ giúp phần quai sau nếu cần. Một ngày ra vào năm lần là năm lần luyện, lồng gọn trong việc vẫn làm.

Cũng có những ngày con ốm, cả nhà bận, ba mẹ mệt. Những ngày đó cứ nghỉ. Tiến bộ của trẻ được tính bằng tháng, không phải bằng một buổi tối bỏ lỡ. Điều làm chậm tiến bộ hơn là ba mẹ cảm thấy có lỗi rồi bỏ hẳn, hoặc ép quá sức rồi con sợ.

Những dấu hiệu sự phối hợp đang chạy tốt

Ba mẹ không cần chờ đến buổi rà soát mới biết việc đồng hành có hiệu quả. Có vài dấu hiệu nhìn được ngay trong đời sống hằng ngày:

• Ba mẹ và giáo viên dùng cùng một cách gọi tên mục tiêu, cùng một câu nhắc, cùng một cách khen.
• Kỹ năng con học ở lớp bắt đầu xuất hiện ở nhà, dù còn cần nhắc, và ngược lại cô thấy ở lớp những thứ ba mẹ kể ở nhà.
• Buổi trao đổi với giáo viên có nội dung cụ thể: con làm được gì, chỗ nào khó, tuần tới thử gì.
• Ba mẹ biết con đang học mục tiêu nào và vì sao chọn mục tiêu đó trước.
• Ba mẹ thấy mình được hỏi ý kiến, không chỉ được thông báo.
• Cả nhà vẫn có thời gian chơi, nghỉ, đi chơi bình thường, không xoay quanh lịch luyện tập.

Nếu nhiều dấu hiệu chưa có, đó là lúc nói thẳng với giáo viên: ba mẹ cần được chỉ cụ thể hơn, cần buổi làm mẫu, hoặc cần giảm số mục tiêu luyện ở nhà. Một chương trình tốt luôn sẵn sàng điều chỉnh theo sức của gia đình.

Khi gia đình chưa thể đồng hành nhiều

Không phải gia đình nào cũng có thời gian như nhau. Ba mẹ làm ca, ở xa con trong tuần, hoặc con chủ yếu ở với ông bà. Trong những trường hợp đó, đồng hành vẫn làm được, chỉ là theo cách khác: chọn người ở cạnh con nhiều nhất làm người đồng hành chính, mời người đó dự một buổi học hoặc xem lại đoạn quay ngắn giáo viên gửi, và thống nhất một hai điều nhỏ nhất cần giữ.

Ba mẹ ở xa vẫn góp được phần quan trọng: đọc nhật ký, đặt câu hỏi với giáo viên, dành thời gian cuối tuần chơi cùng con theo cách cô gợi ý. Điều cần tránh là để mỗi người trong nhà làm một kiểu khác nhau, vì sự không nhất quán khiến trẻ cần hỗ trợ khó hiểu điều người lớn mong đợi.

Tại Global Star Special, phần đồng hành cùng phụ huynh nằm ngay trong quy trình: sau khi tiếp nhận, quan sát và đặt mục tiêu cá nhân, ba mẹ được cập nhật định kỳ và được chỉ cách luyện tiếp ở nhà. Ba mẹ muốn tìm hiểu cách nhà trường phối hợp có thể để lại thông tin để được tư vấn.

Câu hỏi thường gặp

Nếu ba mẹ không có chuyên môn thì luyện ở nhà có làm sai không?

Phần lớn việc luyện ở nhà là dùng lại điều con đã học, không phải dạy kỹ thuật mới, nên rủi ro thấp. Ba mẹ nên xin giáo viên làm mẫu một lần, quay video ngắn để xem lại, và hỏi rõ câu nhắc, cách khen. Khi thấy con khó chịu nhiều, ngừng lại và hỏi giáo viên trước khi thử tiếp.

Mỗi ngày nên dành bao nhiêu thời gian luyện cùng con?

Không có con số chung. Với trẻ mầm non, nhiều lần ngắn lồng vào sinh hoạt hiệu quả hơn một buổi dài ngồi bàn. Ba mẹ có thể bắt đầu bằng hai khoảnh khắc mỗi ngày, mỗi lần vài phút, rồi tăng dần khi cả con lẫn ba mẹ thấy thoải mái. Giáo viên sẽ gợi ý mức phù hợp với mục tiêu.

Ba mẹ có nên ngồi trong phòng khi con học 1:1 không?

Tuỳ giai đoạn và tuỳ trẻ. Có giai đoạn ba mẹ ngồi cùng để học cách cô gợi ý; có giai đoạn trẻ tập trung hơn khi ba mẹ ở ngoài. Điều quan trọng là ba mẹ được xem cách dạy ít nhất vài lần, trực tiếp hoặc qua đoạn quay ngắn, và thống nhất với giáo viên về thời điểm phù hợp.

Con học ở lớp tiến bộ mà ở nhà không thấy, có phải ba mẹ làm chưa đúng?

Thường không phải. Đó là giai đoạn kỹ năng chưa chuyển sang hoàn cảnh mới, rất hay gặp. Ba mẹ báo lại cho giáo viên tình huống cụ thể ở nhà, giáo viên sẽ thay đổi cách dạy để kỹ năng dễ chuyển hơn, ví dụ dùng đồ dùng giống ở nhà hoặc mời ba mẹ cùng luyện trong giờ học.

Ông bà chăm con nhiều hơn ba mẹ thì ai nên trao đổi với giáo viên?

Người ở cạnh con nhiều nhất nên được giáo viên hướng dẫn trực tiếp, dù đó là ông bà. Ba mẹ vẫn nên theo dõi kế hoạch và tham gia các buổi rà soát. Cả nhà cần thống nhất một cách làm chung để trẻ không bị lẫn giữa nhiều kiểu nhắc, kiểu khen khác nhau.

Nhà trường có giao bài tập về nhà cho trẻ không?

Với trẻ mầm non cần hỗ trợ, "bài tập về nhà" nên hiểu là gợi ý tình huống luyện trong sinh hoạt, không phải phiếu bài tập. Giáo viên thường đề xuất một hai mục tiêu, câu nhắc và cách khen. Nếu gợi ý quá nhiều so với sức gia đình, ba mẹ nên nói để giảm bớt.