Theo hướng dẫn năm 2019 của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), trẻ dưới hai tuổi không nên dùng màn hình kiểu ngồi xem thụ động, trẻ hai đến bốn tuổi không quá một giờ mỗi ngày và càng ít càng tốt; Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) khuyến cáo tương tự, chỉ chấp nhận gọi video với người thân ở trẻ dưới mười tám tháng và khuyên ba mẹ xem cùng con khi trẻ lớn hơn. Với trẻ đang cần hỗ trợ về ngôn ngữ, chú ý hay tương tác, những khuyến cáo này càng đáng giữ, vì thời gian trước màn hình là thời gian bị lấy đi khỏi tương tác mặt đối mặt mà các con cần nhất.
Màn hình không phải nguyên nhân duy nhất của khác biệt phát triển, và bài này không nhằm làm ba mẹ tự trách. Thực tế là nhiều gia đình đã dùng điện thoại để con ngồi yên khi ăn, khi ba mẹ làm việc, và giờ muốn giảm mà sợ con khóc. Bài đi qua lý do màn hình đặc biệt ảnh hưởng tới trẻ cần hỗ trợ, cách đo thời gian thật, cách giảm theo từng bước, và cách xử lý những giờ "khó" trong ngày khi không còn điện thoại cứu nguy.
Khuyến cáo theo tuổi, nói ngắn gọn
Bảng dưới đây tổng hợp hai khuyến cáo được dẫn nhiều nhất. Ba mẹ nên coi đây là mức trần, không phải mức nên đạt; với trẻ cần hỗ trợ, ít hơn thường tốt hơn.
| Độ tuổi | WHO (2019) | AAP (Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ) |
|---|---|---|
| Dưới 1 tuổi | Không dùng màn hình | Dưới 18 tháng: tránh màn hình, trừ gọi video với người thân |
| 1 tuổi | Không khuyến khích ngồi xem màn hình | 18–24 tháng: nếu cho xem, chọn nội dung chất lượng và xem cùng con |
| 2 tuổi | Không quá 1 giờ mỗi ngày, ít hơn càng tốt | 2–5 tuổi: không quá 1 giờ nội dung chất lượng, ba mẹ xem cùng |
| 3–4 tuổi | Không quá 1 giờ mỗi ngày, ít hơn càng tốt | Như trên; tránh màn hình trong bữa ăn và một giờ trước khi ngủ |
Hai khuyến cáo này hướng tới mọi trẻ, không riêng trẻ cần hỗ trợ. WHO đặt màn hình trong bức tranh chung về vận động, ngủ và thời gian ngồi yên của trẻ; AAP nhấn mạnh chất lượng nội dung và vai trò người lớn xem cùng. Khi bác sĩ hoặc giáo viên của con có khuyến nghị riêng, ba mẹ theo khuyến nghị đó.
Lưu ý "màn hình" gồm cả tivi bật nền cả ngày dù con không nhìn. Tivi nền làm giảm số câu người lớn nói với trẻ và kéo sự chú ý của trẻ ra khỏi hoạt động chơi, kể cả khi trẻ có vẻ đang chơi bên cạnh.
Vì sao màn hình ảnh hưởng nhiều hơn tới trẻ cần hỗ trợ
Trẻ học ngôn ngữ chủ yếu qua trò chuyện qua lại: trẻ phát ra âm thanh, người lớn đáp lại, trẻ thử tiếp. Màn hình nói rất nhiều nhưng không bao giờ chờ trẻ, không đáp lại đúng điều trẻ vừa làm. Với trẻ đang chậm khởi động lời nói, mỗi giờ xem là một giờ thiếu những vòng qua lại ấy.
Màn hình còn rất hấp dẫn với những trẻ thích hình ảnh chuyển động, màu sắc, âm thanh lặp lại. Nhiều trẻ có khó khăn về tương tác chọn màn hình thay vì người, vì màn hình dễ đoán và không đòi hỏi gì. Càng xem nhiều, khoảng cách giữa sự hấp dẫn của màn hình và của người lớn càng xa, khiến giờ học, giờ chơi với ba mẹ trở nên khó cạnh tranh hơn.
Thêm vào đó, màn hình thường được dùng đúng vào những lúc lẽ ra là cơ hội học: bữa ăn, lúc chờ, lúc đi xe. Một trẻ xem điện thoại trong bữa ăn sẽ không học xin thêm, không học từ chối, không học cầm thìa, vì người lớn đút trong khi trẻ nhìn màn hình. Giảm màn hình vì thế không chỉ là bớt một thói quen, mà là trả lại cho trẻ những khoảnh khắc học tự nhiên.
Đo trước khi giảm
Nhiều ba mẹ ước lượng thời gian màn hình của con thấp hơn thực tế. Ghi lại ba ngày bình thường giúp thấy rõ bức tranh.
- Ghi mỗi lần con xem: giờ bắt đầu, kết thúc, xem gì, ở đâu, ai bật.
- Ghi cả tivi bật nền, điện thoại của người lớn khi con ngồi cạnh nhìn theo.
- Đánh dấu những lần màn hình dùng để giải quyết một việc: để con ăn, để con ngồi yên, để con nín khóc, để người lớn làm việc.
- Cộng lại theo ngày và theo "việc". Thường sẽ thấy hai ba khung giờ chiếm phần lớn thời gian.
- Chọn một khung giờ dễ nhất để bắt đầu giảm, không phải khung khó nhất.
Bước đo này cũng giúp cả nhà nhìn cùng một con số, thay vì tranh cãi "con có xem nhiều đâu". Khi thấy con xem bốn giờ một ngày, ông bà và người giúp việc thường dễ đồng ý hơn với kế hoạch giảm.
Giảm theo từng bước, không cắt đột ngột
Cắt toàn bộ màn hình trong một ngày có thể làm được với một số gia đình, nhưng với nhiều trẻ cần hỗ trợ, thay đổi đột ngột dẫn tới khóc, ăn vạ kéo dài, cả nhà mệt và bỏ cuộc sau vài ngày. Giảm từng bước bền hơn: mỗi tuần bỏ một khung giờ, thay bằng một hoạt động cụ thể.
Khung nên bỏ đầu tiên thường là bữa ăn, vì đây là nơi mất nhiều cơ hội học nhất. Thay điện thoại bằng một món đồ chơi nhỏ con thích để trên bàn, cho con ngồi cùng bàn với người lớn, nói chuyện về món ăn. Vài bữa đầu con có thể ăn ít hơn; ba mẹ cứ giữ bữa ngắn và nhẹ nhàng, không ép.
Khung tiếp theo là một giờ trước khi ngủ. Ánh sáng và nội dung kích thích làm trẻ khó vào giấc; thay bằng tắm, đọc sách tranh, nghe nhạc nhẹ. Sau đó mới đến những khung khó như lúc ba mẹ nấu ăn hay làm việc.
Với thời gian màn hình còn giữ lại, ba mẹ chọn nội dung nhịp chậm, ít cắt cảnh, và xem cùng con khi có thể: dừng lại chỉ vào hình, gọi tên, bắt chước động tác. Xem cùng biến một phần thời gian màn hình thành tương tác.
Những giờ khó và cách thay thế
Màn hình thường được dùng để "cứu" vài tình huống quen thuộc. Mỗi tình huống cần một phương án thay thế chuẩn bị trước.
| Tình huống | Vì sao hay dùng màn hình | Phương án thay thế |
|---|---|---|
| Ba mẹ nấu cơm | Cần con ngồi yên, an toàn | Cho con ngồi ghế cao gần bếp với chậu rau để nhặt, hộp đồ nhựa để xếp; hoặc giao con việc nhỏ như bỏ rau vào rổ |
| Ba mẹ làm việc ở nhà | Cần yên tĩnh | Chuẩn bị "hộp chỉ dùng giờ này" gồm vài đồ chơi con thích, đổi định kỳ để giữ hấp dẫn |
| Ngồi chờ ở phòng khám, quán ăn | Con chán, khó ngồi | Túi nhỏ mang theo: sách tranh dày, đất nặn, vài khối xếp, hình dán |
| Con khóc, ăn vạ | Nín nhanh | Giữ an toàn, ít lời, chờ dịu rồi dỗ; tránh đưa điện thoại để không dạy rằng khóc thì có màn hình |
| Đi xe đường dài | Giữ con ngồi yên | Nhạc thiếu nhi, hát cùng, chỉ cảnh bên đường, đồ ăn nhẹ, dừng nghỉ |
Phương án thay thế không cần hoàn hảo. Chỉ cần con chịu được mười, mười lăm phút đầu là đã giảm được một phần lớn thời gian màn hình mỗi ngày.
Khi con đòi và khóc vì mất màn hình
Gần như trẻ nào cũng phản đối khi thói quen bị thay đổi. Phản ứng thường mạnh nhất trong vài ngày đầu rồi giảm dần nếu người lớn giữ nhất quán. Nếu hôm nay khóc mười phút thì được trả điện thoại, con sẽ học rằng khóc lâu hơn là cách lấy lại màn hình, và lần sau sẽ khóc lâu hơn.
Ba mẹ có thể báo trước bằng hình ảnh và lời ngắn: "Ăn cơm xong, đi tắm" thay vì "Ăn cơm xong mới được xem". Cất điện thoại khỏi tầm nhìn, vì thấy điện thoại trên bàn là con nhớ ngay. Khi con khóc, giữ bình tĩnh, ở gần, nói ít, chờ con dịu rồi mời con vào hoạt động khác.
Một mẹo nhỏ nhiều gia đình thấy hiệu quả là dùng đồng hồ hẹn giờ hoặc một tín hiệu cố định để kết thúc phần màn hình còn giữ lại. Trẻ thường chấp nhận "chuông kêu là hết" dễ hơn chấp nhận "mẹ bảo hết", vì quy tắc nằm ở đồ vật chứ không ở người lớn. Báo trước hai phút, rồi khi chuông kêu, tắt màn hình và mời con ngay vào hoạt động kế tiếp đã chuẩn bị sẵn, tốt nhất là hoạt động con thích như ra sân, tắm nước, ăn xế. Khoảng trống giữa hai hoạt động là lúc trẻ dễ khóc nhất, nên rút ngắn khoảng trống đó.
Người lớn trong nhà cũng là một phần của câu chuyện. Trẻ khó bỏ điện thoại khi ba mẹ dùng điện thoại suốt bữa ăn. Một số gia đình chọn đặt "chỗ để điện thoại" ở cửa ra vào hoặc trên nóc tủ trong giờ ăn và một giờ trước khi ngủ, áp dụng cho cả người lớn. Thay đổi cùng nhau làm trẻ dễ chấp nhận hơn nhiều.
Những điều không nên làm khi giảm màn hình
Không nên dùng màn hình làm phần thưởng chính cho việc học hay hành vi tốt. Khi màn hình thành phần thưởng lớn nhất, giá trị của nó trong mắt trẻ càng tăng, và mọi thứ khác trở nên kém hấp dẫn hơn. Giáo viên giáo dục đặc biệt thường chọn phần thưởng là hoạt động chơi, sự chú ý của người lớn, hoặc món đồ nhỏ, và giảm dần theo thời gian.
Cũng không nên tin vào ứng dụng hay video quảng cáo "dạy trẻ chậm nói", "phát triển não bộ". Phần lớn không có bằng chứng giúp trẻ nói nhiều hơn so với tương tác thật với người lớn, và vẫn tính là thời gian màn hình. Nếu ba mẹ muốn dùng một công cụ nào, nên hỏi giáo viên hoặc chuyên gia trước.
Cuối cùng, không nên biến việc giảm màn hình thành nguồn tự trách mới. Mục tiêu là đi đúng hướng mỗi tuần một chút, không phải đạt con số hoàn hảo ngay. Global Star Special thường cùng ba mẹ xem lại thói quen màn hình trong buổi tiếp nhận thông tin, vì đó là một phần của môi trường ngôn ngữ ở nhà; ba mẹ cần gợi ý cụ thể cho con có thể đăng ký tư vấn.
Câu hỏi thường gặp
Gọi video với ông bà có tính là thời gian màn hình không?
AAP coi gọi video là ngoại lệ có thể chấp nhận kể cả với trẻ dưới mười tám tháng, vì đó là tương tác qua lại với người thật. Ba mẹ nên ngồi cùng, giúp con nhìn, vẫy tay, đáp lời. Gọi video vẫn nên ngắn và không thay cho tương tác trực tiếp hằng ngày.
Video tiếng Anh cho trẻ có giúp con học ngôn ngữ không?
Với trẻ đang cần hỗ trợ ngôn ngữ, video không thay được trò chuyện với người lớn ở bất kỳ thứ tiếng nào. Trẻ có thể thuộc bài hát hay từ đơn từ video nhưng ít dùng được để giao tiếp. Môi trường ngôn ngữ ở nhà nên ưu tiên ngôn ngữ cả nhà nói tự nhiên nhất với con.
Giảm màn hình bao lâu thì thấy con thay đổi?
Không có thời gian chung cho mọi trẻ, và giảm màn hình không phải liệu pháp chữa khác biệt phát triển. Nhiều gia đình thấy con chú ý vào người hơn, chơi lâu hơn sau vài tuần. Ba mẹ nên ghi nhật ký để thấy thay đổi nhỏ, và trao đổi với giáo viên.
Con chỉ chịu ăn khi xem điện thoại, bỏ thì con nhịn thì sao?
Bỏ điện thoại trong bữa ăn thường làm trẻ ăn ít hơn vài bữa đầu, và đa số trẻ khoẻ mạnh sẽ ăn lại khi đói. Giữ bữa ăn ngắn, đều giờ, không ăn vặt sát giờ ăn. Nếu con có vấn đề cân nặng hoặc ăn uống phức tạp, ba mẹ nên hỏi bác sĩ trước khi thay đổi.
Có nên khoá hẳn tivi và điện thoại trong nhà không?
Một số gia đình làm vậy và thấy dễ hơn vì không còn phải từ chối liên tục. Gia đình khác chọn quy tắc rõ ràng về giờ và nơi dùng. Cách nào cũng được, miễn cả nhà thống nhất và giữ đều. Quan trọng là thời gian rảnh của con được lấp bằng hoạt động có người cùng tham gia.
Ba mẹ cần làm việc ở nhà, không thể chơi với con cả ngày thì sao?
Không ai chơi với con cả ngày được. Ba mẹ có thể chia ngày thành khung: khung chơi cùng con, khung con chơi độc lập với hộp đồ chơi đã chuẩn bị, và một khung màn hình ngắn có chọn lọc nếu thật cần. Có kế hoạch giúp màn hình không lấn dần thành mặc định.