Cách hiệu quả nhất để luyện kỹ năng cho trẻ cần hỗ trợ ở nhà là chọn vài sinh hoạt lặp lại mỗi ngày như tắm, ăn, mặc đồ, đi chợ, rồi cài vào đó một mục tiêu nhỏ con đang học: một từ để xin, một lần chờ đến lượt, một bước tự làm. Sinh hoạt hằng ngày có sẵn ba thứ mà giờ học khó tạo: động lực thật của trẻ, sự lặp lại tự nhiên và bối cảnh đúng với nơi kỹ năng sẽ được dùng.
Ba mẹ không cần thêm giờ, không cần đồ dùng đặc biệt. Cần đổi một chút cách làm: chậm lại nửa nhịp, chờ con lên tiếng, để con làm một phần việc thay vì làm hộ toàn bộ. Bài này đi qua từng sinh hoạt quen thuộc trong gia đình Việt và chỉ ra chỗ cài kỹ năng, kèm những lỗi hay gặp khi mới bắt đầu.
Vì sao sinh hoạt hằng ngày là giờ học tốt
Trẻ học nhanh nhất khi đang muốn một thứ gì đó. Lúc đói, con muốn ăn; lúc tắm, con muốn nghịch nước; lúc ra chợ, con muốn cầm quả cam. Đó là những lúc trẻ có lý do để giao tiếp, để chờ, để thử làm. Giờ học 1:1 phải tạo động lực bằng đồ chơi và hoạt động con thích, còn ở nhà động lực có sẵn mỗi ngày.
Sinh hoạt còn lặp lại theo cùng một trình tự. Tắm luôn có cởi đồ, xả nước, xoa xà phòng, dội, lau khô. Trình tự quen giúp trẻ đoán trước điều sắp đến, nên bớt lo và dễ tham gia hơn. Mỗi lần lặp là một lần luyện, mà không ai trong nhà cảm thấy đang "học".
Và quan trọng nhất, kỹ năng được luyện đúng nơi nó cần dùng. Trẻ học xin nước ở bàn ăn nhà mình thì lần sau xin nước ở bàn ăn nhà mình dễ hơn nhiều so với kỹ năng chỉ luyện bằng thẻ hình ở phòng học. Giáo viên giáo dục đặc biệt gọi đây là dạy trong môi trường tự nhiên, và đó là phần ba mẹ làm tốt hơn bất kỳ ai.
Nhiều chương trình can thiệp sớm dựa trên phát triển và hành vi được nghiên cứu ở nước ngoài cũng đi theo hướng này: huấn luyện người chăm sóc tận dụng thói quen hằng ngày thay vì chỉ trông vào giờ học tại trung tâm. Ba mẹ không cần biết tên những chương trình ấy; chỉ cần hiểu nguyên lý chung là trẻ học tốt khi người thân đáp lại đúng lúc, trong việc thật, nhiều lần mỗi ngày.
Mỗi sinh hoạt cài được kỹ năng gì
Bảng dưới đây gợi ý chỗ cài kỹ năng trong những sinh hoạt phổ biến. Ba mẹ chỉ chọn một hai dòng phù hợp với mục tiêu con đang học, không cần làm cả bảng.
| Sinh hoạt | Ngôn ngữ, giao tiếp | Chờ lượt, tương tác | Tự phục vụ, vận động |
|---|---|---|---|
| Giờ tắm | Gọi tên bộ phận cơ thể, "nữa", "hết", "nóng", "lạnh" | Luân phiên đổ nước, thổi bong bóng | Tự cởi áo, tự xoa xà phòng tay chân |
| Bữa ăn | Xin thêm, từ chối, gọi tên món | Chờ múc, đưa bát cho người khác | Cầm thìa, tự uống bằng cốc, dọn bát |
| Mặc đồ | Chọn giữa hai cái áo, gọi tên màu | Lần lượt chọn đồ cho búp bê và cho con | Kéo quần lên, xỏ tay vào áo, đội mũ |
| Đi chợ, siêu thị | Chỉ và gọi tên quả, đếm | Đưa tiền, nhận đồ, chào người bán | Cầm túi nhẹ, bỏ đồ vào giỏ |
| Dọn dẹp | Hiểu hướng dẫn "đặt vào hộp", "lên kệ" | Thay phiên nhặt đồ chơi | Phân loại, gấp khăn nhỏ |
| Trước giờ ngủ | Nghe truyện ngắn, chỉ tranh | Chọn sách, lật trang lần lượt | Đánh răng theo bước, cất dép |
Nên bắt đầu từ sinh hoạt con thích nhất, vì đó là nơi con dễ hợp tác. Sinh hoạt con đang khó chịu, ví dụ đánh răng, nên để sau khi đã có thành công ở chỗ khác.
Cài một mục tiêu vào sinh hoạt: năm bước
Ví dụ dưới đây dùng mục tiêu "con xin thêm bằng một từ hoặc một cử chỉ", rất hay gặp ở trẻ đang học giao tiếp. Cách làm áp dụng được cho mục tiêu khác.
- Hỏi giáo viên mục tiêu chính xác: con đang học nói "nữa", hay đưa tay, hay đưa thẻ hình. Dạy ở nhà phải khớp với ở lớp.
- Chọn sinh hoạt có nhiều lần "xin thêm" tự nhiên: bữa xế với bánh bẻ nhỏ, giờ tắm với từng gáo nước, lúc thổi bong bóng.
- Chia nhỏ phần con muốn: thay vì đưa cả gói bánh, đưa từng mẩu nhỏ, để có mười lần xin thay vì một.
- Dừng lại và chờ. Cầm mẩu bánh trong tầm nhìn của con, nhìn con, chờ vài giây. Nhiều trẻ cần thời gian để khởi động lời nói hay cử chỉ.
- Con xin là đưa ngay, kèm lời đáp ngắn đúng mẫu: "Nữa, bánh nữa." Nếu con chưa xin được, gợi ý đúng mức giáo viên đang dùng, rồi vẫn đưa để con không thất vọng.
Năm bước này chỉ tốn thêm vài giây mỗi lần. Sau một tuần, ba mẹ thường nhận ra con bắt đầu chủ động hơn ở đúng tình huống đó, và có thể cài thêm sang sinh hoạt khác.
Từng sinh hoạt, làm cụ thể ra sao
Giờ tắm. Đây là sinh hoạt nhiều trẻ thích. Ba mẹ đặt gáo, khăn, đồ chơi nổi ngoài tầm với để con cần xin; nói chậm, ngắn: "nước", "dội", "nữa", "hết rồi". Khi dội nước, dừng giữa chừng và chờ con nhìn hoặc lên tiếng rồi mới dội tiếp. Lau người thì gọi tên từng bộ phận, để con chỉ lại.
Bữa ăn. Đặt con ngồi cùng bàn với cả nhà nếu được. Múc ít một để con xin thêm; cho con chọn giữa hai món. Để con tự cầm thìa ngay cả khi còn rơi vãi; ba mẹ hỗ trợ bằng tay đặt sau khuỷu tay con thay vì đút hộ. Cuối bữa, con mang bát của mình ra chỗ rửa.
Mặc đồ. Đưa con hai cái áo, hỏi "Áo đỏ hay áo xanh?" Khi mặc, ba mẹ làm gần hết, để con làm bước cuối, như kéo áo xuống bụng. Bước cuối dễ thành công nhất và cho con cảm giác tự làm xong; sau đó mới lùi dần thêm bước.
Đi chợ. Chợ ồn, đông, nhiều mùi nên chọn giờ vắng và đi ngắn. Cho con cầm một túi nhẹ, chỉ và gọi tên hai ba thứ con thích. Nếu con nhạy cảm với tiếng ồn, siêu thị nhỏ vào buổi sáng sớm có thể dễ hơn chợ truyền thống.
Dọn đồ chơi. Mỗi hộp đồ chơi có hình dán đồ vật bên ngoài, con dọn theo hình. Ba mẹ cùng dọn, thay phiên mỗi người một món. Lời hướng dẫn ngắn: "Xe vào hộp." Con làm xong thì khen cụ thể, không cần khen chung chung "giỏi quá".
Những lỗi hay gặp khi mới bắt đầu
Đa số ba mẹ đều mắc vài lỗi dưới đây trong tuần đầu. Nhận ra sớm giúp tiết kiệm nhiều công sức.
- Làm hộ quá nhanh. Thấy con loay hoay là đỡ ngay. Hãy đếm thầm đến năm trước khi giúp, và giúp ít nhất có thể.
- Hỏi dồn dập. "Cái gì đây? Màu gì? Con muốn không? Nói đi con!" Câu hỏi liên tục làm trẻ áp lực. Nói một câu, rồi chờ.
- Biến sinh hoạt thành bài kiểm tra. Bắt con nói đúng mới cho ăn khiến bữa ăn căng thẳng. Gợi ý rồi vẫn đáp ứng; độ khó tăng dần theo hướng dẫn của giáo viên.
- Cài quá nhiều mục tiêu một lúc. Vừa luyện xin, vừa luyện màu, vừa luyện cầm thìa trong một bữa thì con và ba mẹ đều rối. Một sinh hoạt, một mục tiêu.
- Mỗi người một cách. Mẹ chờ con xin, bà thì đưa luôn. Trẻ sẽ tìm đến người dễ hơn. Cả nhà cần thống nhất.
- Bỏ cuộc sau vài ngày. Tiến bộ ở trẻ cần hỗ trợ thường chậm và không đều. Ghi lại từng ngày giúp ba mẹ thấy thay đổi nhỏ mà mắt thường dễ bỏ sót.
Một ngày mẫu: cài kỹ năng mà không thêm giờ
Để dễ hình dung, thử theo một ngày của một bé bốn tuổi đang học ba mục tiêu: xin bằng một từ, chờ đến lượt ngắn, và tự kéo quần lên. Đây là ví dụ minh hoạ, ba mẹ điều chỉnh theo mục tiêu thật của con.
Buổi sáng, khi thay đồ đi học, mẹ kéo quần con lên tới đầu gối rồi dừng, chờ con tự kéo nốt. Con làm được thì mẹ nói ngay "Con tự kéo quần rồi" và đập tay. Cả việc này tốn thêm chừng mười giây. Trên đường đi, ba chỉ vài thứ con thích nhìn như xe buýt, con chó, gọi tên ngắn, không đòi con nhắc lại.
Buổi chiều đón về, bữa xế là khung luyện "xin". Mẹ bẻ bánh thành sáu bảy mẩu, mỗi lần đưa một mẩu sau khi con nói "bánh" hoặc "nữa". Khi con đã quen, mẹ để chị gái cùng ngồi, hai chị em thay nhau nhận bánh, thế là có thêm phần chờ lượt. Giờ tắm tối, ba đổ nước từng gáo, dừng chờ con nói "nữa". Trước khi ngủ, cả nhà đọc một cuốn sách tranh, con lật trang lần lượt với mẹ.
Nếu chiều hôm đó con mệt, mẹ bỏ khung bữa xế, chỉ giữ giờ tắm. Nếu cuối tuần cả nhà về quê, ba mẹ mang theo đúng một mục tiêu dễ nhất để ông bà cùng làm. Ngày mẫu là khung tham khảo, không phải lịch bắt buộc.
Tính ra, cả ngày chỉ thêm khoảng mười lăm phút có chủ đích, chia nhỏ trong các việc vốn vẫn làm. Không ai phải ngồi bàn, không ai cảm thấy đang dạy, nhưng mỗi mục tiêu có từ năm đến mười cơ hội luyện. Nhân lên bảy ngày, đó là số lần luyện nhiều hơn mọi buổi học 1:1 trong tuần cộng lại.
Giữ nhịp nhẹ nhàng cho cả nhà
Lồng kỹ năng vào sinh hoạt chỉ bền khi nó không làm cả nhà mệt. Ba mẹ nên coi đây là cách sống chậm lại một chút với con, không phải một nhiệm vụ phải hoàn thành. Có hôm con hợp tác, có hôm con mệt, ốm hoặc khó chịu; hôm đó cứ làm sinh hoạt như bình thường, không cần cài gì.
Một cách giữ nhịp là chọn "khung luyện" cố định: bữa xế và giờ tắm tối chẳng hạn. Ngoài hai khung đó, cả nhà sinh hoạt tự nhiên. Khi con đã vững ở hai khung, mới mở thêm khung mới. Cách này giúp ba mẹ không có cảm giác lúc nào cũng phải "dạy".
Cuối mỗi tuần, ba mẹ dành vài phút xem lại: khung nào chạy tốt, khung nào con hay khó chịu, có gì muốn hỏi giáo viên. Những ghi chú ấy biến buổi trao đổi với giáo viên thành buổi làm việc cụ thể. Global Star Special luôn khuyến khích ba mẹ mang những ghi chú như vậy đến, vì đó là nguồn thông tin tốt nhất để điều chỉnh kế hoạch của con.
Câu hỏi thường gặp
Con không chịu hợp tác trong giờ tắm thì có nên ép không?
Không nên ép. Nếu giờ tắm đang là lúc con khó chịu, có thể do nhiệt độ nước, tiếng nước chảy hay cảm giác xà phòng. Ba mẹ chọn sinh hoạt khác để luyện, đồng thời ghi lại điều con có vẻ không thích để trao đổi với giáo viên. Khi giờ tắm đã dễ chịu hơn mới cài mục tiêu vào.
Chờ con xin thì con khóc, có làm con sợ sinh hoạt đó không?
Chờ chỉ nên vài giây, không kéo dài tới mức con khóc. Nếu con bắt đầu bực, ba mẹ gợi ý ngay theo mức giáo viên chỉ, rồi đáp ứng. Mục tiêu là con thấy lên tiếng thì được đáp lại nhanh, không phải con phải vượt qua một thử thách mới được ăn.
Trẻ chưa nói được từ nào thì luyện giao tiếp trong sinh hoạt bằng gì?
Bằng cử chỉ, ánh mắt, đưa tay, chỉ tay hoặc đưa thẻ hình nếu giáo viên đang dạy cách đó. Ba mẹ đáp lại ngay mọi tín hiệu giao tiếp của con và nói kèm một từ ngắn. Giao tiếp không lời là bước nền quan trọng, không làm chậm việc nói.
Có nên dùng điện thoại làm phần thưởng trong sinh hoạt không?
Nên tránh. Điện thoại là phần thưởng rất mạnh, dễ khiến con chỉ hợp tác để đổi lấy màn hình và khó dừng lại sau đó. Phần thưởng tốt nhất trong sinh hoạt là chính hoạt động: được ăn món con thích, được nghịch nước, được ba mẹ chơi cùng.
Gia đình có người giúp việc chăm con thì làm sao để họ cùng luyện?
Ba mẹ chọn một hai mục tiêu đơn giản nhất, viết ngắn câu nhắc và cách đáp, làm mẫu trước mặt người giúp việc vài lần. Nếu có thể, mời họ xem một đoạn quay giờ học. Nhắc nhẹ điều quan trọng nhất: chờ con vài giây, đừng làm hộ toàn bộ.