Trẻ thường hành xử khác nhau ở nhà và ở lớp vì hai nơi khác nhau về người, về tiếng ồn, về nhịp sinh hoạt và về yêu cầu đặt ra cho trẻ; một kỹ năng xuất hiện ở nơi này mà chưa xuất hiện ở nơi kia không có nghĩa là một bên nhìn sai. Chính khoảng chênh giữa hai nơi là thông tin quý: nó cho biết điều kiện nào giúp con làm được, và điều kiện nào đang làm con khó.
Vì thế, trước khi kết luận về một kỹ năng hay một hành vi của trẻ, người lớn cần ít nhất hai góc nhìn: của gia đình và của lớp học, lý tưởng là thêm một nơi thứ ba như nhà ông bà, sân chơi chung cư, buổi đi chợ. Bài này giải thích những khác biệt hay gặp, vì sao chúng xảy ra, và cách ba mẹ cùng giáo viên ghép hai bức tranh thành một.
Những kiểu khác biệt hay gặp giữa nhà và lớp
Mỗi kiểu khác biệt gợi ý một hướng giải thích khác nhau. Bảng dưới không thay cho đánh giá chuyên môn, chỉ giúp người lớn đặt câu hỏi đúng.
| Điều người lớn thấy | Một vài hướng giải thích cần kiểm tra |
|---|---|
| Ở nhà nói nhiều, ở lớp gần như im lặng | Trẻ còn dè dặt với môi trường mới; lớp ồn khiến trẻ khó lên tiếng; trẻ cần thêm thời gian an toàn với cô; ở nhà người lớn quen đoán ý nên nghe hiểu cả những âm chưa rõ |
| Ở nhà quấy, ở lớp ngoan | Trẻ gồng mình cả ngày ở lớp rồi "xả" ở nơi an toàn nhất; ở nhà ít nếp sinh hoạt rõ ràng; mệt và đói vào giờ chiều |
| Ở nhà tự ăn, ở lớp không chịu ăn | Món ăn, mùi vị, tiếng ồn phòng ăn khác; ở nhà được ăn món quen; trẻ chưa quen xúc giữa nhiều bạn |
| Ở lớp chơi cùng bạn, ở nhà chỉ chơi một mình | Ở nhà không có bạn cùng tuổi; người lớn ở nhà ít chơi cùng; ở lớp có cô dẫn dắt hoạt động nhóm |
| Ở nhà làm theo lời dặn, ở lớp không | Ở nhà lời dặn đi kèm cử chỉ, bối cảnh quen; ở lớp lời dặn dành cho cả nhóm, nhanh hơn, ít được nhắc riêng |
Điểm chung là: hành vi của trẻ luôn gắn với bối cảnh. Hỏi "con có làm được không" là chưa đủ; câu hỏi đầy đủ là "con làm được trong điều kiện nào, với ai, ở đâu".
Vì sao bối cảnh lại thay đổi hành vi của trẻ nhiều như vậy
Người lớn cũng hành xử khác nhau ở nhà và ở chỗ làm, nhưng người lớn có nhiều công cụ để điều chỉnh. Trẻ mầm non thì chưa. Một kỹ năng mới học thường chỉ "sống" được trong đúng điều kiện nó được học: cùng người, cùng đồ vật, cùng chỗ. Muốn trẻ làm được ở nơi khác, kỹ năng cần được tập lại ở nơi đó, với người khác, với đồ vật khác. Các nhà giáo dục đặc biệt gọi quá trình này là tổng quát hoá kỹ năng.
Bên cạnh đó, mỗi môi trường đặt ra một lượng yêu cầu khác nhau lên hệ thần kinh của trẻ. Lớp học có hai ba chục bạn, nhiều tiếng động cùng lúc, nhiều chuyển hoạt động trong ngày, ít thời gian riêng với người lớn. Với nhiều trẻ, lượng thông tin ấy vừa sức; với trẻ nhạy cảm hơn hoặc đang gặp khó ở ngôn ngữ, chú ý, nó có thể quá tải. Một trẻ quá tải sẽ khó làm những việc mà ở nơi yên tĩnh trẻ làm được dễ dàng.
Cuối cùng, quan hệ với người lớn cũng khác. Ở nhà, ba mẹ hiểu từng cử chỉ nhỏ, đoán trước nhu cầu của con, nên con ít cần nói. Ở lớp, cô cần con diễn đạt rõ hơn. Có trẻ vì thế nói nhiều hơn ở lớp; có trẻ lại thu mình vì chưa đủ công cụ.
Khi ba mẹ nói "ở nhà con làm được"
Đó thường là sự thật. Giáo viên không nên xem câu nói này là sự chối bỏ. Nếu ở nhà con làm được, nghĩa là con có kỹ năng đó trong một điều kiện nào đó, và đây là tin tốt.
Hỏi cụ thể điều kiện. Con làm việc đó với ai, ở chỗ nào, lúc nào trong ngày, người lớn nói hay làm gì trước đó? Câu trả lời giúp lớp học tái tạo một phần điều kiện ấy.
Mời ba mẹ quay một đoạn phim. Một đoạn phim ngắn ở nhà cho giáo viên thấy chính xác con làm thế nào, người lớn hỗ trợ ra sao, từ đó lớp có thể thử theo.
Thử chuyển kỹ năng sang lớp từng bước. Ví dụ, con nói chuyện thoải mái với mẹ nhưng im lặng ở lớp: có thể mời mẹ ở lại lớp vài phút đầu giờ, rồi dần để cô tham gia vào cuộc trò chuyện, rồi để cô tự trò chuyện với con ở góc yên tĩnh.
Khi giáo viên nói "ở lớp con làm được"
Ba mẹ không cần thấy có lỗi. Nhiều trẻ làm ở lớp những việc chưa làm ở nhà, vì ở lớp có nếp rõ ràng, có bạn làm mẫu, có thời gian cố định. Đó là điều bình thường.
Học lại cách cô làm. Ba mẹ hỏi cô: cô nói câu gì, đặt đồ ở đâu, chờ bao lâu, khen thế nào. Chép lại những điều đó vào sinh hoạt ở nhà.
Đừng vội làm hộ. Ở nhà, người lớn thường làm hộ cho nhanh. Nếu ở lớp con tự cởi giày được, ở nhà cứ để con tự làm, dù chậm hơn.
Xây cùng một nếp. Lịch sinh hoạt bằng tranh ở lớp có thể làm thêm một bản cho nhà; câu nhắc ở lớp có thể dùng y nguyên ở nhà. Khi hai nơi giống nhau hơn, kỹ năng dễ chuyển hơn.
Kể lại cho cô điều con làm ở nhà. Khi con bắt đầu làm được ở nhà việc mà ở lớp con đã làm, ba mẹ nhắn cho cô biết. Giáo viên sẽ biết cách hỗ trợ ở lớp đang có tác dụng và giữ tiếp, còn con được khen ở cả hai nơi cho cùng một tiến bộ.
Ghép hai góc nhìn thành một bức tranh
Một cách làm đơn giản để nhà và lớp cùng nhìn một đứa trẻ:
- Chọn một hai kỹ năng hay hành vi đang băn khoăn, định nghĩa rõ bằng hành động cụ thể.
- Trong hai tuần, cả nhà và lớp cùng ghi lại: lúc nào con làm được, lúc nào chưa, điều kiện đi kèm.
- Thêm một nơi thứ ba nếu có thể: nhà ông bà, sân chơi, buổi đi siêu thị.
- Hẹn một buổi đặt hai cuốn sổ cạnh nhau. Gạch chân những điều kiện giúp con làm được ở cả hai nơi.
- Thống nhất những điều kiện nên tạo ra ở cả nhà và lớp trong vài tuần tới.
- Hẹn lại để xem kỹ năng có bắt đầu xuất hiện ở nơi trước đó chưa có không.
Cách làm này hữu ích cả khi trẻ không có khó khăn gì đặc biệt. Nó giúp ba mẹ và giáo viên hiểu nhau hơn, bớt những câu nghi ngờ kiểu "ở trường chắc cô không để ý con" hay "ở nhà chắc chiều con quá".
Những sai lầm hay gặp khi so sánh hai nơi
Ghép hai góc nhìn chỉ có ích khi cả hai bên tránh được vài cái bẫy quen thuộc:
- Đi tìm ai đúng ai sai. Cuộc trao đổi biến thành tranh luận "ở nhà con thế này cơ mà" và "ở lớp cô thấy rõ ràng thế kia". Cả hai đều đúng, vì con thật sự khác nhau ở hai nơi.
- So hai thời điểm khác nhau. Ba mẹ kể con của buổi sáng cuối tuần, cô kể con của buổi chiều thứ Sáu mệt mỏi. Nên so cùng loại hoạt động, cùng khung giờ nếu được.
- Chỉ kể chuyện nổi bật. Một lần con làm được rất tốt hoặc một cơn khóc rất to dễ được nhớ hơn mười lần bình thường. Ghi chép đều đặn giúp tránh điều này.
- Quên hỏi về mức hỗ trợ. "Con tự mặc áo" ở nhà có thể là mẹ đã chui sẵn đầu áo cho con; ở lớp, "chưa tự mặc" có thể là cô chưa kịp gợi ý. Cùng một việc nhưng mức hỗ trợ khác nhau là hai việc khác nhau.
- Không nói với chính đứa trẻ. Trẻ ba bốn tuổi đã có thể kể đôi điều về nơi mình thích, điều mình sợ. Hỏi nhẹ nhàng, bằng tranh hoặc qua hoạt động chơi, đôi khi cho câu trả lời bất ngờ.
Vì sao chuyên gia cũng cần thông tin từ nhiều nơi
Khi gia đình đưa trẻ đi gặp bác sĩ hoặc chuyên gia về phát triển, buổi gặp thường diễn ra ở một phòng khám xa lạ, trong một thời gian ngắn. Trẻ có thể rụt rè hơn ngày thường, hoặc ngược lại hào hứng vì đồ chơi mới. Một lát cắt như vậy hiếm khi đủ. Vì thế, các quy trình đánh giá chuyên môn thường hỏi thông tin từ cả gia đình lẫn trường học, và nhiều bộ câu hỏi được thiết kế riêng cho từng người điền.
Ba mẹ nên mang theo ghi chép ở nhà, ghi chép hoặc nhận xét của giáo viên lớp (có sự đồng ý của nhà trường), và vài đoạn phim ngắn ở các tình huống khác nhau. Nếu ở nhà và ở lớp con rất khác nhau, hãy nói rõ điều đó với chuyên gia, đừng chỉ kể phía làm mình lo hoặc phía làm mình yên tâm.
Trong mô hình quan sát ban đầu của Global Star Special, nhà trường cũng nghe ba mẹ kể về con ở nhà trước, rồi mới quan sát con trong lớp, chính vì một góc nhìn không bao giờ đủ.
Một khác biệt đáng chú ý hơn những khác biệt khác
Phần lớn khác biệt giữa nhà và lớp là bình thường và có giải thích. Tuy nhiên có một kiểu đáng để ý hơn: khi ở nơi nào con cũng gặp khó với cùng một nhóm kỹ năng, chỉ có mức độ thay đổi. Ví dụ, ở nhà con ít chơi cùng người lớn, ở lớp con ít chơi cùng bạn, ở nhà ông bà con cũng chủ yếu chơi một mình; hoặc ở đâu con cũng khó chịu dữ dội khi có tiếng ồn lớn. Một khó khăn có mặt ở mọi bối cảnh thường cần được nhìn kỹ hơn so với khó khăn chỉ xuất hiện ở một nơi.
Ngược lại, khi khó khăn chỉ xuất hiện ở một nơi, câu hỏi đầu tiên nên là: nơi đó có gì khác? Đôi khi lời giải nằm ở một điều chỉnh khá đơn giản: chuyển chỗ ngồi xa loa, giảm số bạn ở góc chơi, báo trước khi chuyển hoạt động, để con mang theo một đồ vật quen từ nhà.
Quan sát ở nhiều nơi vì vậy không chỉ giúp tránh kết luận vội, mà còn chỉ ra ngay những việc có thể làm để con dễ chịu hơn, trước khi cần đến bất kỳ đánh giá nào.
Câu hỏi thường gặp
Con ở lớp không nói gì nhưng ở nhà nói nhiều thì có đáng lo không?
Nhiều trẻ cần thời gian để nói ở nơi mới, nhất là những tháng đầu đi học. Nếu sau một thời gian dài con vẫn hầu như không nói ở lớp dù rất thoải mái ở nhà, ba mẹ và giáo viên nên trao đổi kỹ và có thể hỏi ý kiến chuyên gia.
Ở lớp con ngoan, về nhà lại khóc quấy, có phải do ba mẹ chiều không?
Không hẳn. Nhiều trẻ cố gắng giữ mình suốt cả ngày ở lớp và chỉ bộc lộ mệt mỏi khi về nơi an toàn nhất. Cho con thời gian nghỉ, ăn nhẹ và yên tĩnh sau giờ đón thường giúp giảm quấy chiều.
Giáo viên có thể đến nhà để quan sát trẻ không?
Một số chương trình can thiệp sớm có thăm nhà theo thoả thuận với gia đình. Ở lớp mầm non thông thường thì ít khi. Đoạn phim ngắn ba mẹ quay ở nhà là cách thay thế tốt và đỡ tốn thời gian của cả hai bên.
Ba mẹ có thể vào lớp xem con học không?
Tuỳ quy định của từng trường. Khi được, ba mẹ nên ngồi ở chỗ con khó thấy, vì sự có mặt của ba mẹ làm con hành xử khác. Một đoạn phim do giáo viên quay với sự đồng ý của nhà trường cũng là một cách.
Nếu ông bà nói ở nhà ông bà cháu rất khác thì có nên tin không?
Nên lắng nghe như một nguồn thông tin. Ông bà có thể thấy những khía cạnh mà ba mẹ và giáo viên không thấy. Hỏi cụ thể cháu làm gì, trong hoàn cảnh nào, để ghép vào bức tranh chung.