Nhất quán giữa nhà và lớp nghĩa là người lớn ở hai nơi dùng cùng một câu nhắc cho cùng một kỹ năng, khen cùng một kiểu khi trẻ làm được, và đáp lại cùng một cách khi trẻ có hành vi khó. Với trẻ cần hỗ trợ, đây là điều kiện để kỹ năng tiến nhanh và hành vi khó giảm dần; khi hai nơi làm hai kiểu, trẻ phải học hai bộ luật, và thường chọn bộ luật dễ hơn.
Nhất quán không đòi hỏi nhà phải giống hệt lớp. Nhà vẫn là nhà, có tình cảm, có sự linh hoạt. Điều cần thống nhất chỉ là một số ít điểm then chốt: mục tiêu đang dạy, lời nói đi kèm, cách khen, và phản ứng với hai ba hành vi đang được hỗ trợ. Bài này chỉ cách chọn những điểm đó và lập một bản thống nhất ngắn giữa ba mẹ, ông bà và giáo viên.
Vì sao trẻ cần hỗ trợ đặc biệt nhạy với sự không nhất quán
Phần lớn trẻ đều bối rối khi người lớn đổi luật, nhưng trẻ có khó khăn về ngôn ngữ, chú ý hoặc thích nghi còn bối rối hơn. Các con hiểu thế giới nhiều qua quy luật lặp lại: cứ thế này thì sẽ thế kia. Khi ở lớp cô chờ con xin rồi mới đưa, còn ở nhà bà đưa ngay khi con ư ử, con khó nhận ra rằng lên tiếng là cách để được đáp ứng.
Với hành vi, chuyện còn rõ hơn. Giả sử ở lớp, khi con ném đồ, cô bình tĩnh đưa con về góc bình tĩnh và chỉ cách xin nghỉ. Ở nhà, lúc thì mẹ quát, lúc thì ba cười, lúc thì ông đưa điện thoại cho con nín. Hành vi ném đồ vì thế có lúc được "thưởng" bằng thứ con thích, và những hành vi được thưởng không đều đặn lại thường dai dẳng nhất.
Nhất quán cũng giúp trẻ bớt lo. Khi biết trước người lớn sẽ phản ứng thế nào, trẻ cảm thấy an toàn hơn, ít phải thử giới hạn hơn. Đó là lý do nhiều giáo viên giáo dục đặc biệt coi việc thống nhất với gia đình là một phần của kế hoạch, không phải việc phụ.
Bốn thứ cần thống nhất trước tiên
Không thể và không cần thống nhất mọi thứ. Bắt đầu với bốn nhóm dưới đây, mỗi nhóm chỉ một hai điểm.
| Nhóm | Thống nhất cái gì | Ví dụ |
|---|---|---|
| Lời nhắc | Câu ngắn dùng cho kỹ năng đang dạy | "Con muốn gì?" thay vì nhiều kiểu hỏi khác nhau |
| Mức gợi ý | Hỗ trợ bao nhiêu trước khi giúp | Chờ năm giây, rồi chỉ tay, rồi mới cầm tay |
| Cách khen | Khen cụ thể, khen ngay, khen bằng gì | "Con tự cất giày rồi!" kèm đập tay |
| Phản ứng với hành vi | Làm gì khi hành vi xảy ra, làm gì sau đó | Giữ bình tĩnh, ít lời, dẫn về chỗ yên, dạy cách xin nghỉ |
Một bản thống nhất tốt thường vừa đủ một trang giấy. Dài hơn, người nhà sẽ không nhớ, và mọi người lại quay về cách cũ.
Chọn điểm nào để thống nhất là việc ba mẹ và giáo viên cùng làm trong buổi trao đổi, dựa trên mục tiêu đang dạy trong kế hoạch giáo dục cá nhân của con. Nguyên tắc chọn đơn giản: ưu tiên kỹ năng con đang ở giai đoạn sắp tự làm được, và hành vi đang gây khó nhiều nhất cho sinh hoạt gia đình. Những điểm khác có thể chờ đợt sau.
Thống nhất lời nói: ngắn, giống nhau, có chủ đích
Dùng ít từ. Với trẻ đang học hiểu lời, câu "Đi rửa tay nào" dễ hiểu hơn "Thôi con ơi chơi thế đủ rồi, mình đi rửa tay rồi ăn cơm nhé". Giáo viên thường chọn câu ngắn nhất vẫn đúng nghĩa; ba mẹ nên hỏi và dùng đúng câu đó.
Nói điều cần làm thay vì điều cấm. "Đi chậm" rõ hơn "Đừng chạy". Trẻ cần hỗ trợ nhiều khi chỉ nghe được phần cuối câu, nên câu cấm đôi khi thành lời gợi ý ngược.
Gọi tên đồ vật giống nhau. Ở nhà gọi "ti vi", ở lớp gọi "màn hình", ở bà gọi "cái máy" là ba từ cho một vật. Thống nhất từ gọi những đồ vật, hoạt động con dùng hằng ngày giúp vốn từ ổn định.
Báo trước bằng cùng một cách. Nếu ở lớp cô dùng câu "Còn hai phút nữa" kèm giơ hai ngón tay trước khi chuyển hoạt động, ở nhà dùng y như vậy trước giờ tắm, giờ tắt tivi.
Thống nhất cách khen
Khen là công cụ mạnh nhất trong tay người lớn, nhưng chỉ khi được dùng đúng. Ở lớp, giáo viên thường khen cụ thể, gọi tên hành động con vừa làm, và khen ngay sau đó. Nếu ở nhà mọi người khen chung chung "giỏi quá" cho mọi thứ, hoặc chỉ khen khi con làm xuất sắc, trẻ khó biết hành động nào đang được khuyến khích.
Ba mẹ nên hỏi giáo viên con đang được khen bằng gì: lời nói, cử chỉ như đập tay, một hoạt động con thích, hay một món nhỏ. Có những trẻ thích được ôm, có trẻ lại không thích chạm; có trẻ hào hứng khi được vỗ tay, có trẻ giật mình vì tiếng vỗ. Ở nhà dùng cùng kiểu khen giúp con nhận ra ngay "mình vừa làm đúng".
Một điểm hay bị lệch là phần thưởng vật chất. Ở lớp, giáo viên có kế hoạch giảm dần phần thưởng khi kỹ năng đã vững. Ở nhà, nếu người lớn tiếp tục cho kẹo, cho xem điện thoại mỗi lần con làm đúng, kỹ năng dễ dính chặt vào phần thưởng. Thống nhất cả lộ trình giảm phần thưởng, không chỉ thời điểm cho.
Thống nhất cách đáp lại một hành vi khó
Với hành vi khó, sự nhất quán quan trọng nhất. Quy trình gợi ý dưới đây giúp ba mẹ và giáo viên đi tới một cách làm chung.
- Chọn một hành vi cụ thể, mô tả bằng việc nhìn thấy được: "đánh vào đầu mình khi phải dừng xem tivi", không phải "hư" hay "bướng".
- Ba mẹ kể hành vi xảy ra ở nhà khi nào, trước đó là gì, sau đó người lớn làm gì. Giáo viên kể điều tương tự ở lớp.
- Cùng đoán hành vi đang giúp con đạt điều gì: tránh một việc khó, được chú ý, lấy một món đồ, hay vì khó chịu trong cơ thể.
- Thống nhất cách phòng: báo trước, cho lựa chọn, sắp xếp lại môi trường để hành vi ít xảy ra.
- Thống nhất cách phản ứng lúc hành vi xảy ra: giữ an toàn, ít lời, không quát, không cho đúng thứ hành vi đang đòi.
- Thống nhất kỹ năng thay thế sẽ dạy: xin nghỉ, xin giúp, nói "không", báo "còn một lần nữa".
- Hẹn thời điểm xem lại, thường sau hai đến bốn tuần, với vài dòng ghi chép từ cả hai phía.
Không dùng phạt thể chất, không nhốt, không doạ ở cả nhà lẫn lớp. Những cách đó có thể làm hành vi tạm dừng nhưng không dạy con điều gì để thay thế, và làm tổn hại niềm tin của con với người lớn.
Khi người lớn trong nhà không cùng quan điểm
Trong nhiều gia đình Việt, chuyện khó nhất không phải là thống nhất với giáo viên mà là thống nhất giữa ba với mẹ, giữa ba mẹ với ông bà. Ông bà thương cháu, không nỡ để cháu khóc; ba thì nghĩ phải nghiêm; mẹ đọc tài liệu và muốn làm theo. Trẻ nhận ra rất nhanh những khác biệt ấy.
Một cách gỡ là mời người lớn hay chăm con nhất dự một buổi trao đổi với giáo viên, hoặc xem đoạn quay giờ học. Nghe từ người làm nghề thường thuyết phục hơn nghe từ con cái. Một cách khác là chỉ yêu cầu ông bà giữ đúng một hai điều quan trọng nhất, phần còn lại để ông bà chăm theo cách của mình.
Khi có bất đồng, nên bàn với nhau lúc trẻ không có mặt. Tranh luận ngay trước mặt con vừa làm con hoang mang vừa dạy con rằng có thể chạy sang người dễ hơn. Ba mẹ cũng có thể nhờ giáo viên viết ngắn cách làm thống nhất để dán ở nơi cả nhà dễ thấy.
Những chỗ nhà và lớp hay lệch nhau mà ít ai để ý
Có những lệch nhỏ không ai cố ý, nhưng cộng lại khiến trẻ khó hiểu luật. Ba mẹ và giáo viên có thể rà nhanh danh sách sau trong buổi trao đổi:
- Ai làm việc cuối cùng. Ở lớp con tự cất cặp vào ngăn; về nhà người lớn cầm cặp hộ từ cổng. Kỹ năng tự phục vụ lùi lại ngay ở nhà.
- Thời gian chờ. Cô chờ con năm giây trước khi gợi ý; ở nhà người lớn nhắc lại câu hỏi ba lần trong hai giây.
- Lựa chọn. Ở lớp con được chọn giữa hai thứ; ở nhà con được hỏi "Con muốn ăn gì?" với hàng chục khả năng, nên con im lặng.
- Kết thúc hoạt động. Ở lớp có lời báo trước và vật chuyển tiếp; ở nhà tivi bị tắt đột ngột.
- Phản ứng khi con khóc. Cô giữ bình tĩnh, ít lời; ở nhà người lớn dỗ dành dài, hứa hẹn, mặc cả.
- Ngôn ngữ cơ thể. Cô ngồi ngang tầm mắt con khi nói; ở nhà người lớn nói vọng từ phòng khác.
Mỗi chỗ lệch chỉ cần sửa một chút. Không cần sửa cùng lúc tất cả; chọn hai chỗ ảnh hưởng nhiều nhất tới mục tiêu hiện tại, làm đều trong hai tuần, rồi xem lại. Ghi chép ngắn của ba mẹ về những lần sửa này cũng giúp giáo viên hiểu thêm vì sao con tiến bộ nhanh hơn ở một kỹ năng nào đó.
Một bản thống nhất mẫu và cách cập nhật
Bản thống nhất có thể chỉ gồm bốn dòng: mục tiêu đang dạy và câu nhắc; cách khen; hành vi đang hỗ trợ và cách phản ứng; kỹ năng thay thế đang dạy. Viết bằng ngôn ngữ đời thường, ai trong nhà cũng đọc hiểu. Dán ở cửa tủ lạnh hoặc lưu trong điện thoại của người chăm con.
Ví dụ một dòng viết tốt: "Khi con muốn lấy đồ trên cao: chờ con chỉ tay hoặc nói 'lấy', đếm thầm đến năm, chưa có thì chỉ tay mẫu cho con, rồi đưa đồ và nói 'Con chỉ rồi, đây'." Dòng này đủ cụ thể để ông bà, người giúp việc làm đúng mà không cần hỏi lại.
Bản này nên được cập nhật mỗi khi kế hoạch giáo dục cá nhân thay đổi mục tiêu, thường sau mỗi lần rà soát. Mục tiêu cũ đã vững thì chuyển sang phần "giữ", không cần nhắc mỗi ngày nữa; mục tiêu mới thay vào.
Ở Global Star Special, việc cập nhật định kỳ cho phụ huynh nhằm đúng điều này: để nhà và lớp đi cùng một hướng. Ba mẹ đang tìm cách phối hợp chặt hơn với giáo viên có thể đăng ký tư vấn để được trao đổi cụ thể theo tình hình của con.
Câu hỏi thường gặp
Nhà và lớp có cần giống hệt nhau không?
Không cần. Nhà có thể thoải mái hơn về giờ giấc, đồ chơi, cách chơi. Điều cần giống là một số điểm then chốt: mục tiêu đang dạy, câu nhắc, cách khen và cách phản ứng với hành vi đang được hỗ trợ. Giữ đúng vài điểm đó đã đủ giúp trẻ hiểu điều người lớn mong đợi.
Giáo viên dạy một cách mà ba mẹ thấy không hợp với con thì sao?
Ba mẹ nên nói thẳng với giáo viên, kèm quan sát cụ thể ở nhà. Giáo viên có thể giải thích lý do chọn cách đó hoặc điều chỉnh. Không nên âm thầm làm khác ở nhà, vì trẻ sẽ nhận hai thông điệp ngược nhau và tiến bộ chậm ở cả hai nơi.
Con chỉ có hành vi khó ở nhà, ở lớp thì không, có cần thống nhất không?
Có. Ba mẹ kể cho giáo viên hoàn cảnh hành vi xảy ra ở nhà. Việc ở lớp không có hành vi đó cũng là thông tin quý: có thể lớp có lịch trình rõ, lời báo trước, hay ít đòi hỏi bất ngờ. Ba mẹ có thể mang những điều đó về nhà.
Ông bà không chịu làm theo thì có nên thôi không?
Không nên bỏ cả bản thống nhất, nhưng nên giảm đòi hỏi với ông bà xuống một hai điểm quan trọng nhất. Mời ông bà dự một buổi gặp giáo viên thường giúp nhiều. Ba mẹ cũng nên ghi nhận phần ông bà đang làm tốt để ông bà thấy mình được tôn trọng.
Bao lâu nên cập nhật bản thống nhất một lần?
Mỗi khi mục tiêu thay đổi, thường theo nhịp rà soát kế hoạch giáo dục cá nhân của con. Ngoài ra, khi gia đình có thay đổi lớn như chuyển nhà, có em bé, đổi người chăm, nên báo giáo viên và xem lại bản thống nhất ngay.