Khi trẻ la hét, ném đồ hay bỏ chạy, phần lớn trường hợp trẻ đang cố nói một điều mà chưa có cách nói nào tốt hơn: "con muốn cái kia", "con không muốn làm việc này", "con cần cô để ý", hoặc "ở đây ồn quá, con khó chịu". Hiểu hành vi như một thông điệp giúp người lớn thôi hỏi "làm sao cho con thôi la" và bắt đầu hỏi "con đang muốn nói gì", rồi dạy trẻ một cách khác để nói điều đó.
Đây là cách nhìn nền tảng trong giáo dục đặc biệt và trong các chương trình hỗ trợ hành vi tích cực ở trường học. Nó không có nghĩa là chấp nhận mọi hành vi, cũng không có nghĩa là chiều theo trẻ. Nó có nghĩa là trước khi xử lý, người lớn cần hiểu. Bài này giải thích vì sao hành vi mang thông điệp, những thông điệp hay gặp nhất ở trẻ mầm non, cách giáo viên đọc chúng trong lớp, và cách dạy trẻ thay hành vi khó bằng một cách giao tiếp được chấp nhận.
Vì sao hành vi lại là giao tiếp
Mọi trẻ nhỏ đều giao tiếp bằng hành vi trước khi giao tiếp bằng lời. Em bé khóc khi đói, quay mặt đi khi no, với tay khi muốn bế. Người lớn đọc những tín hiệu đó và đáp lại, dần dần trẻ học thêm cử chỉ, âm thanh, rồi từ ngữ. Với trẻ phát triển thuận lợi, lời nói dần thay thế phần lớn những tín hiệu thô ban đầu.
Với trẻ chậm về ngôn ngữ, khó khăn về hiểu người khác hay khó tự điều chỉnh cảm xúc, khoảng cách giữa điều trẻ cần và khả năng diễn đạt điều đó lớn hơn nhiều. Một bé bốn tuổi có thể có mong muốn và cảm xúc của trẻ bốn tuổi, nhưng chỉ có vốn giao tiếp của trẻ hai tuổi. Khi không nói được "con mệt rồi, con muốn nghỉ", trẻ có thể ném bút, chui xuống gầm bàn hay chạy ra cửa.
Hành vi đó không phải ngẫu nhiên. Nếu lần trước ném bút xong thì được thôi làm bài, lần sau trẻ có lý do để ném bút tiếp. Trẻ không tính toán như người lớn; trẻ chỉ học rằng hành động này mang lại kết quả kia. Vì vậy hành vi lặp lại thường là hành vi đang "có tác dụng" với trẻ theo một cách nào đó.
Bốn thông điệp hay gặp phía sau hành vi
"Con muốn có cái đó." Trẻ la hét, giật, khóc để có một món đồ, một món ăn, một hoạt động yêu thích. Hành vi thường xuất hiện khi trẻ thấy thứ mình muốn mà không lấy được, hoặc khi thứ đó bị lấy đi.
"Con không muốn việc này." Trẻ ném đồ, bỏ chạy, nằm lăn ra sàn để thoát khỏi một yêu cầu, một hoạt động khó, một tình huống khó chịu. Hành vi thường xuất hiện khi cô đưa ra bài tập, khi phải chuyển hoạt động, khi phải làm điều trẻ thấy quá sức.
"Con cần người để ý đến con." Trẻ làm ồn, chọc bạn, làm điều bị cấm khi người lớn đang bận với việc khác. Với một số trẻ, bị mắng vẫn hơn bị lờ đi, vì ít ra cũng có người nhìn mình.
"Cơ thể con đang cần điều này." Trẻ đung đưa, vỗ tay, kêu thành tiếng, cắn áo vì cảm giác đó giúp trẻ dễ chịu hơn, hoặc giúp trẻ đối phó với môi trường quá ồn, quá sáng. Hành vi này xảy ra cả khi trẻ ở một mình.
Một hành vi, nhiều thông điệp khác nhau
Điều làm việc đọc hành vi trở nên khó là cùng một hành vi có thể mang những thông điệp khác nhau ở những trẻ khác nhau, hoặc ở cùng một trẻ trong những lúc khác nhau. Ném đồ ở bé này là "con không muốn tô màu", ở bé kia là "con muốn cô nhìn con", ở bé khác lại là vì bé thích tiếng đồ rơi.
Vì vậy giáo viên không xử lý theo kiểu "hễ ném đồ là làm thế này". Giáo viên quan sát nhiều lần để tìm ra quy luật: hành vi hay xảy ra lúc nào, ngay trước đó có chuyện gì, ngay sau đó trẻ nhận được gì. Cách quan sát này được trình bày kỹ ở bài về tìm nguyên nhân trước khi xử lý.
Cũng cần nhớ rằng hành vi đôi khi là thông điệp về sức khoẻ. Một bé bình thường hiền lành bỗng hay cáu, hay đập đầu có thể đang đau răng, đau tai, táo bón hay mất ngủ. Với trẻ chưa nói được nơi đau, thay đổi hành vi đột ngột là lý do để ba mẹ đưa con đi khám, trước khi nghĩ đến chuyện dạy dỗ.
Giáo viên đọc thông điệp trong lớp bằng cách nào
Trong lớp học, giáo viên dùng những câu hỏi đơn giản để đọc hành vi, trước khi tìm cách xử lý:
- Hành vi xảy ra ở đâu, vào giờ nào trong ngày? Có lặp lại ở cùng một hoạt động không?
- Ngay trước khi hành vi xảy ra, trẻ được yêu cầu gì, bị lấy đi gì, hay có thay đổi gì trong môi trường?
- Ngay sau hành vi, chuyện gì xảy ra? Trẻ được thôi làm bài, được cô đến gần, được món đồ, hay được ra chỗ yên tĩnh?
- Trẻ có cách nào khác để nói điều đó không? Trẻ biết nói "không", biết chỉ tay, biết dùng thẻ xin nghỉ chưa?
- Có yếu tố nào về cơ thể không? Trẻ có đói, mệt, buồn ngủ, ốm, hay đang ở nơi ồn ào không?
Trả lời những câu này qua vài ngày quan sát thường cho giáo viên một giả thuyết khá rõ: "Có vẻ bé ném bút để được thôi tô màu, vì hành vi hay xảy ra ngay khi cô đưa giấy và thường kết thúc bằng việc cô cất giấy đi." Giả thuyết đó là điểm bắt đầu cho kế hoạch hỗ trợ.
Dạy một cách giao tiếp thay thế
Khi đã hiểu thông điệp, việc tiếp theo không chỉ là làm cho hành vi khó dừng lại mà là dạy trẻ một cách khác để nói đúng điều đó. Nếu trẻ ném bút vì muốn nghỉ, trẻ cần học cách xin nghỉ: nói "nghỉ", giơ một tấm thẻ có hình chiếc ghế, hay làm một cử chỉ quy ước. Nếu trẻ la hét để được cô để ý, trẻ cần học cách gọi cô: chạm vai, giơ tay, nói "cô ơi".
Cách thay thế phải dễ hơn hành vi cũ, và phải có tác dụng nhanh hơn. Nếu trẻ giơ thẻ xin nghỉ mà phải chờ năm phút mới được nghỉ, còn ném bút thì được nghỉ ngay, trẻ sẽ tiếp tục ném bút. Giai đoạn đầu, giáo viên đáp lại cách giao tiếp mới ngay lập tức, mỗi lần trẻ dùng. Khi trẻ đã quen, mới dần dạy trẻ chờ một chút, hoặc làm thêm một phần nhỏ trước khi nghỉ.
Song song, giáo viên tìm cách làm cho hành vi cũ không còn mang lại kết quả như trước. Nếu ném bút, bài vẫn còn đó, cô bình tĩnh nhặt bút lên, đưa lại, nhắc trẻ dùng thẻ xin nghỉ. Không la mắng, không bỏ qua hoàn toàn, mà chỉ đường cho cách giao tiếp tốt hơn.
Khi hành vi không nhắm tới ai: nhu cầu của cơ thể
Không phải hành vi nào cũng là thông điệp gửi cho người khác. Có những hành vi trẻ làm vì chính cảm giác nó mang lại: đung đưa người, xoay tròn, vỗ tay, nhìn đèn nhấp nháy, cắn cổ áo. Với nhiều trẻ, những hành vi này giúp tự làm dịu khi lo lắng, giúp tỉnh táo khi buồn ngủ, hoặc giúp chặn bớt một môi trường quá ồn ào.
Giáo viên không vội dập tắt những hành vi như vậy nếu chúng không gây hại và không cản trở việc học. Một bé đung đưa nhẹ khi nghe kể chuyện có thể đang nghe tốt hơn nhờ đung đưa. Điều cần làm là tìm hiểu nhu cầu phía sau và, khi hành vi gây hại hoặc gây phiền nhiều cho lớp, đưa ra một lựa chọn thay thế đáp ứng cùng nhu cầu: đồ bóp tay thay cho cắn áo, đệm ngồi có độ nhún thay cho đứng dậy liên tục, giờ vận động xen giữa các hoạt động ngồi.
Những điều chỉnh môi trường và đồ dùng hỗ trợ cảm giác trong lớp được bàn kỹ ở danh mục cảm giác và vận động. Ở đây chỉ cần nhớ: trước khi coi một hành vi là "không nghe lời", người lớn nên nghĩ xem cơ thể trẻ đang cần gì.
Những phản ứng của người lớn vô tình làm hành vi mạnh thêm
Khi đang mệt hay bối rối, người lớn dễ phản ứng theo cách làm hành vi khó lặp lại nhiều hơn. Phổ biến nhất là nhượng bộ khi trẻ la hét to: đưa ngay món đồ, cho thôi làm bài, cho xem điện thoại để trẻ im. Trẻ học rằng la càng to càng được.
Phản ứng thứ hai là chú ý quá nhiều vào hành vi khó và quá ít vào hành vi tốt. Khi trẻ ngồi yên tô màu, người lớn để yên vì "đang ổn", nhưng khi trẻ ném bút thì cả lớp nhìn, cô đến ngay, nói rất nhiều. Với trẻ cần được chú ý, đó là một bài học rõ ràng.
Phản ứng thứ ba là quát mắng, doạ nạt. Với trẻ đang lo hay đang quá tải, quát mắng làm cảm xúc dâng cao hơn và hành vi dữ dội hơn. Với trẻ muốn được chú ý, đó vẫn là một dạng chú ý. Quát mắng có thể làm hành vi dừng lại trong chốc lát, nhưng không dạy được trẻ cách nào khác để nói điều mình cần.
Ba mẹ và giáo viên cùng đọc một thông điệp
Hành vi của trẻ ở nhà và ở lớp đôi khi giống nhau, đôi khi khác hẳn. Một bé ở lớp ngoan nhưng về nhà la hét suốt buổi tối có thể đang mệt sau một ngày phải cố gắng nhiều. Một bé ở nhà dễ chịu nhưng ở lớp hay bỏ chạy có thể đang gặp khó với tiếng ồn hay với yêu cầu của lớp. Đặt hai góc nhìn cạnh nhau giúp hiểu trẻ rõ hơn.
Ba mẹ có thể ghi lại vài lần con có hành vi khó trong tuần: lúc nào, trước đó có gì, sau đó ra sao. Giáo viên chia sẻ quan sát ở lớp. Hai bên cùng đặt giả thuyết và thống nhất cách đáp lại, để trẻ không gặp hai kiểu phản ứng trái ngược ở hai nơi.
Nếu hành vi gây nguy hiểm cho trẻ hay người khác, kéo dài và không đổi dù đã điều chỉnh, hoặc đi kèm những băn khoăn về phát triển, gia đình nên được gợi ý gặp chuyên gia tâm lý hay bác sĩ nhi phát triển. Ở Global Star Special, cảm xúc và hành vi là một trong những mục tiêu được đưa vào kế hoạch của từng bé, với cách hiểu hành vi như một thông điệp làm điểm xuất phát.
Câu hỏi thường gặp
Hiểu hành vi là giao tiếp có nghĩa là chiều theo con không?
Không. Hiểu thông điệp không có nghĩa là đáp ứng mọi đòi hỏi. Người lớn hiểu con muốn gì, rồi dạy con cách nói điều đó tốt hơn, và quyết định đáp ứng hay không theo hoàn cảnh. Ranh giới vẫn được giữ, chỉ là cách giữ bình tĩnh và có hướng dẫn.
Con ném đồ cả khi không ai yêu cầu gì, vậy con muốn nói gì?
Có thể con thích cảm giác hay âm thanh khi đồ rơi, có thể con đang chán, hoặc muốn người lớn chú ý. Quan sát xem hành vi xảy ra cả khi con ở một mình không, và sau hành vi con nhận được gì, sẽ giúp tìm ra câu trả lời.
Con đã nói được nhiều rồi mà vẫn la hét, vì sao?
Nói được trong lúc bình tĩnh khác với nói được khi đang khó chịu. Khi cảm xúc dâng cao, trẻ khó tìm lời. Con cần được tập dùng lời trong những lúc dễ trước, và có những câu ngắn chuẩn bị sẵn như "con không thích", "con cần nghỉ".
Khi con la hét giữa chỗ đông người, có nên đưa đồ cho con im không?
Nhượng bộ ngay lúc đó có thể làm con học rằng la to là cách hiệu quả. Nếu được, đưa con ra chỗ yên hơn, giữ bình tĩnh, gọi tên điều con muốn và chỉ cho con cách xin. Khi con dịu lại và dùng cách xin phù hợp, mới đáp ứng nếu hợp lý.
Thay đổi hành vi đột ngột có phải do ốm không?
Có thể. Đau răng, đau tai, táo bón, thiếu ngủ đều làm trẻ cáu kỉnh, nhất là trẻ chưa nói được nơi đau. Nếu hành vi thay đổi rõ trong thời gian ngắn, ba mẹ nên đưa con đi khám để loại trừ nguyên nhân sức khoẻ.
Bao lâu thì con bỏ được hành vi khó?
Không có thời hạn chung. Khi cách giao tiếp mới được dạy và đáp lại đều đặn, hành vi khó thường giảm dần, nhưng có thể tăng lên một thời gian ngắn trước khi giảm vì trẻ thử xem cách cũ còn tác dụng không. Sự nhất quán của người lớn là điều quyết định.