Dạy chơi giả vờ là dạy trẻ dùng đồ vật và hành động để "làm như thật": cho búp bê ăn, nấu một nồi canh tưởng tượng, lái chiếc hộp như ô tô. Giáo viên thường bắt đầu từ một hành động giả quen thuộc trong sinh hoạt của chính trẻ, làm mẫu rõ, chờ trẻ làm theo, rồi nối dần thành chuỗi hai, ba bước, trước khi đưa vào vai và nhân vật.
Chơi giả vờ là bậc chơi nhiều trẻ cần hỗ trợ đến muộn hoặc cần được dạy trực tiếp. Nó đáng công sức vì nối liền với ngôn ngữ, với hiểu người khác và với khả năng tưởng tượng. Bài này trình bày từng bước dạy chơi giả vờ trong giờ học, những kịch bản nhỏ dễ bắt đầu, cách chọn đồ chơi và những lỗi người lớn hay mắc khiến trẻ chỉ "diễn lại" mà không thật sự chơi.
Chơi giả vờ quan trọng ở chỗ nào
Khi trẻ áp chiếc điện thoại đồ chơi lên tai và nói "alô", trẻ đang làm một việc trí óc khá phức tạp: biết rằng đây không phải điện thoại thật, nhưng vẫn hành động như thể là thật, và biết người xem cũng hiểu điều đó. Khả năng giữ hai lớp nghĩa cùng lúc này là nền của ngôn ngữ, vì từ ngữ cũng là thứ "thay cho" sự vật.
Chơi giả vờ còn là nơi trẻ tập xếp sự việc theo trình tự: nấu rồi mới múc, múc rồi mới ăn, ăn xong thì rửa bát. Trình tự trong chơi sau này trở thành trình tự trong kể chuyện. Một bé chơi được chuỗi nấu ăn ba bước thường cũng dễ tập kể lại "con đã làm gì" hơn.
Khi chơi đóng vai, trẻ đặt mình vào vị trí người khác: làm mẹ chăm em bé, làm bác sĩ khám bệnh, làm người bán hàng. Đây là cách trẻ nhỏ tập hiểu suy nghĩ và cảm xúc của người khác. Với trẻ còn khó tương tác, chơi giả vờ cùng người lớn là một khung an toàn để tập những điều đó mà không phải đối diện tình huống xã hội thật.
Trẻ cần gì trước khi học chơi giả vờ
Trước khi đặt mục tiêu chơi giả vờ, giáo viên kiểm lại vài nền tảng. Nếu thiếu, mục tiêu đầu tiên là xây những nền này:
- Trẻ đã dùng được đồ vật thật đúng chức năng trong sinh hoạt: cầm thìa, uống cốc, chải lược.
- Trẻ có bắt chước hành động đơn giản khi người lớn làm mẫu.
- Trẻ chú ý được vào hoạt động cùng người lớn trong một khoảng ngắn.
- Trẻ hiểu một số từ chỉ đồ vật và hành động quen: ăn, uống, ngủ, tắm.
Không cần trẻ nói được nhiều. Nhiều bé chưa nói vẫn chơi giả vờ tốt và chính chơi giả vờ giúp các bé có thêm lý do để phát âm, dùng cử chỉ. Nhưng nếu trẻ chưa bắt chước được hành động nào, việc đầu tiên là dạy bắt chước, vì gần như mọi bước dạy giả vờ đều bắt đầu bằng làm mẫu.
Từng bước dạy chơi giả vờ trong giờ học
Các bước dưới đây đi từ đơn giản đến phức tạp. Mỗi bước có thể mất vài ngày đến vài tuần tuỳ trẻ:
- Giả vờ với chính mình. Cô cầm cốc rỗng đưa lên miệng "uống", kêu "ngon quá", rồi đưa cốc cho trẻ. Hành động gắn với trải nghiệm thật của trẻ nên dễ bắt chước nhất.
- Giả vờ với người khác. Trẻ đưa cốc cho cô "uống", cho mẹ "uống". Trẻ chuyển hành động sang một người khác.
- Giả vờ với búp bê hay con thú. Trẻ cho gấu bông uống, cho búp bê ăn. Đây là bước lớn, vì búp bê không phản hồi như người.
- Nối hai hành động. Cho gấu ăn rồi cho gấu ngủ. Cô làm mẫu cả chuỗi, kèm lời ngắn: "Gấu ăn. Gấu buồn ngủ."
- Chuỗi ba bước trở lên. Nấu, múc ra bát, mời ăn. Tắm cho búp bê, lau khô, mặc áo. Trẻ bắt đầu tự thêm bước.
- Dùng vật thay thế. Khối gỗ làm bánh, chiếc hộp làm giường, sợi dây làm vòi nước. Bắt đầu bằng vật thay có hình dáng gần giống, rồi xa dần.
- Vai và nhân vật. Trẻ nhận vai rõ ràng: "con là bác sĩ", và nói theo vai.
Ở mỗi bước, giáo viên ghi trẻ làm được khi nào cần gợi ý, khi nào tự làm. Một bước chỉ chuyển tiếp khi trẻ đã làm được tự nhiên trong nhiều lần chơi.
Ba kịch bản nhỏ dễ bắt đầu
Nấu ăn. Đồ cần: một chiếc nồi nhỏ, thìa, hai chiếc bát, vài món đồ chơi hình rau củ hoặc khối gỗ. Chuỗi gợi ý: cho rau vào nồi, khuấy, nếm thử "nóng quá", thổi phù phù, múc ra bát, mời gấu và mời cô. Kịch bản này gần với bữa ăn hằng ngày nên trẻ có sẵn trải nghiệm để dựa vào. Lời đi kèm ngắn và lặp lại: "khuấy khuấy", "nóng", "mời gấu".
Chăm búp bê. Đồ cần: một búp bê hoặc thú bông, chăn nhỏ, bình sữa đồ chơi, khăn. Chuỗi gợi ý: búp bê khóc, bế lên dỗ, cho uống sữa, vỗ ợ hơi, đắp chăn, suỵt cho ngủ. Kịch bản này mở ra cơ hội nói về cảm xúc: "em bé buồn", "em bé vui rồi".
Đi chợ, bán hàng. Đồ cần: giỏ, vài món trái cây đồ chơi, hộp làm quầy. Chuỗi gợi ý: chọn món, bỏ vào giỏ, đưa người bán, nhận lại, chào tạm biệt. Đây là kịch bản có hai vai rõ ràng, phù hợp khi trẻ đã sẵn sàng luân phiên và chơi cùng bạn.
Làm mẫu, gợi ý và lùi lại đúng lúc
Làm mẫu trong chơi giả vờ cần rõ và hơi phóng đại: động tác chậm, nét mặt rõ, âm thanh vui, lời ngắn. Trẻ cần thấy rõ cô đang "làm như thật". Sau khi làm mẫu, cô đưa đồ chơi cho trẻ và chờ. Chờ là phần khó nhất với người lớn, vì ta hay sốt ruột mà làm luôn hộ trẻ.
Nếu trẻ chưa làm theo, cô có thể gợi ý bằng cử chỉ như chỉ vào miệng gấu, hoặc gợi ý bằng lời như "gấu đói rồi". Nếu vẫn chưa, cô nhẹ nhàng đỡ tay trẻ làm cùng một lần, rồi lần sau giảm bớt mức đỡ. Mục tiêu là trẻ tự làm, nên mọi gợi ý đều được rút dần.
Khi trẻ đã nắm được chuỗi, người lớn lùi lại và để trẻ dẫn. Nếu trẻ thêm một bước lạ như cho gấu "đi tắm" giữa bữa ăn, đó là tin tốt, không phải sai kịch bản. Biến tấu là dấu hiệu trẻ bắt đầu chơi thật chứ không chỉ lặp lại. Người lớn đi theo ý của trẻ và mở rộng thêm: "gấu tắm xong lạnh, lấy khăn nhé".
Những lỗi thường gặp khiến chơi giả vờ thành diễn lại
Lỗi thứ nhất là dạy một kịch bản quá cứng và luôn giống hệt nhau. Trẻ thuộc lòng các bước và lặp lại y nguyên, nhưng khi đổi đồ chơi hay đổi người thì không chơi được. Cách tránh là sớm thay đổi chi tiết: hôm nay nấu canh, mai nấu cháo; hôm nay cho gấu ăn, mai cho thỏ ăn.
Lỗi thứ hai là biến chơi thành hỏi bài: "đây là cái gì", "con gấu màu gì", "đếm xem có mấy quả". Những câu hỏi đó cắt đứt mạch chơi. Thay vào đó, người lớn bình luận ngắn về việc đang diễn ra: "gấu ăn ngon quá", "ôi nồi nóng".
Lỗi thứ ba là dùng đồ chơi quá giống thật hoặc quá nhiều chi tiết ngay từ đầu, như một bộ bếp có đèn, có nhạc. Đồ chơi tự làm thay trẻ thì trẻ ít phải tưởng tượng. Đồ đơn giản để lại khoảng trống cho trí tưởng tượng làm việc. Lỗi thứ tư là bỏ qua niềm vui: nếu cả buổi chơi trẻ không cười lần nào, rất có thể người lớn đang dạy quá nặng tay.
Nói gì trong lúc chơi giả vờ cùng trẻ
Lời của người lớn trong lúc chơi giả vờ nên ngắn, gắn đúng với hành động đang xảy ra, và hơi vượt trình độ của trẻ một chút. Nếu trẻ chưa nói, người lớn dùng những từ đơn và âm thanh vui: "ăn", "ngủ", "nóng", "ực ực". Nếu trẻ đã nói từ đơn, người lớn dùng cụm hai từ: "gấu ăn", "nồi nóng". Nếu trẻ đã nói câu ngắn, người lớn thêm một chi tiết: "gấu ăn cháo nóng".
Một kỹ thuật giáo viên hay dùng là tự nói và nói song song. Tự nói là người lớn kể việc mình đang làm: "cô khuấy nồi, cô nếm thử". Nói song song là người lớn kể việc trẻ đang làm: "con cho gấu ăn, gấu ăn hết rồi". Cả hai đều cho trẻ nghe lời đi kèm hành động mà không đặt áp lực phải trả lời.
Khi trẻ phát ra một âm hay một từ, người lớn đón lấy và mở rộng thêm một chút. Trẻ nói "ăn", cô đáp "gấu ăn, gấu ăn cơm". Không sửa phát âm, không bắt nói lại cho đúng. Trong chơi, điều quan trọng nhất là trẻ thấy lời nói của mình có tác dụng: nói "nữa" thì cô cho thêm, nói "ngủ" thì gấu được đắp chăn.
Với trẻ đã nói câu, người lớn có thể thỉnh thoảng đặt câu hỏi mở nhẹ nhàng trong vai: "gấu muốn ăn gì nhỉ?", "em bé khóc vì sao?". Câu hỏi trong vai khác câu hỏi kiểm tra, vì không có đáp án đúng sai; trẻ trả lời gì cũng được đón nhận và đưa vào mạch chơi.
Người lớn cũng nên để những khoảng lặng. Cuộc chơi không cần lời liên tục. Khoảng lặng cho trẻ cơ hội lên tiếng, và cho trẻ thời gian xử lý những gì vừa nghe.
Mang chơi giả vờ về nhà
Ba mẹ không cần bộ đồ chơi riêng. Bếp nhà, nồi nhựa, chiếc thìa, con gấu bông của con là đủ. Một cách đơn giản là mời con giả vờ ngay trong những sinh hoạt thật: lúc mẹ nấu cơm, đưa con chiếc nồi nhỏ để con "nấu" bên cạnh; lúc tắm cho con, cho gấu "tắm" trên thành chậu.
Thời điểm tốt để chơi giả vờ là khi con đã ăn no, ngủ đủ và không bị cắt ngang bởi việc khác. Mười phút ngồi xuống sàn cùng con, tắt tivi, là đủ cho một kịch bản nhỏ. Nếu con chưa hứng thú, ba mẹ có thể tự chơi vui vẻ bên cạnh, cho gấu ăn, kêu "ngon quá", rồi chờ. Nhiều trẻ sẽ tò mò ghé lại sau vài lần như vậy.
Ba mẹ cũng nên hỏi giáo viên kịch bản con đang học ở lớp để chơi lại cùng một chuỗi ở nhà, dùng cùng lời nói. Điều này giúp con mang kỹ năng từ lớp sang nhà nhanh hơn. Ở Global Star Special, giáo viên thường gửi ba mẹ mô tả ngắn các bước của kịch bản chơi đang dạy để gia đình làm theo.
Câu hỏi thường gặp
Con chưa nói được thì có chơi giả vờ được không?
Được. Chơi giả vờ không đòi hỏi lời nói. Nhiều trẻ chưa nói vẫn cho búp bê ăn, đẩy xe chở thú rất tự nhiên. Chính hoạt động này tạo ra lý do để trẻ phát âm, dùng cử chỉ, nên thường hỗ trợ cho phần ngôn ngữ.
Con chỉ lặp lại đúng cảnh trong phim hoạt hình, đó có phải chơi giả vờ không?
Đó là một phần của tưởng tượng, nhưng nếu con chỉ diễn lại y nguyên và khó chấp nhận thay đổi, người lớn có thể tham gia và thêm một chi tiết mới nhỏ để mở rộng. Dần dần con sẽ linh hoạt hơn và tự sáng tạo thêm.
Nên mua bộ đồ chơi nấu ăn loại nào?
Loại đơn giản là tốt nhất: nồi, chảo, bát, thìa, vài món rau củ. Không cần đèn hay nhạc. Ba mẹ cũng có thể dùng đồ thật bằng nhựa an toàn trong bếp nhà, miễn là không có cạnh sắc và không quá nhỏ.
Con trai có nên chơi búp bê không?
Chăm búp bê dạy trẻ về chăm sóc, cảm xúc và trình tự sinh hoạt, những điều có ích cho mọi trẻ. Nếu con không thích búp bê, có thể dùng thú bông, khủng long hay bất cứ nhân vật nào con thích để làm cùng chuỗi chăm sóc.
Bao lâu thì con chơi giả vờ được?
Không có thời hạn chung. Có trẻ vài tuần đã nối được hai bước, có trẻ cần nhiều tháng. Giáo viên theo dõi từng bước nhỏ và điều chỉnh cách dạy, nên ba mẹ nên nhìn vào tiến bộ của chính con thay vì so với thời gian.
Có nên chen vào khi con đang tự chơi giả vờ không?
Nếu con đang chơi vui và tự biến tấu, người lớn chỉ cần ngồi gần, bình luận ngắn hoặc tham gia theo vai con giao. Chen vào để sửa cho đúng kịch bản thường làm mất mạch chơi của con.