Gợi ý và rút dần gợi ý: giúp vừa đủ để trẻ làm được rồi tự làm

Gợi ý là sự giúp đỡ người lớn thêm vào để trẻ làm đúng một việc chưa tự làm được, từ cầm tay, làm mẫu, chỉ tay đến một lời nhắc; rút dần gợi ý là giảm sự giúp đỡ ấy từng chút một, có kế hoạch, cho đến khi trẻ tự làm khi gặp tình huống thật. Giúp quá ít, trẻ thất bại và nản. Giúp quá nhiều và quá lâu, trẻ làm được nhưng chỉ khi có người bên cạnh. Nghệ thuật của giờ học 1:1 nằm ở chỗ giúp vừa đủ, rồi lùi lại đúng lúc.

Ba mẹ đứng xem một buổi học 1:1 thường thấy cô làm những động tác rất nhỏ: chạm nhẹ vào khuỷu tay trẻ, liếc mắt về phía đồ vật, ngừng lại vài giây không nói gì. Đó đều là gợi ý, hoặc là những bước rút gợi ý có chủ đích. Bài này giải thích các loại gợi ý, cách giáo viên chọn và giảm chúng, và những điều ba mẹ có thể dùng ngay ở nhà.

Gợi ý gồm những gì

Khi nghe chữ gợi ý, nhiều người nghĩ đến lời nói. Nhưng trong giờ học với trẻ cần hỗ trợ, gợi ý có nhiều dạng hơn thế. Có gợi ý bằng thân thể: cô đặt tay lên tay trẻ cùng làm, hoặc chỉ chạm nhẹ vào vai, khuỷu tay để bắt đầu động tác. Có gợi ý bằng làm mẫu: cô làm trước, trẻ làm theo. Có gợi ý bằng cử chỉ: cô chỉ tay, gật đầu, nhìn về phía đồ vật đúng.

Có gợi ý bằng lời: một câu hướng dẫn đầy đủ, một từ khoá, hoặc chỉ âm đầu của từ cần nói. Có gợi ý bằng hình ảnh: một tấm tranh, một dãy tranh các bước, một dấu hiệu dán trên đồ dùng. Và có những gợi ý nằm trong cách sắp xếp: đặt đồ vật đúng gần tay trẻ hơn, hoặc để chiếc cốc đúng màu ở vị trí dễ thấy nhất.

Mỗi loại gợi ý có độ mạnh khác nhau và cách rút khác nhau. Gợi ý thân thể mạnh nhất nhưng cũng dễ làm trẻ phụ thuộc nhất. Gợi ý bằng hình ảnh có thể để lại lâu dài, vì người lớn trong cuộc sống cũng dùng lịch, danh sách, biển chỉ dẫn. Hiểu được điều này giúp giáo viên chọn đúng loại gợi ý cho đúng việc, thay vì chỉ lặp lại lời nói to hơn.

Thang gợi ý: từ giúp nhiều đến giúp ít

Giáo viên thường sắp các gợi ý thành một thang, từ mức giúp nhiều nhất đến mức gần như tự làm. Thứ tự cụ thể có thể khác nhau tuỳ kỹ năng; bảng dưới là một ví dụ với việc bỏ khối vào hộp.

Đi xuống thang là đi về phía tự lập. Mục tiêu không phải là ở mãi một mức, mà là ở mức thấp nhất mà trẻ vẫn làm đúng, rồi tiếp tục xuống. Ghi lại trẻ đang làm đúng ở mức nào cho biết rõ hơn mọi nhận xét "con làm được rồi" hay "con chưa làm được".

Từ nhiều đến ít hay từ ít đến nhiều

Có hai cách đi trên thang gợi ý. Cách thứ nhất là bắt đầu từ mức giúp nhiều để trẻ làm đúng ngay từ lần đầu, rồi giảm dần qua các lượt. Cách này hợp với kỹ năng hoàn toàn mới, khi trẻ chưa biết bắt đầu từ đâu, và với những trẻ dễ nản khi sai. Trong giáo dục đặc biệt, kiểu dạy này đôi khi được gọi là học không lỗi: thiết kế để trẻ gần như luôn đúng, nhờ vậy trẻ không học nhầm một cách làm sai và giữ được tinh thần.

Cách thứ hai là cho trẻ cơ hội tự làm trước, nếu trẻ chưa làm được thì thêm gợi ý nhẹ, rồi mạnh dần. Cách này hợp với kỹ năng trẻ đã làm được một phần, vì nó cho trẻ cơ hội thể hiện điều mình đã biết. Nếu luôn bắt đầu bằng cầm tay, giáo viên có thể giúp quá mức một đứa trẻ thật ra đã tự làm được.

Nhiều giáo viên phối hợp cả hai: dạy bước mới bằng cách đi từ nhiều đến ít, và ôn bước đã quen bằng cách đi từ ít đến nhiều. Điều quan trọng là có chủ đích, không phải lúc giúp nhiều lúc giúp ít một cách ngẫu nhiên theo tâm trạng hay sự vội vàng của người lớn.

Chờ: gợi ý ít người để ý nhất

Một trong những kỹ thuật rút gợi ý đơn giản nhất là chờ. Sau khi đưa ra yêu cầu, cô không nhắc lại ngay mà chờ vài giây. Nếu trẻ làm, cô khen. Nếu chưa, cô mới gợi ý. Qua các lượt, khoảng chờ được kéo dài dần: lúc đầu cô gợi ý gần như ngay lập tức, sau đó chờ một hai giây, rồi lâu hơn. Khoảng chờ ấy cho trẻ cơ hội làm trước khi được giúp.

Nhiều trẻ cần hỗ trợ xử lý thông tin chậm hơn bạn cùng tuổi. Một câu hỏi được nhắc lại khi trẻ vẫn đang xử lý lần đầu sẽ làm trẻ phải bắt đầu lại từ đầu. Người lớn thường không chịu nổi vài giây im lặng và chen vào; vô tình chính sự nhắc lại liên tục khiến trẻ không bao giờ kịp tự trả lời.

Ba mẹ có thể thử ngay ở nhà: hỏi con một câu, rồi đếm thầm đến năm trước khi nói thêm gì. Nhiều gia đình ngạc nhiên khi thấy con trả lời, chỉ là cần thêm một chút thời gian. Khoảng chờ cũng là cách tôn trọng nhịp của trẻ, đúng với tinh thần mỗi bé có một nhịp riêng.

Phụ thuộc gợi ý: dấu hiệu và cách phòng

Phụ thuộc gợi ý là khi trẻ làm được một việc nhưng chỉ khi có gợi ý, dù kỹ năng đã được luyện lâu. Dấu hiệu thường gặp: trẻ nhìn mặt người lớn trước mỗi bước, dừng giữa chừng chờ được chạm vào tay, hoặc chỉ trả lời khi nghe đúng câu nhắc quen. Đây không phải lỗi của trẻ; thường đó là dấu hiệu gợi ý đã ở lại quá lâu.

Có những gợi ý người lớn không biết mình đang đưa ra. Ánh mắt liếc về đáp án đúng, giọng nói lên cao ở từ cần chọn, bàn tay đặt sẵn gần đồ vật đúng. Trẻ tinh ý rất nhanh nhận ra và dựa vào những tín hiệu này thay vì vào chính yêu cầu. Giáo viên được đào tạo để để ý những gợi ý vô tình của mình, và đôi khi quay video buổi học để tự xem lại.

Cách phòng là lên kế hoạch rút gợi ý ngay từ khi bắt đầu dạy, chứ không đợi đến khi trẻ đã quen. Mỗi gợi ý được đưa vào đều có kèm câu hỏi: khi nào và bằng cách nào ta sẽ bỏ nó đi. Gợi ý bằng tay chuyển sang gợi ý nhẹ hơn, rồi sang cử chỉ, rồi sang chờ. Gợi ý bằng lời rút ngắn từ cả câu xuống một từ, rồi chỉ còn âm đầu.

Gợi ý đúng lúc: trước khi sai, không phải sau nhiều lần sai

Thời điểm đưa gợi ý quan trọng không kém loại gợi ý. Khi dạy một kỹ năng mới, nếu cô chờ trẻ sai ba bốn lần rồi mới giúp, trẻ đã kịp luyện ba bốn lần một cách làm sai, và thường đã bắt đầu bực bội. Gợi ý lúc đó đến với một đứa trẻ đang mệt và nản, nên khó có tác dụng. Vì thế với kỹ năng mới, giáo viên thường gợi ý ngay từ đầu hoặc ngay khi thấy trẻ ngập ngừng.

Sau mỗi lượt sai, nhiều giáo viên dùng một trình tự đơn giản: lượt tiếp theo đưa gợi ý mạnh hơn một bậc để trẻ làm đúng, rồi lượt sau nữa thử lại ở mức gợi ý cũ. Trẻ được trải nghiệm làm đúng ngay sau khi sai, và cũng có cơ hội làm đúng với ít giúp đỡ hơn. Trình tự này giữ cho tỷ lệ thành công của buổi học cao, điều đặc biệt quan trọng với những trẻ dễ bỏ cuộc.

Gợi ý cũng nên đến trước lúc trẻ phản ứng mạnh. Khi thấy trẻ bắt đầu nhăn mặt, nhìn ra cửa hay đẩy đồ dùng ra xa, một gợi ý kịp thời giúp trẻ làm xong và nhận được điều mình thích, thay vì leo thang thành một cơn khó chịu.

Ghi lại mức gợi ý để thấy tiến bộ thật

Một đứa trẻ đi từ "làm được khi cô cầm tay" sang "làm được khi cô chỉ tay" là một tiến bộ lớn, dù nhìn qua thì trẻ vẫn "làm được với sự giúp đỡ". Nếu chỉ ghi được hay không được, tiến bộ này bị che mất. Vì vậy giáo viên thường ghi mức gợi ý cho từng lượt, theo các ký hiệu đơn giản tương ứng với các bậc trên thang.

Sau vài buổi, những ký hiệu này cho thấy xu hướng: gợi ý đang giảm dần, đứng yên, hay lại tăng lên. Gợi ý giảm nghĩa là kế hoạch đang chạy đúng. Gợi ý đứng yên lâu có thể nghĩa là trẻ đang phụ thuộc, hoặc bước tiếp theo trên thang quá lớn. Gợi ý tăng trở lại có thể báo hiệu trẻ đang mệt, đang có thay đổi gì đó, hoặc kỹ năng chưa được củng cố đủ trước khi rút.

Khi trao đổi với ba mẹ, giáo viên có thể dùng chính những ghi chép này để nói rõ: hai tuần trước con cần cô cầm tay, tuần này con chỉ cần cô chỉ về phía đồ vật. Đó là cách nói về tiến bộ cụ thể và trung thực, không cần đến điểm số hay so sánh với bạn khác.

Ở nhà: những lỗi gợi ý thường gặp và cách sửa

Ba mẹ gợi ý cho con mỗi ngày mà không gọi tên nó. Vài điều chỉnh nhỏ dưới đây giúp những lần giúp con ở nhà đi cùng hướng với giờ học:

• Nhắc lại câu hỏi nhiều lần liên tiếp: thay bằng hỏi một lần rồi chờ, sau đó mới gợi ý thêm.
• Làm thay cả việc khi con lúng túng một bước: chỉ giúp đúng bước đó, để con tự làm phần còn lại.
• Mỗi người trong nhà gợi ý một kiểu: thống nhất với cô một câu nhắc và một cử chỉ, cả nhà dùng chung.
• Gợi ý sau khi con đã sai nhiều lần và đang bực: gợi ý sớm hơn, trước khi con thất bại liên tiếp.
• Giữ mãi một mức giúp đỡ vì sợ con sai: thỉnh thoảng lùi lại một chút để xem con đã tự làm được tới đâu.

Khi không chắc nên giúp bao nhiêu, ba mẹ có thể hỏi giáo viên con đang ở mức nào trên thang gợi ý cho từng kỹ năng. Ở Global Star Special, các mức gợi ý được ghi trong dữ liệu buổi học và chia sẻ với gia đình trong các lần cập nhật định kỳ, để ở nhà và ở lớp cùng lùi lại một nhịp.

Câu hỏi thường gặp

Cầm tay con làm có phải là làm hộ con không?

Không, nếu đó là bước đầu của một kế hoạch rút dần. Cầm tay giúp con làm đúng và cảm nhận động tác, sau đó cô giảm lực tay, chuyển sang chạm nhẹ, rồi cử chỉ. Làm hộ chỉ xảy ra khi sự giúp đỡ giữ nguyên mãi mà không có ý định giảm.

Bao lâu thì nên giảm một mức gợi ý?

Không có thời gian cố định. Giáo viên thường giảm khi trẻ làm đúng ổn định ở mức hiện tại qua nhiều lượt và nhiều buổi. Nếu sau khi giảm trẻ sai nhiều, cô quay lại mức trước một thời gian rồi thử lại.

Con chỉ làm khi cô nhìn, cô quay đi là con dừng, vì sao?

Có thể con đang dựa vào sự có mặt hay ánh mắt của cô như một gợi ý. Giáo viên sẽ tập cho con làm khi cô lùi xa dần, ngồi sau lưng, rồi rời đi một chút. Đây là một bước bình thường trên đường đến tự lập.

Dùng tranh gợi ý lâu dài có làm con không bao giờ tự nhớ không?

Tranh là loại gợi ý mà người lớn cũng dùng hằng ngày như danh sách việc cần làm. Với nhiều trẻ, giữ tranh lâu dài là hợp lý vì nó giúp con tự lập mà không cần người nhắc. Có thể rút gọn tranh dần khi con đã nhớ thứ tự.

Con hay đoán bừa khi chưa chắc, có nên để con sai không?

Với kỹ năng mới, thường nên gợi ý sớm để con không lặp lại cách làm sai. Với kỹ năng đã quen, để con thử rồi gợi ý khi cần giúp con thể hiện điều mình biết. Giáo viên sẽ cho biết kỹ năng nào đang ở giai đoạn nào.

Ba mẹ có cần học thang gợi ý không?

Không cần nhớ cả thang. Chỉ cần hỏi cô với kỹ năng con đang học, cô đang gợi ý bằng cách gì và đang chuẩn bị rút sang cách gì. Biết hai điều đó là đủ để ba mẹ giúp con đúng mức ở nhà.