Khi trẻ bịt tai, né chạm hay nhất định không cởi giày, giáo viên hỗ trợ bằng ba việc: giảm thứ gây khó chịu khi có thể, báo trước khi không tránh được, và cho trẻ làm quen từng nấc nhỏ theo nhịp của trẻ, luôn có lối thoát. Ép trẻ chịu đựng hoặc dỗ bằng cách đánh lạc hướng rồi bất ngờ đặt trẻ vào tình huống trẻ sợ thường làm phản ứng nặng thêm.
Ba hành vi này hay gặp ở lớp mầm non và hay bị hiểu nhầm là bướng. Bé bịt tai khi cả lớp hát, bé rút tay khi bạn nắm tay xếp hàng, bé gào khóc khi cả lớp cởi dép ra sân cỏ. Với người lớn đã quen những cảm giác đó, phản ứng của trẻ trông quá mức. Với trẻ, cảm giác ấy có thể khó chịu thật sự, như tiếng phấn rít trên bảng với nhiều người lớn.
Bài viết chia theo từng tình huống: âm thanh, cái chạm của người khác, chất liệu dưới tay, mặt đất dưới chân, kèm cách giáo viên làm quen dần trong hoạt động lớp và cách phối hợp với gia đình.
Hiểu phản ứng trước khi xử lý
Bịt tai, né chạm hay giữ chặt đôi giày là cách trẻ tự bảo vệ mình trước một cảm giác quá mạnh. Đó là chiến lược, dù chưa khéo. Nếu người lớn gỡ tay trẻ khỏi tai hay cởi giày cho trẻ bằng được, trẻ mất luôn chiến lược tự vệ duy nhất mình có, và thường sẽ phản ứng to hơn ở lần sau: khóc, đánh, bỏ chạy.
Vì thế việc đầu tiên giáo viên làm không phải là bắt trẻ thôi bịt tai, mà là hỏi: âm thanh nào, lúc nào, to cỡ nào thì trẻ bịt tai? Bé bịt tai khi cả lớp hát nhưng không bịt tai khi cô hát một mình gợi ý rằng vấn đề là độ to hoặc sự chồng chéo của nhiều giọng. Bé né khi bạn chạm nhẹ vào lưng nhưng để cô ôm chặt gợi ý rằng cái chạm nhẹ, bất ngờ mới là điều khó chịu, còn cái chạm chắc, báo trước thì ổn.
Những chi tiết như vậy quyết định cách hỗ trợ. Giáo viên ghi lại trong một hai tuần trước khi thay đổi gì lớn, và hỏi gia đình xem ở nhà trẻ phản ứng thế nào với máy xay sinh tố, máy hút bụi, việc cắt móng tay, gội đầu, đi dép mới.
Khi trẻ bịt tai: giảm, báo trước, cho chỗ lùi
Giảm nguồn âm khi làm được. Hạ âm lượng loa, cho lớp hát nhỏ lại ở đoạn vỗ tay, đóng cửa khi bếp xay thức ăn, chuyển hoạt động có nhạc cụ ra hiên. Nhiều khi một thay đổi nhỏ là đủ để trẻ ở lại trong nhóm.
Báo trước âm thanh không tránh được. "Một lát nữa cả lớp sẽ vỗ tay thật to, con có muốn bịt tai trước không?" Biết trước giúp trẻ chuẩn bị, giảm giật mình, là phần lớn nỗi khó chịu.
Cho phép chụp tai hoặc nút bịt tai. Với trẻ quá nhạy, đeo chụp tai trong lúc ồn không làm trẻ "yếu đi", mà giúp trẻ ở lại tham gia. Giáo viên thống nhất với gia đình lúc nào dùng, lúc nào cất, để trẻ không đeo suốt ngày.
Có chỗ lùi trong tầm mắt. Một chiếc ghế ở rìa nhóm hay tấm đệm gần cửa cho phép trẻ lùi ra mà vẫn nhìn thấy hoạt động. Trẻ ở rìa vẫn đang học, và thường tự nhích lại gần khi thấy an toàn.
Làm quen bằng âm thanh trẻ kiểm soát được. Cho trẻ tự bấm nút loa nhỏ, tự gõ trống khẽ rồi to dần. Khi trẻ là người tạo ra âm thanh, cảm giác bất ngờ biến mất và ngưỡng chịu đựng thường nới ra.
Khi trẻ né cái chạm của người khác
Lớp mầm non đầy những cái chạm không báo trước: bạn nắm tay khi xếp hàng, chen vai khi ngồi vòng tròn, cô lau mặt sau giờ ăn. Với trẻ nhạy xúc giác, cái chạm nhẹ và bất ngờ thường khó chịu nhất, còn cái chạm chắc, có báo trước thì dễ chịu hơn nhiều.
Giáo viên có thể điều chỉnh ngay trong thói quen lớp. Khi cần chạm vào trẻ, cô báo trước bằng lời, chạm chắc tay ở vai hoặc cánh tay thay vì vuốt nhẹ, và để trẻ tự làm khi được, như tự lau mặt bằng khăn ấm. Khi xếp hàng, trẻ đứng đầu hoặc cuối hàng, cầm một sợi dây chung thay vì nắm tay bạn. Khi ngồi vòng tròn, mỗi trẻ có một tấm lót riêng đánh dấu chỗ, tạo khoảng cách nhỏ với bạn bên cạnh.
Điều quan trọng là dạy cả lớp tôn trọng ranh giới cơ thể: hỏi trước khi ôm bạn, chấp nhận khi bạn nói không. Đây là bài học tốt cho mọi trẻ, không chỉ cho trẻ nhạy cảm. Trẻ né chạm cũng cần được dạy cách nói "con không thích" hoặc giơ tay ra hiệu thay vì đẩy bạn, và người lớn cần đáp ứng ngay khi trẻ nói, để trẻ tin rằng lời nói có tác dụng.
Khi trẻ không chịu chạm cát, keo, sơn: thang làm quen trong hoạt động lớp
Hoạt động tạo hình và khám phá của lớp mầm non thường dùng vật liệu ướt, dính, bột. Thay vì yêu cầu trẻ nhúng tay ngay, giáo viên chia thành những nấc nhỏ và cho trẻ đi lên theo nhịp riêng:
| Nấc | Trẻ làm gì | Giáo viên làm gì |
|---|---|---|
| 1. Ở gần | Ngồi cùng bàn, nhìn bạn làm | Không yêu cầu chạm, khen việc trẻ ở lại |
| 2. Dùng dụng cụ | Khuấy sơn bằng que, xúc cát bằng xẻng, ấn khuôn lên đất nặn | Đưa dụng cụ có cán dài để tay trẻ xa vật liệu |
| 3. Chạm qua lớp ngăn | Bóp túi kín đựng sơn, ấn đất nặn qua túi nhựa | Cho trẻ cảm nhận độ mềm mà không dính tay |
| 4. Chạm bằng đầu ngón | Chấm một ngón tay vào sơn, ấn vào cát khô | Để sẵn khăn ướt ngay bên cạnh, trẻ lau lúc nào cũng được |
| 5. Dùng cả bàn tay | In bàn tay, nhào bột, vùi tay trong cát | Không kéo dài quá mức trẻ chịu; kết thúc khi trẻ còn vui |
Thang này không có thời hạn. Có trẻ đi từ nấc một lên nấc năm trong một tuần, có trẻ cần cả học kỳ, có trẻ dừng ở nấc ba và vẫn làm được hoạt động bằng dụng cụ. Mục tiêu là trẻ tham gia hoạt động, không phải trẻ phải chạm bằng tay trần. Khăn ướt để sẵn là chi tiết nhỏ nhưng thường quyết định: khi biết mình lau được ngay, trẻ dám thử hơn.
Khi trẻ không chịu đi chân trần
Sân cỏ, bãi cát, thảm xốp, sàn gỗ là những bề mặt lớp mầm non hay cho trẻ đi chân trần để vận động và khám phá. Trẻ nhạy với cảm giác ở lòng bàn chân có thể khóc, đứng im hoặc đòi bế khi phải cởi giày. Bàn chân là vùng rất nhạy, và cỏ ướt, cát nóng, sỏi nhỏ là những cảm giác mạnh với trẻ đã quen đi giày.
Cách hỗ trợ cũng theo nguyên tắc từng nấc. Trẻ được đi tất trước khi đi chân trần. Bề mặt đầu tiên là bề mặt đều và êm như thảm, rồi mới tới sàn gỗ, cỏ khô, cát khô, sau cùng mới tới cát ướt hay sỏi. Trẻ có thể đứng trên một tấm thảm nhỏ đặt giữa sân cỏ, bước ra rồi quay về khi muốn. Những hoạt động có mục tiêu hấp dẫn, như đi theo dấu chân giấy để đến chỗ có đồ chơi, giúp trẻ tập trung vào đích đến hơn là cảm giác dưới chân.
Nếu trẻ vẫn chưa sẵn sàng, cho trẻ đi giày tham gia hoạt động vận động vẫn tốt hơn để trẻ đứng ngoài. Việc làm quen bề mặt có thể tiếp tục ở những lúc khác, ít áp lực hơn, như khi chỉ có cô và một hai bạn.
Một tuần làm quen trong lớp trông như thế nào
Để dễ hình dung, hãy lấy ví dụ giả định một bé bốn tuổi hay bịt tai và rời nhóm mỗi khi lớp hát có vỗ tay. Tuần đầu, giáo viên không yêu cầu gì thêm, chỉ ghi lại bé rời nhóm vào đoạn nào của bài và đứng ở đâu. Bé thường lùi ra cửa ngay khi nhạc dạo bắt đầu, trước cả khi có tiếng vỗ tay, cho thấy bé đang đoán trước điều khó chịu sắp đến.
Tuần thứ hai, cô đặt một chiếc ghế nhỏ ở rìa vòng tròn, gần bé, và trước mỗi bài hát cô nói khẽ với bé tên bài và đoạn nào sẽ vỗ tay. Bé được chọn ngồi ghế rìa hay ngồi trong vòng. Cô thống nhất với gia đình cho bé mang chụp tai đến lớp, để trong giỏ ngay cạnh ghế. Cô cũng đổi một bài trong buổi thành bài vỗ tay nhẹ, gõ ngón tay vào lòng bàn tay thay vì vỗ cả bàn tay. Bé vẫn ngồi ghế rìa nhưng không rời phòng nữa.
Tuần thứ ba, cô giao cho bé cầm chiếc trống lục lạc nhỏ và gõ theo nhịp ở đoạn điệp khúc. Khi bé là người tạo âm thanh, bé dồn chú ý vào nhịp gõ của mình. Đến cuối tuần, có những buổi bé tự kéo ghế vào gần vòng tròn hơn. Ví dụ này không phải là lộ trình áp dụng cho mọi trẻ, nhưng nó cho thấy cách các nấc nhỏ nối với nhau: quan sát trước, báo trước, cho chọn, giảm cường độ, rồi trao cho trẻ một phần quyền kiểm soát.
Phối hợp với gia đình và khi nào cần chuyên gia
Phản ứng giác quan thường xuất hiện cả ở nhà, và cách làm quen nhất quán giữa hai nơi giúp trẻ tiến nhanh hơn. Giáo viên và ba mẹ có thể thống nhất:
- Những từ dùng để báo trước, như "sắp ồn", "cô chạm vai con nhé", để trẻ nghe cùng một tín hiệu ở mọi nơi.
- Những hỗ trợ được phép, như chụp tai, đi tất, khăn ướt, dùng vào lúc nào.
- Nấc làm quen trẻ đang ở, để ở nhà không bỏ qua nấc hay ép trẻ nhảy cóc.
- Cách ghi lại tiến bộ: một dòng mỗi ngày về điều trẻ đã thử là đủ.
Nếu phản ứng rất mạnh, kéo dài, làm trẻ không ăn, không ngủ, không tham gia được phần lớn hoạt động, hoặc đi kèm khó khăn về ngôn ngữ, tương tác, gia đình nên đưa trẻ gặp bác sĩ nhi phát triển hay chuyên viên hoạt động trị liệu để được đánh giá. Giáo viên mang theo ghi chép của lớp sẽ giúp buổi đánh giá đầy đủ hơn. Ba mẹ cần người cùng xem cách con phản ứng trong lớp có thể đăng ký tư vấn với giáo viên giáo dục đặc biệt của Global Star Special.
Câu hỏi thường gặp
Cho trẻ đeo chụp tai có làm trẻ càng nhạy cảm hơn không?
Chụp tai dùng đúng lúc, vào những tình huống ồn cụ thể, giúp trẻ ở lại tham gia mà không bị quá tải. Điều nên tránh là đeo suốt ngày, kể cả lúc yên tĩnh, vì khi đó trẻ ít có cơ hội làm quen với âm thanh bình thường. Giáo viên và gia đình nên thống nhất những lúc đeo và lúc cất.
Trẻ né chạm nhưng lại thích được ôm thật chặt, như vậy có mâu thuẫn không?
Không mâu thuẫn. Nhiều trẻ khó chịu với cái chạm nhẹ, bất ngờ nhưng thấy dễ chịu với áp lực sâu, chắc tay, có báo trước. Đây là gợi ý hữu ích: khi cần chạm vào trẻ, người lớn chạm chắc tay ở vai hoặc lưng và báo trước, thay vì vuốt nhẹ hay chạm từ phía sau.
Có nên đánh lạc hướng để trẻ chạm sơn mà không để ý không?
Không nên. Đánh lạc hướng rồi bất ngờ đặt tay trẻ vào sơn có thể thành công một lần nhưng làm trẻ mất lòng tin, lần sau cảnh giác hơn với cả hoạt động lẫn người lớn. Làm quen bền vững cần trẻ biết chuyện gì sắp xảy ra và có quyền dừng lại.
Bao lâu thì trẻ quen được với việc đi chân trần trên cỏ?
Không có mốc chung. Tốc độ phụ thuộc mức nhạy của trẻ, số lần được thử và cảm giác an toàn trong mỗi lần. Có trẻ vài tuần đã thoải mái, có trẻ cần lâu hơn nhiều. Người lớn nên theo dõi xem trẻ có tiến lên được nấc nào không, thay vì đặt hạn chót.
Giáo viên nên nói gì với các bạn khi một trẻ hay bịt tai trong giờ hát?
Cô giải thích ngắn gọn và trung tính: mỗi người nghe âm thanh khác nhau, có bạn thấy tiếng to rất khó chịu nên bạn bịt tai cho dễ chịu, giống như mình nheo mắt khi trời nắng. Cách nói này giúp các bạn hiểu mà không biến trẻ thành tâm điểm hay bị trêu.
Ở nhà ba mẹ có nên tập cho con chịu tiếng máy hút bụi không?
Có thể tập nhẹ nhàng nếu con muốn: cho con đứng ở phòng khác, báo trước khi bật, cho con tự bấm nút, đứng xa rồi gần dần. Không nên bế con lại gần khi con đang hoảng. Nếu con vẫn sợ nhiều, hút bụi lúc con ra ngoài là giải pháp hoàn toàn hợp lý.