Trong giờ ra sân, giáo viên nên đứng ở chỗ nhìn được trẻ cần hỗ trợ mà không bám sát, chuẩn bị trước một hai hoạt động có cấu trúc nhẹ để mời trẻ tham gia, và chỉ bước vào khi có nguy hiểm, khi trẻ lạc lõng quá lâu, hoặc khi có một cơ hội tương tác đáng để nâng đỡ. Sân chơi là nơi trẻ cần hỗ trợ dễ bị bỏ rơi nhất, nhưng cũng là nơi có nhiều cơ hội học xã hội tự nhiên nhất.
Nhiều giáo viên nhận thấy một bé ngồi học trong lớp khá ổn lại trở nên lạc lõng, chạy lang thang hoặc đứng một mình ở góc sân khi ra chơi. Lý do không khó hiểu: sân chơi rộng, ồn, nhiều trẻ chạy nhảy, ít luật rõ ràng và gần như không có lịch trình. Bài này bàn cách giáo viên chuẩn bị, vị trí đứng, các kiểu can thiệp từ nhẹ đến mạnh, và cách biến giờ ra sân thành một phần của kế hoạch giáo dục cá nhân.
Vì sao sân chơi khó với trẻ cần hỗ trợ
Trong lớp, hoạt động có người dẫn dắt, có thứ tự, có chỗ ngồi rõ ràng. Ra sân, tất cả những khung đỡ đó biến mất cùng lúc. Trẻ phải tự chọn chơi gì, tự tìm bạn, tự hiểu luật của các cuộc chơi đang diễn ra mà không ai giải thích. Với trẻ khó khăn về giao tiếp hay hiểu tình huống xã hội, đó là rất nhiều việc phải làm cùng lúc.
Sân chơi còn là môi trường nhiều kích thích cảm giác: tiếng la hét, trẻ chạy va vào nhau, nắng chói, cát, nước. Trẻ nhạy với âm thanh hay chạm có thể thấy quá tải và rút về một góc. Trẻ cần nhiều vận động lại có thể chạy không dừng, khó dừng lại khi hết giờ.
Kết quả là có ba hình ảnh giáo viên hay gặp: trẻ đứng một mình nhìn các bạn, trẻ chạy vòng quanh không theo hoạt động nào, và trẻ muốn tham gia nhưng làm theo cách khiến các bạn khó chịu, như giật đồ, xô bạn. Mỗi hình ảnh cần một cách hỗ trợ khác nhau.
Giáo viên đứng ở đâu
Đủ gần để nhìn, đủ xa để trẻ tự do. Giáo viên không nên đi kè kè cạnh trẻ cần hỗ trợ suốt giờ ra sân. Các bạn sẽ thấy bạn ấy luôn có cô đi theo và ngại lại gần. Đứng ở vị trí quan sát được trẻ và khu vực trẻ hay chơi là đủ.
Gần điểm nóng. Những chỗ dễ xảy ra va chạm như chân cầu trượt, xích đu, hố cát là nơi giáo viên nên để mắt nhiều hơn.
Có vị trí cố định trẻ biết. Một số trẻ cần biết cô đứng ở đâu để yên tâm chơi. Một chỗ quen như cạnh cây bàng hay ghế đá cho trẻ một "điểm neo" để quay về khi cần.
Phối hợp với giáo viên khác. Khi nhiều lớp cùng ra sân, các giáo viên chia khu vực quan sát. Người phụ trách trẻ cần hỗ trợ nên được biết rõ trẻ đó cần gì.
Chuẩn bị trước giờ ra sân
Phần lớn thành công của giờ ra sân được quyết định trước khi trẻ bước ra ngoài:
- Báo trước. Dùng lịch trình hình ảnh hoặc câu nói quen: "Ăn xong, mình ra sân." Trẻ biết điều sắp đến sẽ bớt lo.
- Cho trẻ chọn trước. Đưa hai ba bức ảnh: cầu trượt, hố cát, xe đạp. Trẻ chọn một để có điểm bắt đầu, thay vì đứng giữa sân không biết đi đâu.
- Chuẩn bị một hoạt động có cấu trúc nhẹ. Thổi bong bóng, đá bóng qua lại, nhảy lò cò theo vòng phấn. Hoạt động đơn giản, có luật rõ, ai cũng tham gia được.
- Chuẩn bị đồ hỗ trợ cảm giác nếu cần. Mũ che nắng, nút bịt tai cho trẻ nhạy âm thanh, một chỗ yên ở rìa sân để trẻ nghỉ.
- Báo trước khi hết giờ. "Còn năm phút nữa vào lớp", rồi "còn một lần trượt nữa". Chuyển từ sân vào lớp thường khó, báo trước giúp trẻ chuẩn bị.
Những việc này tốn vài phút nhưng giúp giờ ra sân bớt hỗn loạn với trẻ, và giảm hẳn số lần giáo viên phải chạy đến xử lý sự cố.
Các mức can thiệp từ nhẹ đến mạnh
Giáo viên không cần chọn giữa "để trẻ tự chơi" và "dắt tay trẻ suốt giờ". Có nhiều mức ở giữa, và giáo viên chọn mức nhẹ nhất đủ giúp trẻ.
Mức một là quan sát. Trẻ đang chơi ổn, dù một mình, giáo viên chỉ theo dõi. Chơi một mình ở sân không phải lúc nào cũng cần sửa; có thể trẻ đang nghỉ sau giờ học dài.
Mức hai là gợi ý từ xa. Giáo viên chỉ về phía một hoạt động, gọi tên một bạn: "Bạn An đang chơi bóng kìa." Trẻ có thông tin để tự quyết định.
Mức ba là mở đầu cùng trẻ. Giáo viên đi cùng trẻ đến chỗ các bạn, làm mẫu cách tham gia: "Cho cô và Bảo chơi với." Khi trẻ đã vào cuộc, giáo viên lùi dần ra.
Mức bốn là tổ chức hoạt động. Giáo viên khởi động một hoạt động có luật đơn giản, mời vài bạn cùng tham gia, trong đó có trẻ cần hỗ trợ. Đây là cách hiệu quả khi trẻ chưa tự vào được hoạt động nào.
Mức năm là can thiệp trực tiếp. Khi có nguy hiểm, khi trẻ quá tải và khóc, khi xung đột leo thang. Giáo viên bước vào ngay, đưa trẻ ra chỗ yên nếu cần.
Hoạt động sân chơi dễ mời trẻ tham gia
Hoạt động tốt cho trẻ cần hỗ trợ ở sân thường đơn giản, có lượt rõ, có vận động và không cần nhiều lời. Thổi bong bóng xà phòng là ví dụ kinh điển: ai cũng muốn đuổi bắt bong bóng, người thổi có thể dừng lại chờ trẻ ra tín hiệu "nữa". Đá bóng qua lại giữa hai ba người tạo ra luân phiên tự nhiên. Kéo co nhẹ, nắm tay đi vòng tròn theo bài hát cho trẻ cảm giác thuộc về nhóm.
Hố cát và khay nước là chỗ chơi song song rất tốt: các bạn ngồi cạnh nhau, mỗi người một chiếc xẻng, có thể bắt chước nhau, đổ cát vào cùng một xô. Cầu trượt và xích đu tạo ra những lần chờ lượt ngắn, rất hợp để tập luân phiên trong tình huống thật.
Những hoạt động có bài hát kèm động tác, như cả nhóm nắm tay đi vòng tròn rồi cùng ngồi xuống ở cuối bài, rất hợp với trẻ thích nhịp điệu và sự lặp lại. Trẻ không cần nói gì vẫn tham gia trọn vẹn, và mỗi lần hát lại là thêm một lần trẻ đứng giữa vòng bạn bè.
Giáo viên nên tránh, hoặc hỗ trợ kỹ, những hoạt động luật phức tạp, thay đổi nhanh và có thắng thua rõ ràng như đuổi bắt có vai, vì trẻ cần hỗ trợ thường khó theo kịp và dễ bị loại ra.
Khi trẻ bị các bạn bỏ ra ngoài
Đôi khi trẻ cần hỗ trợ muốn chơi nhưng các bạn không cho vào, hoặc vào rồi lại bị bỏ ra. Giáo viên không nên ép các bạn "phải cho bạn chơi" bằng mệnh lệnh, vì như vậy bạn chơi cùng miễn cưỡng và trẻ vẫn bị gạt ra khi cô đi khỏi. Thay vào đó, giáo viên tìm hiểu vì sao: trẻ có làm gì khiến các bạn khó chịu không, như giật đồ, chạy ngang qua phá cuộc chơi?
Nếu có, giáo viên dạy trẻ một cách tham gia khác: đứng cạnh nhìn một lúc, đưa một món đồ, hỏi "cho tớ chơi với". Đồng thời giáo viên trò chuyện với các bạn về cách cho bạn tham gia, giao cho trẻ cần hỗ trợ một vai đơn giản trong cuộc chơi đang diễn ra. Một vai như "người giữ bóng", "người đếm" giúp trẻ có chỗ đứng rõ ràng.
Những tình huống này nên được ghi lại để trao đổi với giáo viên giáo dục đặc biệt. Kỹ năng tham gia vào nhóm đang chơi có thể được đưa thành mục tiêu và tập trước trong nhóm nhỏ.
An toàn và những trẻ hay chạy ra xa
Một số trẻ cần hỗ trợ có xu hướng chạy ra xa, không phản ứng khi được gọi tên, hoặc không nhận biết nguy hiểm như cổng mở, bậc cao, nước. Với những trẻ này, an toàn đi trước mọi mục tiêu xã hội. Giáo viên cần biết rõ điều này từ đầu năm, qua trao đổi với gia đình và giáo viên giáo dục đặc biệt.
Một số biện pháp thường dùng: kiểm tra cổng và hàng rào trước khi ra sân, giao rõ một người lớn chịu trách nhiệm theo dõi trẻ, cho trẻ mặc áo màu dễ nhận ra, tập với trẻ hiệu lệnh dừng lại và quay về. Các biện pháp này nên được làm kín đáo, không biến trẻ thành "bạn phải có cô canh" trong mắt các bạn.
Tập hiệu lệnh dừng lại nên làm trước trong lúc chơi vui, không đợi đến lúc nguy hiểm. Giáo viên có thể chơi chạy rồi dừng theo tiếng trống hay tiếng vỗ tay, khen ngay mỗi lần trẻ dừng. Khi hiệu lệnh đã quen trong hoạt động vui, trẻ dễ phản ứng hơn khi cần thật.
Ba mẹ nên kể với giáo viên nếu ở nhà hay ngoài đường con từng chạy ra xa, đi lạc, hay không sợ xe cộ. Thông tin đó giúp nhà trường chuẩn bị kế hoạch an toàn riêng, thay vì chỉ phát hiện khi đã xảy ra sự cố.
Đưa giờ ra sân vào kế hoạch giáo dục cá nhân
Giờ ra sân không chỉ là giờ nghỉ. Với nhiều trẻ cần hỗ trợ, đây là nơi tốt nhất để tập những mục tiêu xã hội đã học trong giờ 1:1 và nhóm nhỏ: chào bạn, xin tham gia, luân phiên ở cầu trượt, gọi bạn cùng chơi. Giáo viên giáo dục đặc biệt có thể đặt một hai mục tiêu cụ thể cho giờ ra sân, như "trẻ tự vào một hoạt động cùng ít nhất một bạn trong mỗi giờ ra sân".
Để biết tiến bộ, giáo viên ghi chép ngắn sau mỗi giờ ra sân: trẻ chơi gì, với ai, bao lâu, cần hỗ trợ mức nào. Sau vài tuần, những ghi chép này cho thấy trẻ đang tiến hay đứng yên, và gợi ý điều chỉnh.
Ba mẹ cũng có thể áp dụng những điều này khi đưa con ra công viên: chuẩn bị trước, cho con chọn, mang theo bong bóng hay quả bóng để mở đầu, đứng ở nơi con biết. Ở Global Star Special, giáo viên chia sẻ với ba mẹ những mục tiêu sân chơi của con để cuối tuần ở công viên cũng là thêm một buổi tập.
Câu hỏi thường gặp
Có nên để giáo viên đi theo con suốt giờ ra sân không?
Thường là không, trừ khi có lý do an toàn. Đi theo sát làm các bạn ngại lại gần và trẻ ít cơ hội tự tương tác. Giáo viên nên đứng ở chỗ quan sát được và chỉ bước vào khi cần.
Con chỉ chạy vòng quanh sân, không chơi gì, có sao không?
Có thể con đang cần vận động hoặc chưa biết chọn hoạt động. Cho con chọn trước bằng ảnh, chuẩn bị một hoạt động có luật đơn giản để mời con tham gia, và quan sát xem con có cần vận động nhiều hơn trong ngày không.
Con hay khóc khi phải vào lớp sau giờ ra sân, xử lý thế nào?
Báo trước thời gian còn lại, dùng câu đếm ngược như "một lần trượt nữa", và cho con biết hoạt động tiếp theo trong lớp. Một vật chuyển tiếp như cầm quả bóng vào lớp cất cũng giúp con dễ chuyển hơn.
Các bạn không cho con chơi cùng thì giáo viên làm gì?
Giáo viên tìm hiểu lý do, dạy con cách tham gia phù hợp, trò chuyện với các bạn về cách cho bạn chơi cùng, và có thể giao cho con một vai đơn giản trong cuộc chơi đang diễn ra.
Con rất sợ tiếng ồn ở sân, có nên cho con ở trong lớp không?
Không nên tách con khỏi giờ ra sân hoàn toàn. Có thể cho con ra sân khi ít lớp hơn, dùng nút bịt tai, có một chỗ yên ở rìa sân để nghỉ, và tăng dần thời gian khi con đã quen.