Muốn xử lý một hành vi khó của trẻ cho đúng, người lớn cần ghi lại ba điều mỗi lần hành vi xảy ra: ngay trước đó có chuyện gì, trẻ làm gì, và ngay sau đó trẻ nhận được gì. Sau vài ngày, những ghi chép này thường cho thấy một quy luật, chẳng hạn hành vi luôn xuất hiện khi chuyển hoạt động và kết thúc bằng việc trẻ được ở lại chơi tiếp. Quy luật đó chỉ ra nguyên nhân, và nguyên nhân chỉ ra cách giúp.
Cách ghi chép này thường được gọi theo ba chữ cái A, B, C trong tiếng Anh, viết tắt của điều xảy ra trước, hành vi và hệ quả. Nó là công cụ quen thuộc của giáo viên giáo dục đặc biệt, nhưng ba mẹ và giáo viên mầm non lớp thường đều dùng được. Bài này hướng dẫn ghi chép, đọc ghi chép, đặt giả thuyết về nguyên nhân, và biến giả thuyết đó thành kế hoạch hỗ trợ cụ thể.
Vì sao không xử lý ngay mà phải tìm nguyên nhân
Khi một bé đánh bạn, phản xạ tự nhiên của người lớn là ngăn lại và nói "không được đánh bạn". Điều đó cần thiết để giữ an toàn. Nhưng nếu chỉ dừng ở đó, hôm sau bé lại đánh bạn, tuần sau vẫn vậy. Lý do là người lớn mới xử lý phần nổi của hành vi, còn điều khiến bé đánh bạn thì vẫn nguyên.
Có thể bé đánh bạn vì bạn cầm món đồ bé thích, vì bạn đứng quá gần khi bé đang khó chịu với tiếng ồn, vì đánh bạn thì cô đến ngay, hay vì bé đang buồn ngủ. Mỗi nguyên nhân cần một cách giúp khác. Nếu vì đồ chơi, bé cần học cách xin và chờ lượt. Nếu vì tiếng ồn, lớp cần điều chỉnh môi trường. Nếu vì muốn cô đến, bé cần học cách gọi cô. Xử lý sai nguyên nhân thì dù cố gắng mấy cũng không có kết quả.
Tìm nguyên nhân cũng giúp người lớn bớt cảm giác bất lực. Thay vì nghĩ "con cứ vô cớ đánh bạn", người lớn thấy hành vi có lý do, có quy luật, và vì vậy có thể thay đổi được.
Ba cột ghi chép: trước, hành vi, sau
Mỗi lần hành vi xảy ra, người quan sát ghi một dòng, càng sát thời điểm càng tốt. Ví dụ dưới đây là ghi chép của một giáo viên về một bé hay bỏ chạy khỏi bàn:
| Ngày, giờ | Trước hành vi | Hành vi | Sau hành vi |
|---|---|---|---|
| Thứ Hai, 9 giờ | Cô phát giấy và bút màu, nói "các con tô hình con cá" | Bé đẩy giấy, chạy ra góc lớp | Cô ra dỗ, bé ngồi ở góc xếp hình đến hết giờ |
| Thứ Ba, 9 giờ 10 | Cô đưa bé bảng ghép hình mới | Bé ném một mảnh ghép, chạy ra cửa | Cô đưa bé quay lại, cất bảng ghép đi |
| Thứ Tư, 10 giờ | Cả lớp hát, bé ngồi trong vòng | Không có hành vi | — |
| Thứ Năm, 9 giờ | Cô phát giấy tô chữ | Bé chui xuống gầm bàn | Cô để bé ở đó, bé không làm bài |
Nhìn bốn dòng này, một quy luật hiện ra khá rõ: hành vi xảy ra khi bé nhận một nhiệm vụ cần ngồi làm bằng tay, và thường kết thúc bằng việc bé không phải làm nhiệm vụ đó. Giả thuyết: bé bỏ chạy để thoát khỏi những nhiệm vụ bé thấy khó hay chán.
Ghi chép thế nào cho có ích
Mô tả hành động, không mô tả tính cách. Ghi "bé đẩy giấy, chạy ra góc lớp", không ghi "bé hư", "bé bướng". Hành động thì quan sát được, còn nhận xét về tính cách thì không giúp tìm nguyên nhân.
Ghi cả khi không có hành vi. Những lúc trẻ làm tốt cũng cho thông tin: hoạt động nào, với ai, lúc nào trẻ ổn. Dòng thứ Tư trong bảng trên cho thấy giờ hát là lúc bé tham gia được.
Ghi sát thời điểm. Để đến cuối ngày mới ghi thì trí nhớ đã lẫn. Một cuốn sổ nhỏ hay tờ giấy dán cạnh bàn cô là đủ.
Ghi đủ số lần. Một hai lần chưa đủ để thấy quy luật. Thường cần ít nhất năm đến mười lần ghi, trong vài ngày đến một hai tuần.
Ghi cả bối cảnh xa hơn. Bé ngủ có đủ không, sáng nay có chuyện gì ở nhà, có ai vắng mặt, lớp có thay đổi gì. Những yếu tố này không xảy ra ngay trước hành vi nhưng làm trẻ dễ có hành vi hơn.
Đọc ghi chép và đặt giả thuyết
Sau khi có đủ ghi chép, giáo viên đọc theo cột. Cột "trước" cho biết điều gì châm ngòi: một yêu cầu, một sự chuyển tiếp, một món đồ bị lấy, một tiếng ồn, một lúc bị bỏ một mình. Cột "sau" cho biết điều gì giữ hành vi lại: trẻ được thoát việc, được đồ, được chú ý, hay được một cảm giác dễ chịu.
Từ đó giáo viên viết một câu giả thuyết theo khuôn: "Khi [điều xảy ra trước], bé [hành vi], để [được gì hoặc tránh gì]." Ví dụ: "Khi được giao nhiệm vụ cần ngồi làm bằng tay, bé bỏ chạy, để tránh nhiệm vụ đó." Câu giả thuyết rõ ràng giúp mọi người lớn quanh trẻ hiểu giống nhau.
Khi đọc ghi chép, giáo viên cũng để ý những dòng ngoại lệ. Nếu cùng một yêu cầu tô màu mà có hôm bé làm được, hôm đó có gì khác: bút màu khác, bạn ngồi cạnh khác, cô ngồi gần hơn, hay hình cần tô nhỏ hơn? Những ngoại lệ thường chứa sẵn gợi ý cho cách giúp, vì chúng cho thấy trong điều kiện nào trẻ đã thành công.
Giả thuyết chỉ là giả thuyết. Giáo viên thử điều chỉnh theo giả thuyết và tiếp tục ghi chép. Nếu hành vi giảm, giả thuyết có vẻ đúng. Nếu không, giáo viên quay lại đọc ghi chép và đặt giả thuyết khác. Với những hành vi phức tạp, nguy hiểm hoặc kéo dài, việc đánh giá hành vi nên có chuyên gia tâm lý hoặc chuyên gia hành vi tham gia.
Biến giả thuyết thành kế hoạch hỗ trợ
Một kế hoạch hỗ trợ tốt có ba phần, tương ứng với ba cột của ghi chép:
- Thay đổi điều xảy ra trước. Làm cho tình huống châm ngòi bớt khó: chia nhiệm vụ ngắn hơn, cho trẻ chọn giữa hai nhiệm vụ, bắt đầu bằng phần trẻ làm được, báo trước bằng lịch trình hình ảnh.
- Dạy hành vi thay thế. Dạy trẻ một cách được chấp nhận để đạt cùng mục đích: giơ thẻ "nghỉ một chút", nói "giúp con", chỉ vào nhiệm vụ mình muốn làm.
- Thay đổi điều xảy ra sau. Đáp lại cách thay thế ngay và đầy đủ; với hành vi khó, không để nó mang lại kết quả như trước. Bỏ chạy thì bình tĩnh đưa trẻ quay lại, nhiệm vụ vẫn còn nhưng được chia nhỏ hơn.
Trong ví dụ bé hay bỏ chạy, kế hoạch có thể là: giao tờ tô màu chỉ có một hình nhỏ thay vì cả trang, cho bé chọn bút màu, dạy bé giơ thẻ xin nghỉ sau khi tô xong một phần, khen ngay khi bé ngồi làm. Nếu bé bỏ chạy, cô đưa bé quay lại bàn, nhắc thẻ xin nghỉ, và nhiệm vụ còn lại rất ngắn.
Một ví dụ khác: bé hay đánh bạn ở góc chơi
Một bé năm tuổi trong lớp hoà nhập hay đánh bạn ở góc xếp hình. Ban đầu cô nghĩ bé tranh đồ chơi. Sau mười ngày ghi chép, cột "trước" cho thấy một điều khác: phần lớn các lần bé đánh bạn xảy ra khi có từ ba bạn trở lên chen vào góc xếp hình cùng lúc, và thường vào cuối buổi sáng khi lớp ồn nhất. Ở những lần chỉ có một bạn chơi cạnh, bé chơi bình thường, thậm chí đưa khối cho bạn.
Cột "sau" cho thấy sau khi bé đánh bạn, các bạn thường bỏ đi chỗ khác và bé được ở một mình trong góc. Giả thuyết được đặt lại: khi góc chơi quá đông và ồn, bé đánh bạn để các bạn tránh xa, cho bé được yên. Đó không phải chuyện tranh đồ chơi, mà là chuyện quá tải.
Kế hoạch vì vậy khác hẳn. Cô giới hạn góc xếp hình chỉ hai bạn mỗi lượt, có thẻ treo cho biết góc đã đủ người. Bé được dạy cách nói "tớ cần chỗ" hoặc giơ thẻ "con muốn chơi một mình một lúc". Cuối buổi sáng, bé được ưu tiên dùng góc yên tĩnh. Sau vài tuần, số lần bé đánh bạn giảm rõ. Nếu cô xử lý theo giả thuyết đầu tiên, dạy bé chia sẻ đồ chơi, có lẽ kết quả không đến.
Những yếu tố bối cảnh dễ bị bỏ sót
Không phải mọi nguyên nhân đều nằm ngay trước hành vi. Có những yếu tố làm trẻ "dễ cháy" hơn trong cả ngày: ngủ ít đêm trước, bỏ bữa sáng, đang ốm nhẹ, vừa có thay đổi ở nhà như em bé mới hay ba mẹ đi xa, đổi cô giáo, đổi lớp. Những ngày đó, cùng một yêu cầu bình thường có thể khiến trẻ phản ứng mạnh hơn.
Giáo viên nên hỏi ba mẹ những thông tin này, và ba mẹ nên chủ động báo cho cô khi có thay đổi. Một dòng tin nhắn buổi sáng như "đêm qua con ngủ muộn" giúp cô điều chỉnh yêu cầu trong ngày, giảm áp lực cho trẻ, và đọc hành vi chính xác hơn.
Môi trường lớp học cũng là bối cảnh: lớp quá ồn, quá nóng, quá đông, chỗ ngồi cạnh cửa sổ nhiều tiếng xe. Đôi khi chỉ đổi chỗ ngồi hay giảm tiếng ồn đã làm giảm đáng kể hành vi khó, mà không cần thay đổi gì ở trẻ.
Ba mẹ dùng cách ghi chép này ở nhà
Ba mẹ không cần bảng biểu phức tạp. Một tờ giấy chia ba cột dán trên tủ lạnh, hoặc ghi chú trong điện thoại, là đủ. Chọn một hành vi cụ thể muốn tìm hiểu, như ăn vạ khi phải tắt tivi, rồi ghi trong một hai tuần.
Khi đọc lại, ba mẹ có thể bất ngờ với những điều mình chưa để ý: con chỉ ăn vạ khi tắt tivi vào buổi tối, không phải buổi sáng; con thường dịu lại nhanh hơn khi ba xử lý thay vì mẹ, vì ba nói ít hơn; con ít ăn vạ hơn những hôm được báo trước. Những phát hiện nhỏ đó là chất liệu quý cho kế hoạch.
Mang ghi chép đến buổi trao đổi với giáo viên giúp hai bên so sánh hành vi ở nhà và ở lớp. Ở Global Star Special, giáo viên dùng cách ghi trước – hành vi – sau làm một phần của quan sát ban đầu và của việc theo dõi trong suốt quá trình đồng hành cùng bé.
Câu hỏi thường gặp
Ghi chép như vậy có mất nhiều thời gian không?
Mỗi dòng chỉ mất một phút. Ban đầu có thể thấy bận, nhưng sau một hai tuần, những dòng ghi ngắn tiết kiệm rất nhiều thời gian so với việc xử lý hành vi theo cảm tính mà không hiệu quả.
Nếu hành vi xảy ra quá nhiều lần một ngày thì ghi thế nào?
Có thể chọn ghi trong một khung giờ nhất định, như buổi sáng ở lớp hay giờ ăn tối ở nhà, hoặc ghi vài lần tiêu biểu mỗi ngày. Mục đích là đủ thông tin để thấy quy luật, không cần ghi từng lần.
Không tìm ra quy luật nào thì sao?
Có thể cần ghi thêm, ghi chi tiết hơn về bối cảnh, hoặc nhờ người khác cùng quan sát. Nếu hành vi phức tạp hay nguy hiểm, nên mời chuyên gia tâm lý hoặc chuyên gia hành vi tham gia đánh giá.
Một hành vi có thể có nhiều nguyên nhân không?
Có. Cùng là la hét, có lúc con muốn đồ, có lúc con muốn thoát việc. Ghi chép giúp tách những tình huống khác nhau, và kế hoạch có thể cần nhiều phần cho từng nguyên nhân.
Ba mẹ có cần học khoá riêng để làm việc này không?
Không bắt buộc. Ba cột trước, hành vi, sau là cách ghi đơn giản ai cũng làm được. Giáo viên có thể hướng dẫn ba mẹ trong một buổi trao đổi và cùng đọc ghi chép với gia đình.