Bàn tay cầm bút, dùng kéo, xếp hình được không bắt đầu từ chiếc bút. Nó cần một bờ vai và cổ tay đủ vững, lòng bàn tay đủ khoẻ, các ngón tay tách ra làm việc riêng được, và hai tay phối hợp mỗi tay một việc. Lớp mầm non chuẩn bị những nền này qua hoạt động hằng ngày như nặn, xé, kẹp, xâu, vặn, rót, trước khi đòi trẻ tô, viết hay cắt theo đường.
Khi một trẻ cầm bút lỏng lẻo, nắm cả bàn tay, tô ra ngoài liên tục hay vứt kéo sau vài nhát, phản xạ của người lớn thường là cho trẻ tô nhiều hơn. Nhưng nếu nền bên dưới chưa có, tô nhiều chỉ làm trẻ mỏi và chán hơn. Cách hiệu quả hơn là lùi lại một bước, xem bàn tay trẻ đang thiếu phần nào, và chọn hoạt động lớp xây đúng phần đó.
Bài viết này đứng ở góc lớp học: những thành phần của vận động tinh, cách giáo viên quan sát, cách bố trí góc thao tác, chuỗi hoạt động từ nền đến cầm bút và dùng kéo, và khi nào nên gợi ý gia đình tìm chuyên viên hoạt động trị liệu.
Vận động tinh là một chuỗi, không phải một kỹ năng
Người ta thường gọi chung là "khéo tay", nhưng khi quan sát một trẻ cầm bút, giáo viên đang nhìn cùng lúc nhiều thành phần. Thứ nhất là sự vững vàng của thân mình, vai và cổ tay: nếu những khớp lớn này còn lỏng, bàn tay phải gồng để bù, và các ngón không thể làm động tác nhỏ. Thứ hai là sức của lòng bàn tay và các cơ nhỏ trong bàn tay, giúp tạo ra vòm tay để giữ bút. Thứ ba là khả năng tách hai phía của bàn tay: phía ngón cái, ngón trỏ, ngón giữa làm việc tinh, phía ngón áp út, ngón út giữ vững.
Thứ tư là phối hợp hai tay, một tay giữ giấy, tay kia tô; một tay xoay giấy, tay kia cắt. Thứ năm là phối hợp mắt và tay, nhìn đường kẻ và đưa bút theo. Và cuối cùng là cảm nhận của bàn tay: trẻ cảm nhận được mình đang ấn mạnh hay nhẹ, bút đang nằm ở đâu giữa các ngón, mà không cần nhìn.
Các thành phần này phát triển theo hướng từ thân mình ra đến đầu ngón tay. Trẻ nhỏ kiểm soát vai trước, rồi khuỷu tay, cổ tay, sau cùng mới đến từng ngón. Điều đó giải thích vì sao trẻ ba tuổi vẽ bằng cả cánh tay, còn trẻ năm sáu tuổi bắt đầu vẽ bằng cổ tay và ngón.
Một trẻ có thể mạnh ở thành phần này nhưng yếu ở thành phần khác. Bé xâu hạt rất giỏi nhưng tô mờ nhạt, có thể phần sức lòng bàn tay còn yếu. Bé cầm bút đúng nhưng tô lem vì không giữ được giấy, có thể vấn đề ở phối hợp hai tay. Nhìn ra thành phần nào đang thiếu giúp giáo viên chọn hoạt động đúng chỗ, thay vì cho tất cả trẻ cùng một tờ tô màu.
Quan sát bàn tay trong hoạt động lớp
Giáo viên không cần bài kiểm tra riêng để quan sát vận động tinh. Những hoạt động hằng ngày đã cho rất nhiều thông tin, nếu biết nhìn vào đâu:
| Hoạt động | Nhìn vào điều gì | Gợi ý về thành phần |
|---|---|---|
| Tô màu, vẽ | Cầm bút cả nắm hay bằng đầu ngón; nét đậm hay mờ; cổ tay tì lên bàn hay treo lơ lửng | Sức bàn tay, vững cổ tay, tách hai phía bàn tay |
| Nặn đất, bột | Lăn, véo, ấn được không; nhanh mỏi không | Sức lòng bàn tay và ngón tay |
| Xâu hạt, cài cúc | Hai tay có cùng làm việc không; tay giữ có vững không | Phối hợp hai tay, phối hợp mắt tay |
| Mở nắp hộp, vặn nắp chai | Dùng cả người hay chỉ dùng cổ tay, ngón tay | Vững vai, sức cổ tay |
| Dùng kéo | Ngón cái ở trên hay úp xuống; tay kia có giữ và xoay giấy không | Tách hai phía bàn tay, phối hợp hai tay |
| Ăn bằng thìa | Cầm thìa thế nào, đổ nhiều không, đưa lên miệng thẳng không | Vững cổ tay, cảm nhận bàn tay |
Giáo viên ghi lại một hai dòng cho mỗi hoạt động trong vài tuần, kèm ảnh chụp sản phẩm của trẻ nếu được phép. Bộ ghi chép này cho thấy hình dạng khó khăn của từng trẻ và giúp chọn hoạt động phù hợp hơn bất kỳ ước đoán nào.
Hoạt động xây nền: vai, cổ tay và lòng bàn tay
Những hoạt động này trông không giống "học viết" nhưng lại là phần nền mà nhiều trẻ đang thiếu. Chúng làm được ngay trong lớp với đồ dùng sẵn có:
- Làm việc trên mặt phẳng đứng. Vẽ trên giấy dán tường, giá vẽ, bảng đặt dựng. Tư thế này kéo cổ tay ngửa ra sau, đúng tư thế giúp ngón tay làm việc tốt khi cầm bút.
- Bò, chống tay, đẩy. Bò qua đường hầm, chống tay đẩy tường, đẩy xe chở đồ. Sức nặng dồn lên hai tay làm vững vai và cổ tay.
- Nặn đất, nhào bột. Lăn thành sợi, vo viên, ấn dẹt, giấu hạt trong cục đất cho trẻ tìm.
- Bóp, vắt. Vắt khăn ướt, bóp bình xịt nước tưới cây, bóp miếng bọt biển chuyển nước từ bát này sang bát kia.
- Xé giấy. Xé báo cũ thành dải, xé giấy màu làm tranh dán. Xé đòi hai tay làm việc ngược chiều nhau và dùng đầu ngón.
- Vặn và mở. Hộp có nắp vặn đựng đồ chơi nhỏ bên trong, ốc vít nhựa to, nắp chai.
Với trẻ mà bàn tay còn rất yếu, giáo viên ưu tiên những hoạt động này trong nhiều tuần trước khi tăng thời gian tô viết. Trẻ thường thích chúng hơn nhiều so với tờ giấy tô, nên đây cũng là cách giữ trẻ hứng thú với góc thao tác.
Hoạt động tách ngón và kẹp nhỏ
Khi nền đã tương đối vững, giáo viên thêm những hoạt động đòi các ngón tay làm việc riêng, nhất là ngón cái, ngón trỏ, ngón giữa:
- Kẹp quần áo gắn quanh mép hộp, mép đĩa giấy.
- Dùng kẹp gắp to gắp bông, hạt to từ bát này sang bát khác.
- Nhặt hạt đậu, hạt cườm bỏ vào lọ miệng nhỏ, giữ vài hạt trong lòng bàn tay rồi đẩy từng hạt ra đầu ngón.
- Nhét đồng xu nhựa qua khe ống heo, nhét que vào lỗ hộp.
- Dán và bóc miếng dán, bóc băng dính màu khỏi mặt bàn.
- Xâu hạt to rồi nhỏ dần, xâu dây qua lỗ tấm bìa.
Một mẹo đơn giản khi trẻ tô bằng cả nắm tay: cho trẻ dùng mẩu sáp ngắn hoặc phấn ngắn. Bút ngắn không đủ chỗ cho cả nắm tay, nên trẻ tự nhiên chuyển sang cầm bằng đầu ngón. Một mẹo khác là cho trẻ nắm nhẹ một quả bông nhỏ bằng ngón áp út và ngón út trong lúc tô, giúp hai ngón này giữ vững phía ngoài bàn tay.
Từ nét vẽ đến cầm bút: đi đúng thứ tự
Trẻ phát triển nét vẽ theo một thứ tự khá ổn định: nguệch ngoạc, nét dọc, nét ngang, vòng tròn, dấu cộng, hình vuông, dấu nhân, tam giác. Đòi trẻ viết chữ khi trẻ chưa vẽ được dấu cộng hay hình vuông là bỏ qua những bậc cần thiết. Giáo viên có thể đi theo các bước:
- Vẽ to trên mặt phẳng đứng với bút dạ to, sáp to, phấn trên nền sân.
- Vẽ nét bắt chước theo cô: cô vẽ một nét, trẻ vẽ theo bên cạnh, trước khi đòi trẻ nhìn mẫu sẵn mà chép.
- Tô theo đường rộng, rồi hẹp dần; đi đường qua mê cung to bằng ngón tay trước, bằng bút sau.
- Chuyển sang mặt bàn khi trẻ vẽ được các nét cơ bản; dùng bút ngắn, giấy kẹp vào bìa cứng để không trôi.
- Tô hình có ranh giới đậm, nổi lên, như ranh giới bằng keo khô, để tay trẻ cảm nhận được chỗ dừng.
Không có lý do phải vội. Chương trình giáo dục mầm non ở Việt Nam hướng tới làm quen với chữ viết và kỹ năng tiền viết, không yêu cầu trẻ mầm non viết chữ thành thạo trước khi vào lớp một. Một bàn tay có nền vững vào lớp một thường theo kịp nhanh hơn một bàn tay đã viết nhiều nhưng cầm bút sai và nhanh mỏi.
Dạy dùng kéo: chia thành những nấc nhỏ
Kéo là dụng cụ đòi nhiều thành phần cùng lúc: mở và đóng bàn tay có điều khiển, ngón cái hướng lên trên, tay kia giữ và xoay giấy, mắt theo đường cắt. Giáo viên bắt đầu bằng kéo nhỏ mũi tròn, lò xo tự mở nếu trẻ còn yếu, và vật liệu dễ cắt như dải giấy hẹp cứng hơn giấy thường, ống hút, đất nặn lăn thành sợi.
Thứ tự thường là: cắt một nhát đứt dải giấy hẹp; cắt nhiều nhát liên tiếp dọc dải giấy; cắt theo đường thẳng rộng; cắt theo đường cong; cuối cùng mới đến cắt hình. Câu nhắc "ngón cái lên trời" kèm một chấm màu dán trên móng ngón cái giúp trẻ nhớ tư thế. Tay kia giữ giấy với ngón cái cũng hướng lên, không úp xuống bàn.
Với trẻ chưa mở đóng bàn tay được theo nhịp, trước khi cầm kéo có thể tập bằng những dụng cụ cùng kiểu động tác: kẹp gắp to, bình xịt nước, kẹp quần áo, búp bê rối tay há miệng. Tất cả đều là động tác mở rồi bóp lại, có kiểm soát, với lực cản nhẹ. Khi trẻ đã bóp mở nhịp nhàng những dụng cụ này, chuyển sang kéo thường nhẹ nhàng hơn nhiều.
An toàn là ưu tiên: kéo luôn dùng ở bàn, có cô quan sát, cất vào hộp sau khi xong. Trẻ hay đưa kéo lên mặt hoặc vung tay chưa nên cắt cùng nhóm đông; một hai buổi kèm riêng ngắn sẽ an toàn và hiệu quả hơn.
Khi nào cần hỏi thêm chuyên viên hoạt động trị liệu
Phần lớn trẻ tiến bộ rõ khi lớp học có đủ hoạt động bàn tay và thời gian thực hành. Gia đình nên được gợi ý gặp bác sĩ nhi phát triển hoặc chuyên viên hoạt động trị liệu khi trẻ rất yếu tay so với các bạn, tránh hầu hết mọi hoạt động cần bàn tay, mỏi tay rất nhanh, có run tay, có một bên tay dùng kém hẳn bên kia, hoặc khó khăn bàn tay đi kèm khó khăn trong vận động thô, lời nói hay tự phục vụ. Chuyên viên sẽ đánh giá và đề xuất chương trình riêng; giáo viên lồng các bài tập đó vào hoạt động lớp.
Ghi chép của lớp cùng vài sản phẩm của trẻ qua nhiều tháng giúp buổi đánh giá có bức tranh đầy đủ. Giáo viên giáo dục đặc biệt của Global Star Special thường lồng mục tiêu bàn tay vào giờ học 1:1 qua hoạt động nặn, xâu, kẹp, vẽ trên giá đứng; ba mẹ muốn cùng xem bàn tay của con đang ở đâu có thể đăng ký tư vấn với nhà trường.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ 4 tuổi vẫn cầm bút cả nắm tay có đáng lo không?
Nhiều trẻ bốn tuổi vẫn đang chuyển từ cầm cả nắm sang cầm bằng đầu ngón. Điều nên xem là trẻ có tiến dần không, có tránh né mọi hoạt động bàn tay không. Cho trẻ dùng bút ngắn, vẽ trên mặt phẳng đứng và làm nhiều hoạt động nặn, kẹp thường giúp. Nếu không tiến sau vài tháng, gia đình có thể hỏi chuyên viên.
Có nên mua bút chì hỗ trợ cầm hay miếng đệm cầm bút cho trẻ không?
Miếng đệm cầm bút có thể giúp một số trẻ đặt ngón đúng chỗ, nhưng không thay được việc xây sức và độ vững của bàn tay. Nên ưu tiên hoạt động xây nền trước. Nếu dùng dụng cụ hỗ trợ, nên hỏi giáo viên hoặc chuyên viên để chọn loại phù hợp và có kế hoạch giảm dần.
Trẻ thuận tay trái có cần sửa sang tay phải không?
Không nên sửa. Thuận tay trái là biến thể bình thường. Giáo viên chỉ cần điều chỉnh cho phù hợp: kéo dành cho tay trái, chỗ ngồi để khuỷu tay không va vào bạn, giấy nghiêng theo hướng thuận. Ép đổi tay có thể làm trẻ mất tự tin và viết khó khăn hơn.
Cho trẻ chơi máy tính bảng có giúp luyện ngón tay không?
Thao tác chạm, vuốt trên màn hình dùng rất ít sức và ít động tác của bàn tay so với nặn, xé, kẹp, vặn. Nó không thay được hoạt động bàn tay thật. Với trẻ cần xây nền vận động tinh, thời gian dành cho đồ vật thật có giá trị hơn nhiều.
Mỗi ngày nên dành bao lâu cho hoạt động bàn tay ở lớp?
Hoạt động bàn tay có mặt rải rác trong cả ngày qua giờ ăn, mặc đồ, cất đồ, góc thao tác, tạo hình. Với trẻ cần hỗ trợ, giáo viên có thể thêm một hai đoạn ngắn mười phút có chủ đích. Nhiều lần ngắn, vui, thành công thường hiệu quả hơn một lần dài khiến trẻ mỏi và chán.
Trẻ không thích tô màu thì có nên ép tô cho quen tay không?
Không nên ép. Trẻ không thích tô thường vì tô khó và mỏi với bàn tay của trẻ lúc này. Chuyển sang hoạt động vui hơn nhưng xây cùng thành phần, như vẽ bằng ngón tay, vẽ trên giá đứng, dán miếng dán vào hình, rồi quay lại tô màu khi bàn tay vững hơn.