Để trẻ chuyển hoạt động mà không khóc, người lớn cần làm ba việc: báo trước trước khi hoạt động kết thúc, đếm ngược rõ ràng tới thời điểm dừng, và cho trẻ một vật hoặc một việc làm cầu nối sang hoạt động mới. Kèm theo đó là cho trẻ thấy điều gì đến tiếp theo, bằng lời ngắn hoặc hình ảnh, để trẻ không cảm thấy bị lấy mất mà không biết được gì.
Giáo viên mầm non nào cũng biết: những lúc khó nhất trong ngày thường không phải là giữa một hoạt động, mà là lúc chuyển từ hoạt động này sang hoạt động khác. Đang chơi phải dọn, đang ở sân phải vào lớp, ăn xong phải đi ngủ, ba mẹ đến đón phải rời bạn. Với trẻ cần hỗ trợ, những lúc này còn khó hơn. Bài này giải thích vì sao chuyển tiếp khó và trình bày từng công cụ giúp chuyển tiếp êm hơn ở lớp và ở nhà.
Vì sao chuyển hoạt động lại khó đến vậy
Chuyển hoạt động đòi hỏi trẻ làm cùng lúc mấy việc: dừng một thứ đang thích, rời chú ý khỏi nó, hiểu điều sắp đến, và bắt đầu một việc mới có khi kém hấp dẫn hơn. Với người lớn, ta làm điều đó hàng chục lần mỗi ngày mà không để ý. Với trẻ nhỏ, đặc biệt trẻ khó khăn về chú ý, ngôn ngữ hay sự linh hoạt, mỗi lần chuyển là một thử thách.
Có trẻ rất khó dừng một hoạt động mình đang tập trung sâu, như đang xếp dở đoàn tàu. Có trẻ không hiểu điều tiếp theo là gì nên lo lắng. Có trẻ không thích hoạt động tiếp theo, như phải đi ngủ trưa. Có trẻ khó với chính quãng di chuyển giữa hai nơi: hành lang ồn, xếp hàng, chờ đợi.
Hiểu trẻ khó ở phần nào giúp chọn đúng công cụ. Trẻ khó dừng cần báo trước và đếm ngược. Trẻ lo về điều chưa biết cần lịch trình và lời giải thích. Trẻ không thích hoạt động tiếp theo cần lịch "trước – sau" với một điều đáng chờ. Trẻ khó với quãng di chuyển cần vật chuyển tiếp hoặc một việc để làm trên đường.
Báo trước: cho trẻ thời gian chuẩn bị
Báo trước vài phút. Năm phút trước khi kết thúc, cô đến gần trẻ, nói ngắn: "Còn năm phút nữa là dọn đồ." Báo ở chỗ trẻ, không phải hô từ xa.
Báo lại khi gần hết. Một hai phút trước khi dừng, báo lần nữa: "Còn một chút nữa, xếp thêm một toa rồi dọn."
Kèm hình hoặc vật nếu cần. Với trẻ khó hiểu lời, cô cầm hình hoạt động tiếp theo cho trẻ xem cùng lúc báo.
Báo cả lớp bằng tín hiệu quen. Một bài hát dọn dẹp, tiếng chuông nhỏ, đèn tắt bật. Tín hiệu lặp lại mỗi ngày giúp trẻ nhận ra ngay điều sắp đến.
Nói cả điều sắp đến, không chỉ điều sắp hết. Thay vì chỉ "sắp hết giờ chơi", cô nói "sắp hết giờ chơi, rồi mình ra sân". Trẻ dễ buông một thứ khi biết mình đang đi về đâu.
Báo bằng giọng bình thường, không đe doạ. Câu báo trước là thông tin, không phải lời cảnh cáo. Giọng vui và chắc giúp trẻ đón nhận dễ hơn giọng gắt.
Đếm ngược: cho trẻ thấy điểm kết thúc
Nhiều trẻ không có khái niệm "năm phút" hay "một chút nữa". Đếm ngược biến thời gian thành thứ trẻ nhìn thấy hoặc nghe thấy được. Có nhiều cách: đồng hồ cát nhỏ, đồng hồ đếm ngược có dải màu thu hẹp dần, đếm bằng ngón tay, hoặc đếm bằng số lượt như "ba lần trượt nữa".
Đếm theo lượt thường dễ hiểu hơn đếm theo thời gian với trẻ nhỏ. "Hai lần nữa rồi xuống" cho trẻ biết chính xác còn bao nhiêu, và trẻ tự theo dõi được. Khi đếm đến hết, người lớn giữ lời ngay: không thêm "thôi một lần nữa", vì như vậy trẻ học rằng đếm ngược có thể thương lượng.
Giữ lời là điều quan trọng nhất. Đếm ngược chỉ có tác dụng khi trẻ tin rằng khi đếm hết thì thật sự kết thúc, và khi người lớn nói "sau đó con được chơi tiếp" thì thật sự được. Một lần thất hứa có thể làm mất công xây dựng nhiều tuần.
Vật chuyển tiếp và việc để làm trên đường
Cầm một vật của hoạt động tiếp theo. Trẻ được cầm chiếc thìa khi đi đến bàn ăn, cầm gối nhỏ khi đi ngủ. Vật trong tay giúp trẻ hiểu và hướng về hoạt động mới.
Mang theo một vật của hoạt động cũ. Với trẻ khó rời đồ chơi, cho trẻ mang một chiếc xe nhỏ theo và đặt vào "chỗ đậu xe" chờ quay lại. Trẻ không cảm thấy bị lấy mất hẳn.
Nhiệm vụ nhỏ. Trẻ được nhờ mang hộp khăn đến bàn ăn, đóng cửa lớp khi vào, cầm cờ dẫn đầu hàng. Có việc để làm thì trẻ bớt tập trung vào điều phải bỏ lại.
Một bài hát hoặc động tác. Đi như con voi đến chỗ rửa tay, nhảy như ếch vào lớp. Quãng di chuyển trở thành một hoạt động vui thay vì khoảng trống.
Một chỗ đặt đồ dang dở. Một chiếc khay hay kệ nhỏ có tên trẻ, nơi trẻ đặt bức tranh vẽ dở, đoàn tàu xếp dở để làm tiếp sau. Biết việc của mình được giữ lại, trẻ yên tâm dừng hơn.
Một chuyển tiếp mẫu: từ góc chơi đến giờ ăn
Dưới đây là cách một giáo viên chuẩn bị chuyển tiếp cho một bé hay khóc khi phải dừng chơi:
- Năm phút trước giờ ăn: cô đến góc chơi, ngồi xuống cạnh bé, chỉ vào lịch trình cá nhân: "Còn năm phút, rồi mình ăn."
- Hai phút trước: cô lật đồng hồ cát nhỏ đặt cạnh bé: "Cát chảy hết là dọn."
- Khi cát chảy hết: cô cùng bé hát bài dọn dẹp, mỗi người cất một món. Bé được chọn một chiếc xe đặt lên "bãi đậu xe" trên kệ.
- Di chuyển: bé được cầm hộp khăn mang đến bàn ăn.
- Tại bàn: cô khen ngay: "Con dọn đồ và mang khăn giúp cô rồi."
- Sau giờ ăn: bé được quay lại lấy chiếc xe đang đậu, đúng như đã hứa.
Ban đầu mọi bước đều cần cô làm cùng. Sau vài tuần, nhiều bé tự nhìn đồng hồ cát và tự đi cất đồ. Khi đó cô rút dần từng bước hỗ trợ, giữ lại những bước bé vẫn cần.
Giảm bớt số lần chuyển và thời gian chờ
Một cách phòng ngừa ít được nghĩ đến là nhìn lại lịch sinh hoạt của lớp: có bao nhiêu lần chuyển hoạt động trong ngày, và mỗi lần chuyển trẻ phải chờ bao lâu. Nhiều lớp có những chuyển tiếp không thật sự cần, hoặc có quãng chờ dài khi cả lớp xếp hàng đợi từng bạn rửa tay, đi vệ sinh.
Gộp những hoạt động có thể gộp, cho trẻ đi theo nhóm nhỏ thay vì cả lớp cùng lúc, chuẩn bị sẵn đồ dùng của hoạt động tiếp theo trước khi kết thúc hoạt động cũ, là những điều chỉnh giúp giảm thời gian "trống". Quãng trống chính là lúc trẻ cần hỗ trợ dễ chạy đi, dễ va chạm với bạn hay dễ khóc nhất.
Với một số trẻ, giáo viên có thể cho chuyển trước hoặc sau các bạn vài phút, để trẻ không phải đi giữa đám đông. Đây là điều chỉnh nhỏ, không làm trẻ bị tách biệt, mà giúp trẻ có một chuyển tiếp êm hơn.
Hai chuyển tiếp lớn: đầu ngày và cuối ngày
Chuyển tiếp từ nhà đến lớp buổi sáng và từ lớp về nhà buổi chiều là hai lần chuyển lớn nhất trong ngày, vì trẻ không chỉ đổi hoạt động mà đổi cả nơi chốn và người chăm sóc. Nhiều trẻ cần hỗ trợ khóc khi ba mẹ ra về buổi sáng, hoặc ngược lại không chịu về khi ba mẹ đến đón.
Với buổi sáng, một nghi thức tạm biệt ngắn và giống nhau mỗi ngày thường giúp nhiều hơn những cuộc chia tay kéo dài: ôm, nói một câu quen, vẫy tay ở cửa, rồi ba mẹ đi. Cô đón trẻ bằng một hoạt động trẻ thích đã chuẩn bị sẵn. Với buổi chiều, cô báo trước khi gần đến giờ đón, cho trẻ cất đồ của mình, và ba mẹ có thể mang theo một vật quen để giúp trẻ chuyển sang chế độ về nhà.
Ba mẹ và cô nên thống nhất ai làm gì trong vài phút đón trả. Khi người lớn đứng nói chuyện lâu ở cửa lớp trong lúc trẻ chờ, quãng chuyển tiếp kéo dài và trẻ dễ mất kiên nhẫn. Những trao đổi dài nên để qua tin nhắn hay một buổi hẹn riêng.
Khi trẻ vẫn khóc
Dù chuẩn bị kỹ, sẽ có lúc trẻ vẫn khóc khi phải chuyển. Người lớn giữ bình tĩnh, gọi tên cảm xúc của trẻ: "Con buồn vì phải dừng chơi." Thừa nhận cảm xúc không có nghĩa là thay đổi quyết định. Cô vẫn nhẹ nhàng giúp trẻ đi tiếp, nhắc điều sắp đến và lời hứa được quay lại.
Sau khi trẻ đã dịu và vào hoạt động mới, cô nói ngắn với trẻ: "Lúc nãy con buồn, nhưng con đã đến được bàn ăn rồi." Câu nói ghi nhận nỗ lực của trẻ, không nhắc lại như lời trách, giúp trẻ dần thấy mình làm được việc khó.
Không nên nhượng bộ cho chơi thêm vì trẻ khóc, nếu đã đếm xong. Nhưng cũng không nên kéo mạnh hay quát. Nếu trẻ quá khó chịu, cô có thể cho trẻ vài phút ở góc yên để dịu lại, rồi mới chuyển. Sau đó, cô ghi lại chuyển tiếp này để xem có điều gì cần điều chỉnh: báo trước chưa đủ sớm, hoạt động trước quá hấp dẫn, hay trẻ đang mệt.
Nếu một chuyển tiếp cụ thể luôn khó, như rời sân chơi, giáo viên có thể thay đổi cách sắp xếp: cho trẻ chuyển trước các bạn vài phút, hoặc xen một hoạt động trung gian dễ chịu giữa hai hoạt động.
Chuyển tiếp ở nhà: buổi sáng, giờ tắm, giờ ngủ
Ở nhà cũng có những chuyển tiếp hay khó: tắt tivi đi tắm, dừng chơi đi ngủ, rời nhà đi học. Ba mẹ dùng đúng những công cụ như ở lớp: báo trước, đếm ngược, vật chuyển tiếp, và cho con thấy điều đến tiếp theo.
Ví dụ với tắt tivi, thay vì đột ngột tắt, ba mẹ báo trước "hết bài này là tắt", đếm "còn hai bài", rồi để con tự bấm nút tắt. Sau đó là một việc con thích như thả đồ chơi vào bồn tắm. Với giờ ngủ, một nếp quen ổn định như đánh răng, đọc truyện, ôm gấu, tắt đèn giúp con biết chuyển tiếp sắp đến.
Ba mẹ và giáo viên nên dùng cùng câu nói, cùng kiểu đếm, để con nhận ra công cụ quen ở cả hai nơi. Ở Global Star Special, giáo viên giúp ba mẹ chọn ra những chuyển tiếp khó nhất ở nhà và cùng thiết kế cách làm giống với lớp.
Câu hỏi thường gặp
Con khóc mỗi lần phải rời sân chơi, có phải con bướng không?
Thường không phải bướng. Rời một hoạt động rất thích là điều khó với nhiều trẻ, nhất là trẻ khó chuyển chú ý. Báo trước, đếm ngược theo lượt, và cho con một việc để làm khi vào lớp thường giúp giảm khóc dần.
Đếm ngược xong mà con vẫn chưa chịu dừng thì sao?
Người lớn giữ lời, nhẹ nhàng giúp con dừng, thừa nhận cảm xúc của con. Không thêm lượt vì con phản đối. Nếu lần nào cũng khó, xem lại thời gian báo trước, độ hấp dẫn của hoạt động sau và trạng thái mệt mỏi của con.
Có nên cho con mang đồ chơi theo khi chuyển hoạt động không?
Với một số trẻ, mang theo một món nhỏ giúp chuyển tiếp dễ hơn. Nên có chỗ đặt món đó trong lúc làm hoạt động mới, và dần dần giảm khi con đã quen với việc rời đồ chơi.
Báo trước bao lâu là vừa?
Thường năm phút và một hai phút trước khi dừng là đủ cho nhiều trẻ. Với trẻ nhỏ, báo quá sớm có thể làm trẻ quên hoặc lo lâu hơn. Quan sát phản ứng của con để điều chỉnh.
Con dễ chuyển ở lớp nhưng ở nhà thì không, vì sao?
Ở lớp có nếp cố định, có tín hiệu quen và có các bạn cùng làm. Ở nhà nếp thường linh hoạt hơn. Ba mẹ có thể xin giáo viên cách báo trước, bài hát hay câu nói đang dùng ở lớp để áp dụng tương tự ở nhà.