Chia nhỏ nhiệm vụ là tách một việc người lớn thấy là một động tác, như mặc áo, rửa tay hay cất cặp, thành chuỗi các bước nhỏ đủ để trẻ học từng bước một; giáo viên dạy từng bước, ghi lại bước nào trẻ đã tự làm, và nối dần các bước thành cả việc hoàn chỉnh. Đây là một trong những công cụ cơ bản nhất của giáo dục đặc biệt, dùng được cho kỹ năng tự phục vụ, kỹ năng học tập và cả những hoạt động chơi.
Lý do đơn giản: thứ người lớn làm tự động trong vài giây thực ra gồm nhiều động tác nối tiếp mà chúng ta đã quên mình từng phải học. Với trẻ cần hỗ trợ, yêu cầu "con mặc áo vào" có thể giống như một câu đố không biết bắt đầu từ đâu. Bài này cho thấy giáo viên chia một việc thế nào, chọn dạy từ đầu hay từ cuối, theo dõi tiến bộ ra sao, và ba mẹ có thể dùng cách này ở nhà thế nào.
Vì sao một việc "đơn giản" lại khó với trẻ cần hỗ trợ
Hãy thử để ý chính mình khi mặc một chiếc áo chui đầu. Ta tìm cổ áo, xoay áo cho đúng mặt, luồn đầu, rồi luồn từng tay, kéo vạt áo xuống. Mỗi động tác lại cần nhìn, cầm, phối hợp hai tay, và nhớ thứ tự. Người lớn làm tất cả trong lúc đang nghĩ chuyện khác. Trẻ nhỏ phải học từng phần, và một trẻ có khó khăn về vận động, chú ý hay hiểu lời nói sẽ cần học chậm hơn, rõ ràng hơn.
Khi được yêu cầu làm cả việc một lúc, trẻ thường lúng túng ở một bước nào đó và bỏ cuộc. Người lớn thấy trẻ không làm được, làm thay cho nhanh, và cơ hội học trôi qua. Lặp lại nhiều lần, trẻ học được rằng chỉ cần chờ thì sẽ có người làm giúp. Chia nhỏ nhiệm vụ phá vòng lặp này bằng cách tìm ra chính xác trẻ đang vướng ở đâu.
Chia nhỏ cũng giúp người lớn thay đổi cách nhìn. Thay vì kết luận "con chưa tự mặc áo được", ta thấy "con đã tự kéo vạt áo xuống và luồn được tay phải, đang cần giúp ở bước tìm cổ áo". Câu thứ hai cho biết cần dạy gì tiếp và cho thấy con đã đi được bao xa.
Giáo viên chia một nhiệm vụ thành các bước như thế nào
Cách làm phổ biến nhất là giáo viên tự làm việc đó thật chậm, hoặc quan sát vài người làm, rồi ghi lại từng động tác theo thứ tự. Sau đó cô đọc lại danh sách từ góc nhìn của đứa trẻ cụ thể: bước nào trẻ đã làm được, bước nào quá lớn cần chia tiếp, bước nào có thể gộp lại vì trẻ làm trơn tru.
Không có một danh sách đúng cho mọi trẻ. Với một bé có tay khéo, "luồn hai tay vào ống áo" có thể là một bước. Với một bé khó phối hợp hai tay, cùng việc ấy cần tách thành luồn tay trái, kéo ống tay lên, rồi mới đến tay phải. Một danh sách tốt là danh sách vừa với trẻ đang học, không phải danh sách đẹp trên giấy.
Giáo viên cũng xem lại hoàn cảnh xung quanh nhiệm vụ. Có những bước khó không phải vì trẻ, mà vì đồ dùng. Một chiếc áo cổ chật, một chiếc cặp có khoá kéo cứng, một vòi nước quá cao đều có thể biến một bước bình thường thành bước bất khả thi. Đôi khi việc điều chỉnh đồ dùng, như chọn áo rộng cổ hay đánh dấu mặt trước áo bằng một hình nhỏ, giúp trẻ tiến nhanh hơn mọi lời hướng dẫn.
Ví dụ: tách việc mặc áo chui đầu thành các bước
Dưới đây là một cách chia việc mặc áo chui đầu cho một trẻ mầm non, chỉ mang tính minh hoạ. Với trẻ khác, các bước có thể ít hơn hoặc nhiều hơn.
- Cầm áo lên từ ghế, đặt trên đùi với mặt sau áo quay lên trên.
- Tìm cổ áo, nắm hai bên mép dưới của áo bằng hai tay.
- Đưa áo lên qua đầu và luồn đầu qua cổ áo.
- Luồn tay thứ nhất vào ống tay, đẩy tay ra đến hết.
- Luồn tay thứ hai vào ống tay còn lại, đẩy tay ra.
- Nắm vạt áo kéo xuống phía trước bụng.
- Kéo vạt áo xuống phía sau lưng, vuốt cho phẳng.
Bảy bước này nghe có vẻ chi li, nhưng chính sự chi li giúp giáo viên và ba mẹ biết phải giúp ở đâu và giúp bao nhiêu. Khi trẻ tiến bộ, một số bước sẽ gộp lại một cách tự nhiên, và cuối cùng chỉ còn một câu "con mặc áo vào nhé".
Cách viết từng bước cũng nên dùng những từ ngắn, giống nhau giữa các lần. Nếu hôm nay cô nói "chui đầu vào" mà mai ba mẹ nói "con đội áo lên", trẻ sẽ phải học thêm một lời nhắc mới. Thống nhất lời nhắc là một chi tiết nhỏ có tác dụng lớn.
Dạy xuôi từ bước đầu hay dạy ngược từ bước cuối
Có hai cách nối các bước lại. Dạy xuôi là bắt đầu từ bước đầu tiên: trẻ tự làm bước một, người lớn giúp các bước sau; khi trẻ làm chắc bước một thì chuyển sang tự làm bước một và hai, và cứ thế. Dạy ngược là bắt đầu từ bước cuối: người lớn giúp hết các bước trước, để trẻ tự làm bước cuối cùng; khi chắc rồi thì trẻ tự làm hai bước cuối, và cứ lùi dần về đầu.
Dạy ngược có một lợi thế rất lớn với trẻ cần hỗ trợ: lần nào trẻ cũng là người hoàn thành việc. Kéo vạt áo xuống là bước cuối, và ngay khi làm xong, áo đã mặc xong, cô vỗ tay khen. Trẻ được trải nghiệm cảm giác "mình làm xong rồi" ngay từ buổi đầu. Với việc mặc quần áo, đi tất, cất đồ vào tủ, dạy ngược thường được chọn trước.
Dạy xuôi hợp với những việc mà bước đầu là nơi trẻ dễ bỏ qua, hay những việc mà trẻ đã biết bước đầu từ trước. Đôi khi giáo viên dạy cả chuỗi cùng lúc, giúp trẻ ở mọi bước còn khó, nếu trẻ đã làm được phần lớn. Lựa chọn tuỳ vào nhiệm vụ và vào trẻ, không có cách nào đúng cho mọi trường hợp.
Theo dõi bước nào trẻ đã tự làm
Khi đã có danh sách bước, việc ghi lại rất nhanh: sau mỗi lần trẻ làm, giáo viên đánh dấu từng bước trẻ tự làm, làm với gợi ý hay cần giúp hoàn toàn. Một trang ghi đơn giản có thể như sau.
| Bước | Thứ hai | Thứ tư | Thứ sáu |
|---|---|---|---|
| Đặt áo đúng mặt | Cần giúp | Có gợi ý | Có gợi ý |
| Nắm mép dưới áo | Có gợi ý | Tự làm | Tự làm |
| Luồn đầu qua cổ | Cần giúp | Cần giúp | Có gợi ý |
| Luồn tay thứ nhất | Có gợi ý | Có gợi ý | Tự làm |
| Luồn tay thứ hai | Có gợi ý | Tự làm | Tự làm |
| Kéo vạt trước | Tự làm | Tự làm | Tự làm |
| Kéo vạt sau | Tự làm | Tự làm | Tự làm |
Nhìn ngang một hàng, ta thấy một bước đang tiến bộ hay đứng yên. Nhìn dọc một cột, ta thấy cả nhiệm vụ trong ngày hôm đó. Bảng kiểu này không dùng để chấm điểm trẻ, mà để người lớn biết nên tập trung vào bước nào tiếp theo, và để ba mẹ thấy những tiến bộ nhỏ mà mắt thường dễ bỏ qua.
Khi một bước mãi không qua được
Có những bước trẻ lặp đi lặp lại mà vẫn cần giúp. Khi đó, câu hỏi đầu tiên không phải "vì sao con không chịu cố" mà là "bước này có đang quá lớn không". Thường thì một bước bị mắc là dấu hiệu cần chia nó ra nhỏ hơn nữa. Luồn đầu qua cổ áo có thể cần tách thành nắm hai bên cổ áo, kéo giãn ra, đưa lên đỉnh đầu, rồi kéo xuống.
Câu hỏi thứ hai là đồ dùng và tư thế. Trẻ đứng hay ngồi khi mặc áo, ngồi trên ghế có tựa hay trên sàn, áo mỏng hay dày. Một trẻ phải lo giữ thăng bằng khi đứng sẽ còn ít sức cho việc phối hợp hai tay. Ngồi xuống sàn tựa lưng vào tường đôi khi giải quyết được cả một bước khó.
Câu hỏi thứ ba là động lực. Một bước khó cần nhiều cố gắng, và trẻ cần lý do để cố. Ghép việc mặc áo với một hoạt động trẻ thích ngay sau đó, như được ra sân hay được chơi món đồ yêu thích, thường làm trẻ kiên nhẫn hơn với bước khó. Nếu sau khi xem cả ba điều mà bước ấy vẫn không tiến, giáo viên sẽ ghi lại và trao đổi trong lần rà soát kế hoạch, có khi cần thêm ý kiến của chuyên gia về vận động.
Không chỉ cho tự phục vụ: chia nhỏ cả hoạt động học và chơi
Chia nhỏ nhiệm vụ thường được nhắc tới với mặc áo, rửa tay, ăn uống, nhưng nó dùng được cho mọi việc có trình tự. Một hoạt động ghép hình gồm lấy hộp, mở nắp, đổ các mảnh ra, tìm mảnh góc, ghép, rồi cất lại. Một hoạt động vẽ gồm lấy giấy, chọn bút, mở nắp bút, vẽ, đậy nắp, cất bút. Trẻ hay bỏ dở hoạt động thường vướng ở một bước cụ thể, chẳng hạn không biết cất lại, và chia nhỏ giúp tìm ra bước đó.
Ngay cả một hoạt động chơi cùng người khác cũng có thể chia thành bước: đến gần bạn, nhìn bạn, đưa đồ, chờ bạn đưa lại. Với trẻ gặp khó khăn trong tương tác, nhìn hoạt động chơi theo cách này giúp người lớn biết nên dạy và hỗ trợ ở khâu nào, thay vì chỉ nói chung chung "con chơi với bạn đi".
Ba mẹ dùng cách chia nhỏ nhiệm vụ ở nhà
Ở nhà, ba mẹ không cần làm bảng biểu cầu kỳ. Chỉ cần hỏi giáo viên con đang được dạy theo những bước nào, dạy xuôi hay dạy ngược, và lời nhắc cho từng bước là gì. Sau đó, mỗi lần con mặc áo, rửa tay hay cất giày, ba mẹ giúp các bước con chưa làm được và chờ con tự làm bước con đã biết.
Khó nhất với ba mẹ thường là chờ. Buổi sáng vội vàng, làm thay cho con chỉ mất mười giây, chờ con tự làm có thể mất cả phút. Một cách thực tế là chọn những lúc ít vội, như buổi tối sau khi tắm hay cuối tuần, để luyện các bước mới, còn buổi sáng thì giúp nhiều hơn mà không thấy có lỗi.
Ba mẹ cũng có thể tự chia những việc khác mà giáo viên chưa dạy, như dọn đồ chơi vào thùng hay đặt bát vào bồn rửa. Nguyên tắc vẫn vậy: chia thành bước, chọn bước bắt đầu, giúp những phần còn lại, khen khi con tự làm. Mỗi việc nhỏ con tự làm được là một bước đến gần sự tự lập, và cũng là niềm vui của cả nhà.
Câu hỏi thường gặp
Chia nhỏ quá có làm con chậm hơn không?
Không. Chia nhỏ chỉ để biết dạy ở đâu và giúp bao nhiêu. Khi trẻ làm chắc các bước, chúng tự gộp lại. Trẻ làm được nhiều bước nhỏ liên tiếp thường tiến nhanh hơn so với việc bị yêu cầu làm cả việc rồi thất bại nhiều lần.
Nên dạy con kỹ năng tự phục vụ nào trước?
Thường giáo viên chọn kỹ năng con gặp hằng ngày, gia đình đang cần nhất và con có phần nền để học, ví dụ rửa tay hay cởi giày trước mặc áo có khuy. Thứ tự cụ thể nên bàn với giáo viên dựa trên kế hoạch giáo dục cá nhân của con.
Dạy ngược nghe lạ quá, có thật sự hiệu quả không?
Dạy ngược từ bước cuối là cách được dùng rộng rãi trong giáo dục đặc biệt, nhất là với kỹ năng tự phục vụ. Ưu điểm là lần nào trẻ cũng hoàn thành việc và được khen ngay. Tuy vậy, chọn dạy xuôi hay ngược vẫn tuỳ vào nhiệm vụ và từng trẻ.
Con làm được ở lớp nhưng ở nhà vẫn đòi ba mẹ làm giúp, vì sao?
Trẻ thường gắn kỹ năng với nơi và người đã dạy. Ở nhà, con quen được giúp nên chưa thấy cần tự làm. Hỏi cô cách nhắc và cách khen đang dùng ở lớp, dùng y như vậy ở nhà và kiên nhẫn chờ con tự làm bước con đã biết.
Có cần dán tranh các bước lên tường không?
Với nhiều trẻ, một dãy tranh nhỏ thể hiện các bước, dán cạnh bồn rửa tay hay chỗ thay đồ, giúp trẻ tự nhớ thứ tự mà không cần người lớn nhắc. Tranh nên đơn giản, rõ, đúng với đồ dùng thật trong nhà. Hỏi giáo viên xem con có hợp với cách này không.