Hỗ trợ hành vi tích cực là cách tổ chức lớp học để phần lớn hành vi khó không xảy ra ngay từ đầu: lớp học dễ đoán, quy ước ít và rõ, kỹ năng được dạy trực tiếp, hành vi tốt được nhìn thấy và khen đúng lúc. Khi hành vi khó vẫn xảy ra, người lớn phản ứng bình tĩnh, nhất quán, và dùng nó làm thông tin để điều chỉnh, thay vì trừng phạt.
Cách tiếp cận này được nhiều hệ thống trường học trên thế giới áp dụng, và phù hợp đặc biệt với lớp mầm non có trẻ cần hỗ trợ. Ý tưởng cốt lõi rất đơn giản: thời gian và sức lực bỏ vào phòng ngừa luôn đem lại nhiều hơn so với chạy theo xử lý. Bài này trình bày các nguyên tắc chính, mô hình ba tầng hỗ trợ, và những việc cụ thể giáo viên mầm non làm được ngay trong lớp.
Phòng hơn chữa nghĩa là gì trong lớp học
Một lớp mầm non trong ngày có hàng chục thời điểm dễ xảy ra hành vi khó: lúc vào lớp, lúc chuyển từ chơi sang ăn, lúc chờ đến lượt rửa tay, lúc ngủ dậy, lúc ba mẹ đến đón. Nếu giáo viên chỉ phản ứng khi chuyện đã xảy ra, cả ngày sẽ là một chuỗi chữa cháy, và trẻ cần hỗ trợ thường là người bị nhắc nhở nhiều nhất.
Phòng ngừa là nhìn trước những thời điểm đó và chuẩn bị. Nếu lúc chuyển từ chơi sang ăn hay hỗn loạn, giáo viên báo trước, có bài hát dọn dẹp, cho từng nhóm đi rửa tay lần lượt. Nếu lúc chờ cơm hay xô đẩy, giáo viên rút ngắn thời gian chờ hoặc cho trẻ một việc để làm. Những điều chỉnh nhỏ như vậy giảm đáng kể số lần phải xử lý hành vi.
Một cách giáo viên hay dùng để tìm thời điểm cần phòng ngừa là ghi lại trong một tuần những lúc phải nhắc nhở nhiều nhất. Thường chỉ có vài khung giờ chiếm phần lớn các lần nhắc. Dồn sức chuẩn bị cho đúng những khung giờ đó đem lại thay đổi rõ hơn là cố gắng đều cho cả ngày.
Phòng ngừa cũng là dạy trước những gì trẻ cần làm. Thay vì chờ trẻ làm sai rồi sửa, giáo viên dạy rõ ràng: xếp hàng là đứng thế nào, giờ vòng tròn là ngồi thế nào, muốn mượn đồ thì nói gì. Trẻ không thể làm đúng điều mình chưa bao giờ được dạy.
Ba tầng hỗ trợ
Hỗ trợ hành vi tích cực thường được mô tả theo ba tầng, như một tam giác. Tầng thứ nhất, phần đáy rộng nhất, là những gì giáo viên làm cho cả lớp: lớp học được sắp xếp tốt, nếp sinh hoạt ổn định, quy ước rõ ràng, quan hệ ấm áp giữa cô và trẻ, khen ngợi thường xuyên. Phần lớn trẻ chỉ cần tầng này là đủ.
Tầng thứ hai dành cho một nhóm nhỏ trẻ cần thêm hỗ trợ: tập kỹ năng xã hội trong nhóm nhỏ, lịch trình trực quan riêng, nhắc trước nhiều hơn, chỗ ngồi gần cô hơn. Những trẻ này không cần kế hoạch riêng phức tạp, nhưng cần nhiều hơn những gì cả lớp nhận.
Tầng thứ ba, đỉnh tam giác, dành cho số ít trẻ có hành vi khó kéo dài, cần kế hoạch hỗ trợ cá nhân dựa trên quan sát kỹ về nguyên nhân hành vi, thường có giáo viên giáo dục đặc biệt và gia đình cùng tham gia, đôi khi có chuyên gia. Điều quan trọng là tầng ba được xây trên tầng một và hai: một kế hoạch cá nhân tốt đến mấy cũng khó thành công trong một lớp học hỗn loạn.
Tầng một trong lớp mầm non: những việc làm cho cả lớp
Nếp sinh hoạt ổn định, có lịch trình hình ảnh. Các hoạt động trong ngày diễn ra theo thứ tự quen, có tranh ảnh dán ở tầm mắt trẻ. Trẻ biết điều gì sắp đến thì bớt lo và ít phản ứng hơn.
Ba đến năm quy ước ngắn, nói điều cần làm. Thay vì "không chạy, không la, không đánh", lớp có "đi bộ trong lớp", "nói nhỏ", "tay để nhẹ nhàng". Mỗi quy ước có hình minh hoạ và được tập thật nhiều lần.
Không gian được sắp xếp có chủ đích. Góc chơi tách rõ, lối đi thông thoáng, đồ dùng cất ở chỗ cố định, có một góc yên tĩnh. Không gian lộn xộn dễ khiến trẻ chạy nhảy và va chạm.
Chuyển tiếp được chuẩn bị. Báo trước, đếm ngược, bài hát chuyển hoạt động. Phần lớn sự cố trong lớp mầm non xảy ra vào lúc chuyển tiếp.
Khen nhiều hơn nhắc. Giáo viên chủ động để ý và gọi tên hành vi tốt: "Bạn Mai cất bút gọn quá." Nhiều tài liệu về quản lý lớp khuyên số lời khen nên nhiều hơn hẳn số lời nhắc.
Quan hệ ấm áp với từng trẻ. Chào từng trẻ bằng tên khi vào lớp, dành vài phút mỗi ngày trò chuyện hay chơi với trẻ. Trẻ cảm thấy được quý mến thì hợp tác hơn.
Tầng hai trong thực tế: một ví dụ
Trong một lớp mầm non, cô nhận thấy có ba bạn thường xuyên rời khỏi vòng tròn trong giờ kể chuyện buổi sáng. Cả ba không có hành vi nguy hiểm, nhưng việc đứng dậy, đi lại làm cả lớp mất tập trung. Thay vì nhắc từng bạn mỗi lần, cô áp dụng một số hỗ trợ tầng hai cho riêng ba bạn.
Mỗi bạn có một chiếc đệm ngồi riêng có màu, đặt ở vị trí gần cô. Trước giờ kể chuyện, cô dành một phút cho ba bạn xem tranh cuốn truyện sắp đọc. Mỗi bạn được giao một việc nhỏ trong giờ kể, như cầm con rối nhân vật hoặc lật trang. Giờ kể chuyện được chia làm hai phần ngắn, giữa hai phần cả lớp đứng dậy làm động tác theo câu chuyện.
Sau hai tuần, hai trong ba bạn ngồi được trọn giờ kể chuyện. Bạn thứ ba vẫn khó, và đó là tín hiệu cho cô biết bạn ấy có thể cần quan sát kỹ hơn ở tầng ba. Mô hình ba tầng giúp giáo viên không phải lập kế hoạch cá nhân cho mọi trẻ, mà dành sức cho đúng những trẻ thật sự cần.
Khen đúng cách: cụ thể, đúng lúc, giảm dần
Khen là công cụ mạnh nhất của hỗ trợ hành vi tích cực, nhưng phải khen đúng cách. Khen cụ thể nghĩa là nói rõ trẻ đã làm gì: "Con chờ đến lượt rồi mới lấy bóng", thay vì chỉ "con ngoan quá". Lời khen cụ thể cho trẻ biết chính xác điều gì nên lặp lại.
Khen đúng lúc nghĩa là khen ngay khi hành vi xảy ra, nhất là với trẻ nhỏ và trẻ cần hỗ trợ. Khen vào cuối ngày về việc buổi sáng thì trẻ khó nối lời khen với hành động. Với những kỹ năng đang tập, giáo viên khen mỗi lần trẻ làm được; khi kỹ năng đã vững, giảm dần tần suất và để kết quả tự nhiên như được chơi, được bạn vui, thay chỗ cho lời khen.
Một số lớp dùng thêm phần thưởng nhỏ như nhãn dán, hoặc cả lớp tích luỹ để được một hoạt động vui chung. Những công cụ này dùng được, nhưng cần đơn giản, công bằng, không biến thành bảng xếp hạng trẻ. Trẻ không bao giờ bị mất phần thưởng đã có vì một lần làm sai, và không có trẻ nào bị nêu tên là "đứng cuối" trước lớp.
Khi hành vi khó vẫn xảy ra
Dù phòng ngừa tốt đến đâu, hành vi khó vẫn có lúc xảy ra. Hỗ trợ hành vi tích cực không có nghĩa là bỏ qua. Nó có nghĩa là người lớn phản ứng theo cách đã thống nhất từ trước, bình tĩnh và ngắn gọn: dừng hành vi nếu có nguy hiểm, nhắc quy ước bằng câu ngắn, chỉ cho trẻ cách làm đúng, và quay lại hoạt động.
Giáo viên tránh những phản ứng làm tình hình nóng lên: quát, doạ, bắt đứng góc lớp trước mặt các bạn, so sánh với bạn khác. Những phản ứng đó có thể làm trẻ dừng ngay lúc ấy, nhưng làm hỏng quan hệ giữa cô và trẻ, và không dạy trẻ điều gì mới.
Sau mỗi lần hành vi khó, giáo viên tự hỏi: điều gì đã xảy ra ngay trước đó? Có cách nào phòng được không? Nếu cùng một hành vi lặp lại nhiều lần với một trẻ, đó là lúc chuyển sang quan sát kỹ hơn, ghi chép trước – hành vi – sau, và nếu cần, lập kế hoạch hỗ trợ cá nhân.
Giáo viên cũng cần được hỗ trợ
Hỗ trợ hành vi tích cực đòi hỏi người lớn bình tĩnh, kiên nhẫn và nhất quán. Điều đó không dễ khi một giáo viên phải lo cho cả lớp đông, có trẻ cần hỗ trợ, trong một ngày dài. Nếu giáo viên kiệt sức, phản ứng dễ chuyển sang quát mắng dù biết là không nên.
Vì vậy cách tiếp cận này cần cả nhà trường cùng làm: thống nhất quy ước chung giữa các lớp, có người hỗ trợ khi lớp có trẻ cần nhiều chăm sóc, có thời gian cho giáo viên trao đổi và học hỏi lẫn nhau, có giáo viên giáo dục đặc biệt để tham vấn khi gặp trường hợp khó. Giáo viên được hỗ trợ thì mới hỗ trợ được trẻ.
Một thói quen nhỏ có ích là cuối mỗi tuần, giáo viên tự ghi lại hai điều: một tình huống xử lý tốt và một tình huống muốn làm khác đi. Nhìn lại như vậy giúp giáo viên thấy mình đang tiến bộ, và nhận ra những thời điểm trong ngày cần chuẩn bị kỹ hơn.
Gia đình và nhà trường cùng một cách làm
Hỗ trợ hành vi tích cực hiệu quả nhất khi nhà và lớp dùng cùng ngôn ngữ, cùng quy ước. Nếu ở lớp quy ước là "tay để nhẹ nhàng", ba mẹ cũng nói đúng câu đó ở nhà. Nếu ở lớp cô dùng tranh lịch trình, ba mẹ có thể làm một bộ tranh đơn giản cho buổi sáng hay buổi tối ở nhà.
Giáo viên chia sẻ với ba mẹ không chỉ những lần con có hành vi khó, mà cả những lần con làm tốt. Một tin nhắn như "hôm nay con tự cất dép, tự xếp hàng" giúp ba mẹ có thêm điều để khen con ở nhà, và giúp con thấy người lớn ở hai nơi cùng để ý đến điều tốt của mình.
Ở Global Star Special, cách tiếp cận phòng ngừa và khen đúng lúc là nền của mọi giờ học 1:1 và nhóm nhỏ, và giáo viên hướng dẫn ba mẹ áp dụng cùng một cách ở nhà để con gặp sự nhất quán ở cả hai nơi.
Câu hỏi thường gặp
Hỗ trợ hành vi tích cực có phải là không bao giờ nói "không" với con?
Không. Ranh giới vẫn có và được giữ rõ ràng. Điểm khác là người lớn đặt nhiều công sức vào dạy trước và khen điều tốt, nên số lần phải nói "không" giảm đi, và khi nói thì nói bình tĩnh, kèm chỉ dẫn điều nên làm.
Khen nhiều có làm con ỷ lại, chỉ làm khi được khen không?
Nếu khen cụ thể và giảm dần khi kỹ năng đã vững thì không. Lời khen là giàn giáo trong giai đoạn học, sau đó được thay bằng kết quả tự nhiên như được chơi, được bạn quý, và niềm vui khi tự làm được.
Lớp đông ba mươi trẻ thì giáo viên có làm được không?
Tầng một như nếp sinh hoạt, quy ước rõ, chuẩn bị chuyển tiếp, khen cụ thể là những việc làm cho cả lớp cùng lúc, nên lớp đông vẫn áp dụng được. Thực tế, lớp càng đông càng cần phòng ngừa tốt.
Có nên dùng bảng sao, bảng điểm thi đua trong lớp không?
Nên thận trọng. Bảng công khai so sánh trẻ dễ khiến những trẻ đang gặp khó luôn đứng cuối và nản. Nếu dùng phần thưởng, nên là mục tiêu chung của cả lớp hoặc ghi nhận riêng từng trẻ, không xếp hạng.
Bao lâu thì thấy hiệu quả?
Một số thay đổi như báo trước chuyển tiếp có thể giảm sự cố gần như ngay. Những thay đổi về kỹ năng cần nhiều tuần. Giáo viên ghi lại số lần hành vi khó theo tuần để thấy xu hướng, thay vì đánh giá qua một hai ngày.