Với trẻ dưới ba tuổi, những khoảnh khắc nói lên nhiều nhất về nhịp phát triển thường là những lúc rất đời thường: con có quay lại khi được gọi tên, có nhìn theo khi ba mẹ chỉ tay, có kéo người lớn vào cuộc chơi, có tìm cách cho ba mẹ biết điều con muốn trong giờ ăn, giờ tắm, lúc đi ra ngoài. Ba mẹ không cần bài kiểm tra; chỉ cần biết nên để ý điều gì trong những sinh hoạt đã có sẵn mỗi ngày.
Ở tuổi này, phần lớn thời gian của trẻ ở nhà, nên ba mẹ và người chăm là người quan sát tốt nhất. Bài này đi qua năm khoảnh khắc trong ngày, gợi ý những câu hỏi để tự hỏi khi quan sát, cách ghi lại gọn nhẹ, và những tín hiệu nên mang đi trao đổi với bác sĩ. Bài không đưa ra mốc theo từng tháng tuổi; những mốc đó nên được bàn cùng bác sĩ nhi khoa theo dõi con.
Vì sao quan sát qua sinh hoạt tốt hơn "thử" con
Khi người lớn đặt con ngồi xuống rồi bảo "con chỉ cái đèn đâu", "con nói chữ bà xem nào", trẻ thường không hợp tác, không phải vì không biết mà vì không hiểu sao phải làm. Trẻ dưới ba tuổi học và thể hiện mình trong những việc có ý nghĩa với chính con: được ăn món thích, được nghịch nước, được chơi với bố. Quan sát trong những lúc ấy cho thấy con thật sự làm được gì.
Quan sát qua sinh hoạt cũng không làm thay đổi nhịp sống của gia đình. Ba mẹ không phải dành riêng thời gian, con không cảm thấy bị kiểm tra, và những gì ghi lại phản ánh đúng ngày thường của con. Nếu sau này cần gặp chuyên gia, những ghi chép đời thường như vậy thường giá trị hơn kết quả một lần "thử" ở nhà.
Một điều nữa: khi ba mẹ để ý kỹ con trong sinh hoạt, ba mẹ cũng tự nhiên đáp lại con nhiều hơn, chờ con lâu hơn, trò chuyện với con nhiều hơn. Quan sát và hỗ trợ, ở tuổi này, gần như là một.
Khoảnh khắc một: khi được gọi tên
Để ý điều gì. Khi con đang chơi mà không quá mải mê, ba mẹ gọi tên con bằng giọng bình thường từ phía sau hoặc bên cạnh. Con có quay lại, nhìn lên, hoặc phản ứng gì không?
Đọc thế nào cho đúng. Trẻ đang say mê một thứ có thể không quay lại ngay; điều đó bình thường. Điều đáng ghi là kiểu lặp lại: con có thường xuyên không đáp khi được gọi, kể cả lúc rảnh, trong khi lại phản ứng nhanh với tiếng mở gói bánh hay tiếng nhạc quảng cáo không.
Ghi lại. Vài lần trong tuần, ghi lúc gọi, con đang làm gì, con phản ứng ra sao. Nếu thấy con thường không đáp, nên hỏi bác sĩ về việc kiểm tra thính lực, vì nghe kém cũng có thể là lý do.
Hỗ trợ ngay trong lúc đó. Khi gọi con, ba mẹ có thể lại gần hơn, xuống ngang tầm mắt, gọi tên rồi chờ một chút trước khi nói tiếp. Khi con quay lại, đáp ngay bằng một nụ cười, một câu ngắn hoặc một điều con thích, để việc quay lại khi được gọi trở thành điều đáng làm với con.
Khoảnh khắc hai: giờ ăn
Giao tiếp quanh bữa ăn. Con cho ba mẹ biết muốn ăn thêm, muốn uống, không muốn ăn nữa bằng cách nào: nhìn, chỉ tay, đẩy thìa, kêu, nói từ? Trẻ có nhiều cách giao tiếp khác nhau sẽ cho thấy mong muốn kết nối rõ hơn.
Tự làm. Con có muốn tự cầm thức ăn, cầm thìa, cầm cốc không? Nếu luôn được đút, ba mẹ thử cho con vài miếng tự bốc để xem con làm thế nào.
Cảm giác. Con nhận những loại thức ăn nào, có phản ứng mạnh với một số độ thô, mùi, nhiệt độ không? Trẻ kén ăn là thường gặp; điều đáng ghi là khi danh sách món ăn được rất ngắn và việc ăn trở thành cuộc chiến mỗi bữa.
Hỗ trợ ngay trong lúc đó. Ngồi ăn cùng con, đặt sẵn hai món để con chọn bằng cách nhìn hoặc chỉ, gọi tên món con chọn. Trước khi đưa thêm, dừng một nhịp chờ con ra hiệu. Bữa ăn không vội và không ép giúp con vừa ăn được nhiều hơn vừa có thêm nhiều lần giao tiếp tự nhiên với ba mẹ.
Khoảnh khắc ba: giờ tắm và thay đồ
Đón nhận đụng chạm. Con có thích được xoa, được lau, được mặc quần áo không, hay phản ứng dữ dội với nước trên đầu, khăn trên mặt, mác áo trên cổ? Nhiều trẻ không thích gội đầu; điều đáng để ý là khi phản ứng rất mạnh và với nhiều loại đụng chạm.
Chơi và trò chuyện. Giờ tắm là lúc lý tưởng để chơi té nước, gọi tên các bộ phận cơ thể, hát. Con có cười, có nhìn ba mẹ, có muốn lặp lại hoạt động vui không?
Hợp tác. Khi ba mẹ nói "giơ tay lên", "đưa chân đây", con có làm theo không, nhất là khi lời nói đi kèm cử chỉ? Việc làm theo lời dặn đơn giản trong sinh hoạt quen là một dấu hiệu của mặt hiểu.
Hỗ trợ ngay trong lúc đó. Báo trước từng bước bằng lời ngắn kèm động tác: "giờ gội đầu nhé", "lau mặt nhé". Giữ cùng một trình tự mỗi tối để con đoán được điều sắp tới. Với trẻ khó chịu khi gội đầu, thử khăn che mắt, nước ấm hơn, hoặc để con tự cầm ca dội một chút.
Khoảnh khắc bốn: giờ chơi cùng ba mẹ
Chia sẻ sự chú ý. Khi thấy một thứ thú vị như con mèo, chiếc máy bay, con có nhìn lên ba mẹ như muốn nói "nhìn kìa" không, có chỉ tay để khoe không? Khi ba mẹ chỉ một thứ ở xa, con có nhìn theo không? Các chuyên gia gọi đây là chú ý chung, một nền móng của giao tiếp.
Kéo người lớn vào cuộc chơi. Con có mang đồ chơi đến đưa ba mẹ, có muốn ba mẹ làm lại một hoạt động vui như ú oà, cù, tung lên không? Con báo hiệu "nữa đi" bằng cách nào?
Hỗ trợ ngay trong lúc đó. Ngồi ngang tầm mắt con, để điện thoại ra xa, đi theo thứ con đang chơi thay vì đổi sang đồ chơi người lớn chọn. Khi một hoạt động làm con cười, dừng lại giữa chừng và chờ: con nhìn lên, kêu lên hay đưa tay ra là đang "xin nữa", hãy đáp lại ngay.
Bắt chước. Khi ba mẹ vỗ tay, vẫy tay, làm tiếng xe chạy, con có bắt chước không? Bắt chước là một trong những cách học quan trọng nhất của trẻ nhỏ.
Khoảnh khắc năm: khi ra ngoài
Gặp người lạ và nơi lạ. Ở chợ, ở công viên, ở nhà họ hàng, con phản ứng thế nào: bám ba mẹ một lúc rồi tò mò, hay rất khó chịu kéo dài? Trẻ ở tuổi này sợ người lạ là bình thường; điều cần để ý là khi con hầu như không phân biệt người quen với người lạ, hoặc ngược lại không chịu nổi bất cứ thay đổi nào.
Vận động. Con đi, chạy, leo, ngồi xổm chơi thế nào trên những bề mặt khác nhau như cỏ, cát, bậc thềm? Có hay ngã, có né những chỗ gồ ghề, có thích được đung đưa không?
Âm thanh và đám đông. Con phản ứng thế nào với tiếng xe máy, tiếng loa, chỗ đông người? Ghi lại cả những lần con thích thú lẫn những lần con khó chịu.
Hỗ trợ ngay trong lúc đó. Kể cho con nghe những gì đang thấy bằng câu ngắn: "xe buýt to", "chó đang chạy". Với nơi đông và ồn, cho con thời gian đứng ở rìa quan sát trước khi vào. Mang theo một đồ vật quen của con giúp nhiều trẻ thấy an toàn hơn ở nơi lạ.
Ghi lại gọn nhẹ trong hai đến bốn tuần
Ba mẹ bận rộn không cần ghi chép dài. Cách làm gọn:
- Dùng một cuốn sổ nhỏ hoặc một ghi chú trong điện thoại, chia năm mục theo năm khoảnh khắc ở trên.
- Mỗi ngày ghi một hai dòng ở một vài mục, chỉ điều đáng nhớ nhất: con làm gì, trong hoàn cảnh nào.
- Ghi cả những điều con làm tốt, những lần con làm điều mới.
- Quay vài đoạn phim ngắn mười lăm, hai mươi giây ở các khoảnh khắc khác nhau, không bắt con làm lại.
- Cuối mỗi tuần đọc lại, viết ba dòng: điều mới, điều còn băn khoăn, điều muốn để ý tuần sau.
- Mang sổ và phim tới lần khám định kỳ hoặc buổi trao đổi với giáo viên nhà trẻ.
Nếu con đi nhà trẻ, ba mẹ có thể nhờ cô ghi vài dòng theo cùng năm khoảnh khắc ở lớp để so sánh.
Khi nào nên hỏi bác sĩ sớm hơn lịch khám
Có những điều ba mẹ không nên chờ đến lần khám định kỳ: con mất đi những âm, từ, cử chỉ hay kỹ năng đã có; con hầu như không đáp khi được gọi tên dù đã loại trừ lúc mải chơi; con rất ít nhìn, ít cười đáp lại, ít tìm đến người thân; con không dùng cử chỉ nào như chỉ tay, vẫy tay, đưa đồ để giao tiếp khi đã qua tuổi hầu hết trẻ dùng; hoặc ba mẹ đã lo lắng kéo dài mà không yên tâm được.
Bác sĩ nhi khoa là người đầu tiên nên hỏi. Ba mẹ mang theo ghi chép và phim, kể cụ thể những gì đã thấy. Bác sĩ có thể khám, kiểm tra thính lực, dùng công cụ sàng lọc phù hợp tuổi, và nếu cần thì giới thiệu đến chuyên gia về phát triển trẻ em. Chương trình "Learn the Signs. Act Early." của CDC Hoa Kỳ có danh sách mốc theo tuổi mà ba mẹ có thể tham khảo cùng bác sĩ, với lưu ý rằng danh sách chỉ để trao đổi, không để tự kết luận.
Trong lúc chờ, những việc như trò chuyện theo điều con để ý, chờ con một nhịp trước khi đáp ứng, chơi mặt đối mặt mỗi ngày và giảm màn hình đều có ích cho con, dù kết luận sau đó là gì. Khi con chuẩn bị vào mẫu giáo, những ghi chép này cũng giúp giáo viên mới hiểu con nhanh hơn.
Nếu bác sĩ kết luận con đang phát triển trong biên độ bình thường, ba mẹ không cần bỏ thói quen quan sát. Giữ cuốn sổ nhỏ ấy thêm vài tháng, đọc lại những dòng ghi cũ, ba mẹ thường sẽ ngạc nhiên vì con đã đi được một chặng dài, và cũng biết rõ hơn điều gì giúp con học tốt nhất.
Câu hỏi thường gặp
Con chưa nói nhiều nhưng hiểu hết thì có cần lo không?
Hiểu tốt là dấu hiệu đáng mừng. Ba mẹ nên để ý thêm con giao tiếp bằng cách nào khác như chỉ tay, đưa đồ, nhìn và kêu. Nếu băn khoăn vẫn kéo dài, hãy trao đổi với bác sĩ nhi khoa ở lần khám gần nhất.
Có nên dùng các danh sách mốc phát triển trên mạng không?
Có thể tham khảo danh sách từ nguồn đáng tin như tổ chức y tế lớn, nhưng nên đọc cùng bác sĩ. Danh sách dịch lại, rút gọn hoặc không rõ nguồn dễ gây hiểu lầm và lo lắng không cần thiết.
Con hay xem điện thoại thì quan sát có bị sai lệch không?
Thời gian màn hình nhiều có thể làm con ít tương tác hơn trong lúc quan sát. Nên quan sát vào những lúc không có màn hình và cân nhắc giảm dần màn hình, nhất là ti vi chạy nền suốt ngày.
Người giúp việc chăm con cả ngày có quan sát thay ba mẹ được không?
Người chăm hằng ngày là nguồn thông tin quý, nên nhờ họ để ý và kể lại. Tuy vậy ba mẹ vẫn nên tự dành thời gian chơi và quan sát con, vì ba mẹ là người đưa ra quyết định cho con.
Con hai tuổi rưỡi chưa đi nhà trẻ thì có nên cho đi để được quan sát không?
Đi nhà trẻ giúp con có thêm cơ hội chơi cùng bạn và thêm một góc nhìn từ giáo viên. Nhưng quyết định nên dựa trên hoàn cảnh gia đình. Nếu đang có băn khoăn về phát triển, nên hỏi bác sĩ trước.