Muốn ông bà hiểu và cùng hỗ trợ cháu, ba mẹ nên mở lời bằng những việc cụ thể ông bà thấy được hằng ngày, thay vì bằng tên gọi hay kết luận; nhờ ông bà giữ một hai cách làm đơn giản nhất; và ghi nhận phần ông bà đang làm tốt. Phần lớn bất đồng không đến từ việc ông bà không thương cháu, mà đến từ kinh nghiệm nuôi con thời trước, nỗi lo cháu bị "mang tiếng", và cảm giác bị con cái dạy lại.
Ở nhiều gia đình Việt, ông bà là người ở cạnh cháu nhiều giờ nhất trong ngày. Vì thế cách ông bà đáp lại cháu có ảnh hưởng rất lớn đến việc kỹ năng học ở lớp có được dùng ở nhà hay không. Bài này gợi ý cách chuẩn bị cuộc nói chuyện, những câu nên và không nên dùng, cách đáp lại những câu quen thuộc như "ngày xưa ba con bốn tuổi mới nói", và cách giữ cùng một cách làm mà không làm ông bà phật lòng.
Vì sao ông bà thường phản đối hoặc chưa tin
Ông bà nuôi con trong những điều kiện khác: nhà đông người, trẻ chơi với nhau cả ngày, ít ai nói tới can thiệp sớm. Trong trí nhớ của ông bà, có những đứa trẻ trong xóm chậm nói rồi lớn lên vẫn bình thường. Kinh nghiệm ấy có thật, nên khi nghe cháu cần hỗ trợ, phản ứng đầu tiên thường là "trẻ con đứa nhanh đứa chậm, lo gì".
Có những ông bà lại phản ứng ngược: lo quá, sốt ruột, mỗi ngày hỏi cháu đã nói được thêm chưa, tìm đủ thầy thuốc và mẹo truyền miệng. Kiểu lo này cũng cần được lắng nghe và định hướng, vì sự sốt ruột của người lớn dễ biến mỗi lần chơi với cháu thành một lần kiểm tra.
Ông bà cũng lo cháu bị gán nhãn. Ở nhiều vùng, những từ chỉ khác biệt phát triển vẫn mang nặng định kiến. Ông bà sợ cháu bị người ngoài bàn tán, sợ cả nhà bị đánh giá. Phủ nhận đôi khi là cách ông bà bảo vệ cháu theo cách ông bà biết.
Ngoài ra còn chuyện vai trò. Ông bà đã nuôi lớn ba mẹ, nay nghe con cái nói phải chăm cháu theo cách khác dễ cảm thấy bị chê. Hiểu được ba lý do này giúp ba mẹ chọn lời mở đầu mềm hơn: không tranh luận ai đúng ai sai, mà cùng nhìn vào việc cháu đang cần gì.
Chuẩn bị trước cuộc nói chuyện
Một cuộc nói chuyện tốt thường được chuẩn bị trước. Ba mẹ có thể đi theo các bước sau.
- Ba và mẹ thống nhất với nhau trước: nói gì, ai nói, xin ông bà điều gì. Nếu ba mẹ còn bất đồng, ông bà sẽ đứng về phía người dễ dãi hơn.
- Chọn lúc ông bà thoải mái, không đang bận, không có khách. Tránh nói ngay sau khi ông bà vừa làm điều gì đó ba mẹ không đồng ý.
- Mang theo một hai ví dụ cụ thể, tốt nhất là đoạn quay ngắn trong giờ học hoặc bản ghi quan sát của giáo viên.
- Chọn đúng một hai điều muốn nhờ ông bà, đừng mang cả danh sách.
- Nghĩ trước cách đáp lại những câu phản bác quen thuộc, để giữ bình tĩnh.
- Nếu được, mời ông bà cùng đến một buổi gặp giáo viên thay vì ba mẹ thuật lại.
Câu nên dùng và câu nên tránh
Cùng một ý, cách nói khác nhau dẫn tới phản ứng khác nhau. Bảng dưới đây gợi ý một số cách đổi lời.
| Nên tránh | Nên thử | Vì sao |
|---|---|---|
| "Con bị chậm phát triển, bà phải hiểu." | "Cô giáo thấy con còn khó xin đồ bằng lời, nên đang tập cho con." | Mô tả việc cụ thể, tránh từ ngữ nặng nề |
| "Bà chiều quá nên con mới vậy." | "Bà ở với con nhiều nhất, nên bà giúp được nhiều nhất." | Không đổ lỗi, đặt ông bà vào vai người giúp |
| "Bà làm sai rồi, phải làm thế này." | "Ở lớp cô chờ con chỉ tay rồi mới đưa, bà thử giúp con như vậy nhé." | Đưa cách làm, không phán xét |
| "Ngày xưa khác, bây giờ khác." | "Ngày xưa nhà đông, trẻ nghe nói cả ngày; giờ con ở nhà ít người hơn nên cần tập thêm." | Tôn trọng kinh nghiệm cũ, giải thích hoàn cảnh mới |
| "Bà đừng cho con xem điện thoại nữa." | "Mình thử bớt điện thoại lúc ăn, thay bằng bà kể chuyện cho con nghe nhé." | Đề xuất việc thay thế, không chỉ cấm |
Câu mở đầu quan trọng nhất là câu ghi nhận: ông bà thương cháu, ông bà đã chăm cháu vất vả. Khi cảm thấy được tôn trọng, ông bà dễ lắng nghe phần sau hơn.
Đáp lại những câu so sánh quen thuộc
"Ngày xưa ba con bốn tuổi mới nói, giờ vẫn bình thường." Có thể đáp: "Dạ, có nhiều trẻ chậm rồi bắt kịp. Mình cho con tập thêm thì cũng không mất gì, nếu con bắt kịp thì càng mừng." Câu này không phủ nhận kinh nghiệm của ông bà, mà cho thấy hỗ trợ sớm là việc không có hại.
"Con nhà hàng xóm cùng tuổi đã đọc thơ." So sánh làm ông bà lo và làm ba mẹ tổn thương. Có thể đáp nhẹ: "Mỗi đứa một nhịp bà ạ. Con mình đang tiến bộ ở chỗ khác, như tuần này con đã tự cầm cốc." Kéo câu chuyện về tiến bộ của chính cháu.
"Đi học mấy chỗ đó rồi người ta biết, cháu mang tiếng." Có thể đáp: "Con học với cô giáo như đi học thêm, giống các bạn học vẽ, học bơi. Nhà mình không cần nói với ai nếu bà không muốn." Tôn trọng nỗi lo về định kiến và cho ông bà quyền giữ riêng tư.
"Lớn lên tự khắc biết, dạy làm gì cho khổ cháu." Có thể đáp: "Cô dạy bằng hoạt động chơi, con vui lắm bà ạ. Bà xem đoạn này nhé." Hình ảnh con đang vui trong giờ học thường thuyết phục hơn lời giải thích.
Nhờ ông bà giữ một hai cách làm
Một gợi ý thực tế: viết hai điều cần nhờ ông bà lên một tờ giấy nhỏ, chữ to, dán chỗ ông bà hay ngồi chơi với cháu. Ví dụ "Chờ cháu chỉ tay rồi mới đưa" và "Khen ngay khi cháu tự làm". Tờ giấy nhắc nhẹ mà không cần ba mẹ phải nói đi nói lại.
Sau khi ông bà đã lắng nghe, đừng giao cả kế hoạch. Chọn đúng một hai cách làm đơn giản, liên quan đến lúc ông bà ở cạnh cháu nhiều nhất. Ví dụ ông bà cho cháu ăn bữa trưa: nhờ ông bà múc ít một, chờ cháu xin rồi mới múc tiếp. Hoặc ông bà đưa cháu đi dạo: nhờ ông bà chỉ và gọi tên những thứ cháu nhìn, không cần hỏi cháu đó là gì.
Ba mẹ làm mẫu trước mặt ông bà vài lần, rồi để ông bà làm và khen ông bà. Khen ông bà quan trọng không kém khen cháu. Khi ông bà thấy cháu đáp lại tốt hơn nhờ cách làm mới, ông bà sẽ tự tin và tự làm thêm.
Có những điều ông bà khó đổi, ví dụ thói quen đút cơm hay bật tivi cả ngày. Đừng biến mọi bữa ăn thành cuộc tranh cãi. Giữ được một điều quan trọng nhất còn tốt hơn đòi mười điều rồi không giữ được điều nào. Những điều còn lại có thể bàn tiếp khi ông bà đã tin vào cách làm mới.
Ông bà có thể làm rất tốt những việc ba mẹ khó làm
Thay vì chỉ nghĩ tới việc "sửa" cách ông bà chăm cháu, ba mẹ nên nhìn vào những gì ông bà có mà ba mẹ đang thiếu. Ông bà thường có nhiều thời gian hơn, nhịp sống chậm hơn, ít bị điện thoại kéo đi. Đó chính là những điều trẻ cần hỗ trợ được lợi nhiều nhất: một người lớn kiên nhẫn chờ, nói chậm, lặp lại cùng một việc mỗi ngày mà không thấy chán.
Ông bà cũng mang theo một kho vốn sống mà trẻ hiếm khi được tiếp xúc: bài đồng dao, câu ru, cách bóc bắp, nhặt rau, tưới cây, cho gà ăn. Những hoạt động này đầy cơ hội luyện ngôn ngữ, luân phiên lượt và vận động tay. Một bài đồng dao ngắn có nhịp lặp lại là chất liệu rất tốt để trẻ tập bắt chước âm thanh, chờ đến câu quen để điền tiếp.
Khi ba mẹ nói với ông bà: "Cô giáo bảo hát đồng dao cho cháu rất tốt, bà hát bài bà hay hát cho ba con ngày xưa nhé", ông bà vừa được tôn trọng vừa có ngay một việc cụ thể để làm. Nhiều gia đình kể rằng chính những buổi chiều cháu ngồi với bà nghe hát là lúc cháu bật ra những từ đầu tiên.
Khi ông bà ở xa hoặc chỉ gặp cháu dịp lễ
Với ông bà ở quê hoặc chỉ gặp cháu vào dịp Tết, hè, cách làm khác đi. Mục tiêu không phải là ông bà luyện kỹ năng cho cháu, mà là ông bà hiểu để không vô tình làm cháu khó chịu và không so sánh trước mặt cháu.
Trước chuyến về quê, ba mẹ có thể gọi điện kể ngắn cháu thích gì, sợ gì, dễ khó chịu lúc nào: tiếng ồn đông người, bị nhiều người ôm hôn, đồ ăn lạ. Gợi ý ông bà một hoạt động cháu thích để chơi cùng, như xếp gỗ, xem cá, tưới cây. Một buổi chơi vui với ông bà còn đáng giá hơn mọi lời giải thích.
Dịp lễ thường đông họ hàng, dễ có những câu hỏi vô tình. Ba mẹ có thể nhờ ông bà đỡ lời giúp, ví dụ "cháu đang tập nói, cứ để cháu chơi". Khi ông bà đứng về phía cháu trước họ hàng, ba mẹ bớt được một gánh nặng lớn trong những ngày sum họp.
Giữ quan hệ gia đình trong lúc cùng hỗ trợ cháu
Thống nhất cách chăm cháu là việc lâu dài, có tiến có lùi. Sẽ có ngày ông bà quên, có ngày ông bà làm theo kiểu cũ vì thương cháu khóc. Ba mẹ nên nhìn vào xu hướng chung trong vài tuần thay vì từng ngày.
Đừng quên rằng ông bà cũng có cảm xúc riêng: lo cho cháu, thương con cái vất vả, có khi tự trách. Một lời hỏi thăm "bà có mệt không", một lần kể cho ông bà nghe tiến bộ mới của cháu, giúp ông bà thấy mình là một phần của hành trình, không phải người bị nhắc nhở.
Ở Global Star Special, ba mẹ có thể mời ông bà cùng dự buổi trao đổi với giáo viên. Nghe trực tiếp người làm nghề giải thích, thấy cháu học bằng hoạt động chơi nhẹ nhàng, nhiều ông bà đổi cách nhìn rất nhanh. Ba mẹ cần trao đổi thêm có thể đăng ký tư vấn để sắp xếp buổi gặp phù hợp cho cả nhà.
Câu hỏi thường gặp
Ông bà nhất quyết không tin cháu cần hỗ trợ thì có nên tranh luận tiếp không?
Không nên biến chuyện này thành cuộc tranh luận kéo dài. Ba mẹ vẫn đưa cháu đi học theo kế hoạch, đồng thời mời ông bà xem đoạn quay hoặc dự một buổi gặp giáo viên. Khi ông bà tự thấy cháu tiến bộ, nhiều người tự thay đổi mà không cần thuyết phục thêm.
Có nên để giáo viên nói chuyện trực tiếp với ông bà không?
Rất nên, nếu ông bà đồng ý. Ông bà thường tin lời người làm nghề hơn lời con cái, và giáo viên có thể làm mẫu cách chơi với cháu ngay tại chỗ. Ba mẹ nên báo trước với giáo viên về những băn khoăn của ông bà để buổi gặp đi đúng trọng tâm.
Ông bà so sánh cháu với anh chị em họ ngay trước mặt cháu thì làm sao?
Ba mẹ có thể nhẹ nhàng chuyển hướng ngay lúc đó và nói riêng với ông bà sau. Giải thích rằng trẻ hiểu nhiều hơn mình nghĩ, nghe so sánh có thể làm cháu buồn hoặc ngại giao tiếp. Gợi ý ông bà khen cháu một việc cụ thể thay vì so sánh.
Ông bà chăm cháu cả ngày nhưng không biết chữ thì ghi nhật ký thế nào?
Không cần ông bà viết. Ba mẹ có thể hỏi ông bà vài câu mỗi tối như hôm nay cháu xin được mấy lần, có khóc lúc nào không, rồi tự ghi. Hoặc nhờ ông bà gửi tin nhắn thoại, chụp ảnh khi cháu làm được điều mới.
Ông bà muốn cho cháu uống thuốc bổ não, thuốc nam thì sao?
Ba mẹ nên nói rằng mọi loại thuốc hay sản phẩm uống cho cháu cần hỏi bác sĩ trước, vì có thứ không an toàn với trẻ nhỏ. Ghi nhận ông bà muốn giúp cháu, rồi gợi ý cách giúp khác: chơi với cháu, kể chuyện, đưa cháu đi dạo và gọi tên mọi thứ.