Phạt, quát hay cách ly có thể làm một hành vi dừng lại ngay lúc đó, nhưng không dạy trẻ cần hỗ trợ cách nào khác để đạt điều mình cần, nên hành vi thường quay lại; chúng còn làm tăng lo âu, làm hỏng quan hệ giữa trẻ và người lớn, và với một số trẻ còn vô tình làm hành vi mạnh thêm. Thay đổi hành vi bền vững đến từ việc hiểu nguyên nhân, phòng ngừa, dạy kỹ năng thay thế và giữ ranh giới bình tĩnh, nhất quán.
Nhiều người lớn lớn lên với roi vọt và quát mắng, và có cảm giác "ngày xưa bị phạt mà vẫn nên người". Đây là chủ đề nhạy cảm, và bài này không nhằm phán xét ai. Mục đích là giải thích, từ góc nhìn lớp học giáo dục đặc biệt, vì sao những biện pháp đó đặc biệt kém hiệu quả với trẻ cần hỗ trợ, và người lớn có thể làm gì thay thế mà vẫn giữ được ranh giới rõ ràng.
Phạt làm hành vi dừng, nhưng không dạy được gì
Khi một bé đánh bạn và bị quát to, bé có thể dừng lại ngay. Người lớn thấy có tác dụng. Nhưng bé đánh bạn vì một lý do: muốn đồ chơi, muốn bạn tránh xa, hay đang quá tải. Lời quát không cho bé biết cách nào khác để có đồ chơi, để bạn tránh xa, hay để dịu lại. Lần sau, khi gặp lại tình huống đó, bé vẫn chỉ có một cách mình biết.
Phạt cũng thường đến sau hành vi, khi mọi chuyện đã xảy ra. Còn những gì giúp trẻ nhiều nhất lại nằm trước hành vi: một lời báo trước, một nhiệm vụ được chia nhỏ, một cách xin giúp đã được dạy. Người lớn dồn sức vào phía sau thì phía trước bị bỏ trống.
Ở trẻ phát triển thuận lợi, đôi khi trẻ tự suy ra được cách khác. Ở trẻ cần hỗ trợ, đặc biệt trẻ khó khăn về ngôn ngữ, về hiểu tình huống xã hội hay về tự điều chỉnh, khả năng tự suy ra đó rất hạn chế. Trẻ cần được dạy trực tiếp, rõ ràng, nhiều lần. Phạt chiếm chỗ của việc dạy, mà không đem lại điều việc dạy đem lại.
Hơn nữa, phạt chỉ có tác dụng khi có người phạt ở đó. Trẻ học "không đánh bạn khi cô nhìn", chứ không học "không đánh bạn vì có cách khác tốt hơn". Hành vi có thể dời sang lúc người lớn không để ý.
Những tác hại ít thấy của phạt, quát, cách ly
Tăng lo âu. Trẻ sống trong nỗi sợ bị quát, bị phạt thường căng thẳng hơn. Với trẻ vốn dễ lo, căng thẳng làm hành vi khó xuất hiện nhiều hơn, tạo thành vòng luẩn quẩn.
Hỏng quan hệ. Trẻ học hiệu quả nhất từ người lớn mình tin và quý. Khi người lớn thường xuyên quát phạt, trẻ né tránh, ít hợp tác, và việc dạy những điều khác cũng khó hơn.
Dạy trẻ dùng sức mạnh. Khi người lớn xử lý mâu thuẫn bằng quát, đánh, trẻ học rằng người mạnh hơn giải quyết vấn đề bằng cách đó, và áp dụng lại với bạn nhỏ hơn mình.
Vô tình củng cố hành vi. Với trẻ muốn được chú ý, bị quát vẫn là được chú ý. Với trẻ muốn thoát nhiệm vụ, bị đưa ra khỏi lớp chính là điều trẻ muốn. Phạt lúc đó lại thành phần thưởng.
Che mất nguyên nhân. Khi hành vi bị dập tắt, người lớn ít khi hỏi vì sao nó xảy ra. Nếu nguyên nhân là đau, mệt, quá tải giác quan, vấn đề vẫn còn đó.
Cách ly: vì sao đặc biệt không phù hợp với trẻ cần hỗ trợ
Cách ly ở đây là đưa trẻ ra một chỗ riêng, một mình, như một hình phạt, có khi trong phòng đóng cửa. Với trẻ đang quá tải hay đang sợ, bị bỏ một mình là trải nghiệm đáng sợ. Trẻ không học được gì về hành vi, chỉ học rằng khi mình khó khăn nhất, người lớn rời đi.
Với trẻ có hành vi để thoát khỏi hoạt động, cách ly lại đúng là điều trẻ muốn. Trẻ ném bút để không phải tô màu, và bị cho ra ngoài, nghĩa là không phải tô màu nữa. Lần sau trẻ có thêm lý do để ném bút.
Cần phân biệt cách ly mang tính phạt với góc bình tĩnh. Góc bình tĩnh là chỗ trẻ được mời đến hoặc tự đến để dịu lại, có người lớn ở gần, và trẻ quay lại khi sẵn sàng. Còn nhốt trẻ một mình trong phòng kín thì không bao giờ phù hợp trong lớp học.
Pháp luật và khuyến cáo chuyên môn nói gì
Ở Việt Nam, Luật Trẻ em năm 2016 nghiêm cấm các hành vi bạo lực, xâm hại trẻ em, và các quy định về giáo dục mầm non yêu cầu giáo viên không được xúc phạm, trù dập, đánh đập hay có hành vi bạo lực với trẻ. Với lớp học, điều này không chỉ là chuẩn mực đạo đức mà là yêu cầu bắt buộc.
Về chuyên môn, Tổ chức Y tế Thế giới và nhiều hiệp hội nhi khoa, trong đó có Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ, đã khuyến cáo không dùng trừng phạt thân thể và quát mắng nặng lời với trẻ, vì những biện pháp này không giúp cải thiện hành vi lâu dài và có liên quan đến nhiều hệ quả không tốt cho sức khoẻ tinh thần của trẻ.
Ba mẹ và giáo viên muốn kiểm lại nội dung cụ thể có thể đọc nguyên văn Luật Trẻ em và văn bản về điều lệ trường mầm non hiện hành, vì các quy định chi tiết có thể được sửa đổi theo thời gian.
Những khuyến cáo này không có nghĩa là để trẻ muốn làm gì thì làm. Chúng khuyến khích người lớn dùng những cách đặt ranh giới và dạy hành vi không dựa vào làm đau hay làm sợ.
Thay vào đó: bốn việc thay đổi hành vi bền vững
Hỗ trợ hành vi tích cực, cách tiếp cận được dùng trong giáo dục đặc biệt, thay phạt bằng bốn việc:
- Hiểu nguyên nhân. Quan sát trước – hành vi – sau để biết hành vi đang phục vụ điều gì cho trẻ: có đồ, thoát việc, được chú ý, hay đáp ứng nhu cầu cơ thể.
- Phòng ngừa. Thay đổi môi trường và cách đưa yêu cầu để tình huống châm ngòi ít xảy ra: báo trước, chia nhỏ nhiệm vụ, giảm tiếng ồn, giữ nếp ổn định.
- Dạy kỹ năng thay thế. Dạy trẻ cách được chấp nhận để đạt cùng mục đích: xin mượn, xin nghỉ, gọi cô, dùng cách làm dịu.
- Đáp lại nhất quán. Khen và đáp ứng ngay khi trẻ dùng kỹ năng mới. Khi hành vi khó xảy ra, phản ứng bình tĩnh, ngắn gọn, không để hành vi mang lại điều trẻ muốn.
Bốn việc này cần thời gian hơn một tiếng quát, nhưng chúng thay đổi hành vi theo cách bền vững, và giữ được quan hệ tin cậy giữa trẻ và người lớn.
Ranh giới vẫn cần, nhưng giữ khác đi
Không phạt không có nghĩa là không có ranh giới. Trẻ cần biết rõ điều gì được làm, điều gì không. Đánh bạn là không được. Ném đồ vào người là không được. Chạy ra đường là không được. Ranh giới được nói rõ, ngắn gọn, nhất quán, và được giữ.
Ranh giới tốt cũng ít về số lượng. Một gia đình có hai mươi điều cấm sẽ khó giữ nhất quán được điều nào. Chọn vài điều quan trọng nhất, thường là những điều về an toàn và tôn trọng người khác, giữ thật chắc, còn những điều nhỏ hơn thì linh hoạt.
Điểm khác là cách giữ. Thay vì quát "cấm đánh!", người lớn bình tĩnh chặn tay trẻ, nói "tay để nhẹ nhàng", và chỉ cho trẻ cách khác: "Con muốn xe thì nói: cho tớ mượn." Thay vì doạ "ném nữa là cô nhốt", người lớn cất đồ đi một lúc và nói "đồ để chơi, không để ném; con chơi lại khi sẵn sàng."
Lời nói giữ ranh giới hiệu quả hơn khi nói điều cần làm thay vì điều không được làm. "Đi bộ" dễ làm theo hơn "không chạy". "Tay để nhẹ nhàng" dễ hơn "không đánh". Với trẻ khó khăn về ngôn ngữ, câu phủ định đòi hỏi trẻ hiểu thêm một tầng nghĩa, và nhiều trẻ chỉ bắt được từ "chạy", "đánh".
Hậu quả tự nhiên và hợp lý vẫn được dùng: làm đổ nước thì cùng lau, xé sách thì cùng dán lại, ném đồ chơi thì đồ chơi được cất một lúc. Những hậu quả này gắn trực tiếp với hành vi, giúp trẻ hiểu mối liên hệ, khác với hình phạt chỉ nhằm làm trẻ khó chịu.
Khi người lớn lỡ quát
Người lớn nào cũng có lúc mệt, lúc mất bình tĩnh, lúc lỡ quát. Điều đó không làm ai thành ba mẹ tồi hay giáo viên tồi. Điều quan trọng là sau đó làm gì.
Khi đã bình tĩnh lại, người lớn nói với trẻ: "Lúc nãy mẹ to tiếng, mẹ xin lỗi. Mẹ đang mệt. Lần sau mẹ sẽ nói nhỏ hơn." Lời xin lỗi của người lớn dạy trẻ rằng ai cũng có lúc sai, và sau sai lầm có thể sửa chữa. Đó là bài học quý hơn nhiều so với hình ảnh người lớn không bao giờ sai.
Giáo viên cũng vậy. Khi lỡ to tiếng trong lớp, cô nói với cả lớp hoặc riêng với trẻ rằng cô đã nói to quá, và cô sẽ cố gắng nói nhỏ hơn. Trẻ thấy người lớn tự nhận và sửa, chính là mẫu hành vi mà người lớn mong trẻ học.
Nếu thấy mình thường xuyên mất bình tĩnh, có thể đó là dấu hiệu người lớn đang quá tải. Ba mẹ cần được nghỉ ngơi, chia việc, có người cùng chăm con. Giáo viên cần được hỗ trợ khi lớp có nhiều trẻ cần chăm sóc. Chăm sóc người lớn cũng là một phần của chăm sóc trẻ.
Gia đình và nhà trường cùng một hướng
Trẻ cần hỗ trợ học tốt nhất khi gặp cùng một cách ứng xử ở nhà và ở lớp. Nếu ở lớp cô không phạt mà dạy kỹ năng thay thế, còn ở nhà vẫn quát phạt, trẻ nhận hai thông điệp trái ngược và tiến chậm hơn. Ngược lại, khi hai bên cùng hướng, thay đổi đến nhanh hơn.
Giáo viên chia sẻ với ba mẹ cách mình xử lý từng hành vi ở lớp: câu nói dùng, kỹ năng đang dạy, cách khen. Ba mẹ kể với giáo viên những gì hiệu quả và chưa hiệu quả ở nhà. Hai bên cùng điều chỉnh, không ai phán xét ai.
Ở Global Star Special, nhà trường đồng hành cùng gia đình theo tinh thần không dán nhãn, không thúc ép, không phán xét, và hướng dẫn ba mẹ những cách giữ ranh giới không cần phạt, để con gặp sự nhất quán ở cả hai nơi.
Câu hỏi thường gặp
Không phạt thì con có hư không?
Không phạt không có nghĩa là không có ranh giới. Ranh giới vẫn được nói rõ và giữ nhất quán, nhưng bằng cách bình tĩnh, kèm dạy kỹ năng thay thế và hậu quả hợp lý. Nhiều gia đình thấy con hợp tác hơn khi chuyển sang cách này.
Đánh nhẹ vào tay con có sao không?
Các khuyến cáo chuyên môn khuyên không dùng trừng phạt thân thể ở bất kỳ mức độ nào, vì nó không giúp thay đổi hành vi lâu dài và dạy trẻ dùng sức mạnh để giải quyết vấn đề. Ở nhà trường, mọi hình thức đánh trẻ đều không được phép.
Cho con ngồi một góc để suy nghĩ có phải là cách ly không?
Nếu đó là góc yên, có người lớn ở gần, mục đích là giúp con dịu lại và con quay lại khi sẵn sàng, đó là góc bình tĩnh. Nếu là bắt con ngồi một mình như hình phạt, có giới hạn thời gian cứng, thì gần với cách ly mang tính phạt.
Ông bà quen quát phạt cháu, phải nói thế nào?
Ba mẹ nên chia sẻ nhẹ nhàng về cách cô giáo đang dạy con và mời ông bà dùng cùng câu nói, cùng cách khen. Nhấn mạnh rằng con đang tiến bộ khi cả nhà làm giống nhau, thay vì phê bình cách ông bà đã nuôi con cháu.
Có khi nào phạt là cần thiết không?
Khi có nguy hiểm, người lớn phải can thiệp ngay để giữ an toàn, như kéo con khỏi đường. Đó là giữ an toàn, không phải phạt. Sau đó, người lớn vẫn cần dạy con hiểu nguy hiểm và cách làm đúng.