Một mục tiêu tốt cho trẻ mầm non cần hỗ trợ trả lời được bốn câu: ai làm (trẻ), làm gì (một hành vi nhìn thấy, đếm được), trong điều kiện nào (ở đâu, với ai, với mức hỗ trợ nào), và đến mức nào thì coi là đạt (tiêu chí). Ví dụ: "Trong giờ ăn nhẹ ở lớp, khi cô giơ hai món, An chỉ tay hoặc nói tên món mình muốn, không cần gợi ý thêm, trong bốn trên năm lần, liên tục hai tuần."
So với "An sẽ cải thiện giao tiếp", mục tiêu trên dài hơn nhưng mọi người đọc đều hiểu giống nhau, đều biết phải tạo tình huống gì để dạy, và đều có thể tự kiểm tra An đã đạt hay chưa. Bài này giải thích từng thành phần, đưa ra các ví dụ trước và sau khi sửa, nhắc tới khung SMART quen thuộc và giới hạn của nó, và liệt kê những lỗi hay gặp khi viết mục tiêu cho trẻ nhỏ.
Vì sao mục tiêu phải đo được
Một mục tiêu mơ hồ như "phát triển kỹ năng xã hội" có ba vấn đề. Thứ nhất, mỗi người hiểu một kiểu: giáo viên nghĩ tới chơi luân phiên, ba mẹ nghĩ tới chào hỏi, chuyên gia nghĩ tới chú ý chung. Thứ hai, không ai biết phải dạy gì cụ thể trong giờ học ngày mai. Thứ ba, đến lúc rà soát, không ai trả lời được câu "đạt chưa", và cuộc họp thường kết thúc bằng câu "con có tiến bộ" mà không rõ tiến bộ ở đâu, bao nhiêu.
Mục tiêu đo được giải quyết cả ba. Nó buộc người viết chọn đúng một hành vi, đặt nó trong một tình huống, và nói rõ mức nào là đủ. Nhờ đó, người dạy biết phải tạo tình huống gì; người ghi dữ liệu biết phải đếm gì; và cả nhóm có một căn cứ chung khi ngồi lại. "Đo được" ở đây không có nghĩa là chấm điểm trẻ, mà là mô tả rõ đến mức hai người quan sát độc lập sẽ đồng ý với nhau.
Với gia đình, mục tiêu đo được còn có một giá trị khác: nó cho thấy tiến bộ thật trong những giai đoạn mà cảm giác chung là "con vẫn vậy". Khi biết tháng trước con xin bằng cử chỉ một hai lần mỗi bữa ăn nhẹ, tháng này bốn năm lần, ba mẹ thấy được điều mà mắt thường dễ bỏ qua.
Bốn thành phần của một mục tiêu
Người học. Mục tiêu viết cho trẻ, về điều trẻ làm, không phải điều người lớn làm. "Cô sẽ dạy An chào" là kế hoạch của cô; "An vẫy tay chào khi cô đón ở cửa lớp" mới là mục tiêu của An.
Hành vi. Một động từ nhìn thấy được: chỉ tay, nói, đưa, cầm, ngồi, xếp, lấy, cất, làm theo. Tránh các động từ không quan sát được như "hiểu", "biết", "nhận thức", "cảm thấy", "ý thức". Nếu muốn biết trẻ "hiểu" màu đỏ, hãy viết điều trẻ làm khi hiểu: "đưa cô khối màu đỏ khi được yêu cầu".
Điều kiện. Ở đâu (giờ 1:1, vòng tròn ở lớp, bữa tối ở nhà), với ai (cô quen, bạn cùng lớp, người lạ), với đồ dùng gì (tranh, đồ vật thật), và với mức hỗ trợ nào (không gợi ý, gợi ý bằng cử chỉ, cầm tay một phần). Điều kiện quyết định độ khó của mục tiêu; cùng một hành vi, làm ở phòng 1:1 yên tĩnh dễ hơn nhiều so với làm giữa lớp đông.
Tiêu chí. Bao nhiêu lần trên bao nhiêu cơ hội, kéo dài bao lâu, trong bao nhiêu buổi liên tiếp, ở bao nhiêu tình huống khác nhau. Tiêu chí giúp phân biệt "làm được một lần may mắn" với "đã vững".
Mục tiêu trước và sau khi sửa
Bảng dưới là các ví dụ giả định, minh hoạ cách biến một mong muốn chung thành mục tiêu đo được. Con số trong tiêu chí chỉ để minh hoạ; mỗi trẻ cần tiêu chí riêng.
| Viết mơ hồ | Viết đo được |
|---|---|
| Con sẽ giao tiếp tốt hơn. | Trong giờ ăn nhẹ, khi cô giơ hai món, con chỉ tay hoặc nói tên món mình chọn mà không cần gợi ý, bốn trên năm cơ hội, trong ba buổi liên tiếp. |
| Con biết chơi với bạn. | Ở góc xếp khối với một bạn, con đổi lượt đặt khối ít nhất ba lượt qua lại khi cô nhắc "đến lượt bạn", trong ba trên bốn lần quan sát. |
| Con ngồi học tốt hơn. | Trong vòng tròn buổi sáng, con ngồi tại chỗ của mình, có tranh lịch trình bên cạnh, liên tục năm phút, trong bốn trên năm ngày của tuần. |
| Con tự lập hơn. | Ở giờ ăn trưa tại lớp, con tự xúc ăn bằng thìa phần lớn suất ăn, cô chỉ hỗ trợ đầu và cuối bữa, trong bốn trên năm ngày. |
| Con bớt khóc khi chuyển hoạt động. | Khi cô báo bằng tranh và đếm ngược để chuyển từ góc chơi sang rửa tay, con chuyển trong vòng một phút mà không khóc, ba trên bốn lần trong ngày. |
Cột bên phải dài hơn nhưng mỗi câu đều trả lời được: ai, làm gì, trong điều kiện nào, đến mức nào. Đọc xong, giáo viên biết ngay phải chuẩn bị gì cho giờ học.
Khung SMART: dùng được, nhưng đừng máy móc
Khung SMART (cụ thể, đo được, khả thi, phù hợp, có thời hạn) được George Doran đưa ra năm 1981 trong bối cảnh quản trị, sau này được giáo dục đặc biệt dùng rộng rãi như một danh sách kiểm tra khi viết mục tiêu. Khung này có ích để nhắc người viết không bỏ sót thành phần nào. Một mục tiêu đã qua được năm chữ cái ấy thường tốt hơn hẳn một mục tiêu viết theo cảm hứng.
Tuy vậy, khung SMART không tự nói được mục tiêu đó có đáng theo đuổi hay không. Một mục tiêu hoàn toàn đo được như "con xếp chồng mười khối gỗ" có thể không có ý nghĩa gì với đời sống của trẻ, trong khi mục tiêu "con xin giúp khi không mở được hộp" khó viết gọn hơn nhưng giá trị hơn nhiều. Chọn mục tiêu nào là việc của bước ưu tiên; SMART chỉ giúp viết cho rõ mục tiêu đã chọn.
Cũng cần tránh viết mục tiêu theo kiểu "đo được cho đẹp" bằng những tiêu chí phần trăm cao một cách tuỳ tiện. Một tiêu chí như "chín mươi phần trăm" chỉ có ý nghĩa khi có đủ số cơ hội để tính; với một hành vi chỉ xuất hiện ba lần một ngày, viết "ba trên bốn lần" thực tế hơn.
Mức hỗ trợ: phần hay bị quên trong mục tiêu
Vì sao cần ghi. Cùng một hành vi nhưng làm khi được cầm tay hoàn toàn, khi được chỉ bằng cử chỉ, hay khi tự làm là ba mức rất khác nhau. Mục tiêu không ghi mức hỗ trợ thì không biết trẻ đạt là đạt đến đâu.
Các mức thường dùng. Hỗ trợ toàn phần (cầm tay làm cùng), một phần (đỡ một đoạn), làm mẫu, gợi ý bằng cử chỉ hoặc chỉ tay, gợi ý bằng lời, và tự làm. Cách dạy chi tiết từng mức và cách rút dần gợi ý thuộc về giờ học 1:1; trong kế hoạch, chỉ cần ghi mục tiêu nhắm tới mức nào.
Mục tiêu có thể là giảm hỗ trợ. Với một kỹ năng trẻ đã làm được khi có giúp, mục tiêu hợp lý là chuyển từ mức hỗ trợ cao sang thấp hơn: "từ làm cùng cô sang làm khi cô chỉ tay".
Ghi trung thực. Nếu trẻ chỉ làm được khi cô đứng sát và nhắc, hãy ghi đúng như vậy. Báo cáo "con đã tự làm" khi thực ra có gợi ý chỉ làm sai lệch kế hoạch giai đoạn sau.
Mục tiêu cho trẻ dưới ba tuổi: viết theo sinh hoạt gia đình
Với trẻ dưới ba tuổi, phần lớn việc học diễn ra ở nhà, trong vòng tay người chăm. Vì vậy mục tiêu nên được viết gắn với các sinh hoạt của gia đình hơn là với giờ học ở phòng: "trong giờ tắm, khi mẹ dừng hát giữa chừng, con nhìn mẹ hoặc phát ra âm để mẹ hát tiếp, ba trên bốn lần" là một mục tiêu đo được, có ý nghĩa và làm được hằng ngày.
Cách viết này tiếp nối tinh thần của các kế hoạch lấy gia đình làm trung tâm dùng cho trẻ nhỏ ở nhiều nước: mục tiêu không chỉ là kỹ năng của trẻ mà còn là điều gia đình muốn làm được cùng con, như ăn chung một bữa yên ổn, đi chợ cùng con, đọc truyện trước giờ ngủ. Người dạy chính trong trường hợp này là ba mẹ, còn giáo viên đóng vai người hướng dẫn và cùng quan sát.
Khi viết, nên hỏi gia đình về một ngày bình thường của con từ sáng đến tối, rồi chọn hai ba sinh hoạt lặp lại mỗi ngày để gắn mục tiêu. Mục tiêu gắn với sinh hoạt có sẵn không đòi gia đình phải tìm thêm thời gian, nên dễ duy trì hơn nhiều so với "mỗi ngày dành ba mươi phút tập với con".
Những lỗi hay gặp khi viết mục tiêu cho trẻ nhỏ
Ngay cả người viết có kinh nghiệm cũng hay mắc một vài lỗi quen thuộc:
- Viết hoạt động thay vì mục tiêu: "con tham gia hoạt động xếp hình" mô tả việc sẽ diễn ra, không mô tả điều trẻ sẽ học được.
- Gộp nhiều hành vi trong một mục tiêu: "con chào, xin và cảm ơn" là ba mục tiêu; gộp lại thì không biết trẻ đạt phần nào.
- Viết điều trẻ sẽ không làm: "con không đánh bạn" không cho biết trẻ nên làm gì thay vào. Mục tiêu nên viết điều trẻ làm, ví dụ "con dùng lời hoặc cử chỉ để xin lại đồ chơi".
- Tiêu chí quá cao hoặc không khả thi: đòi trẻ làm đúng mọi lần trong mọi tình huống khiến mục tiêu không bao giờ đạt.
- Không ghi điều kiện: trẻ làm được ở phòng 1:1 nhưng chưa làm ở lớp; nếu mục tiêu không nói ở đâu, kết luận sẽ lẫn lộn.
- Dùng thuật ngữ khó hiểu: ba mẹ không hiểu thì không làm cùng được ở nhà.
Một cách tự kiểm tra đơn giản: đưa mục tiêu cho một người không tham gia lập kế hoạch đọc, rồi hỏi họ sẽ quan sát gì để biết trẻ đạt. Nếu câu trả lời khớp với ý người viết, mục tiêu đã đủ rõ.
Viết mục tiêu cùng ba mẹ
Mục tiêu đo được không nên là ngôn ngữ riêng của giáo viên. Khi viết, giáo viên có thể đọc to cho ba mẹ nghe và hỏi: "Anh chị có hình dung được cảnh này ở nhà không? Ở nhà mình có tình huống nào giống thế không?" Những câu hỏi đó thường giúp chỉnh điều kiện cho thực tế hơn, và giúp ba mẹ thấy mình có chỗ trong mục tiêu.
Với những mục tiêu cần thực hiện ở nhà, nên viết thêm phiên bản ở nhà, ví dụ "trong bữa tối, khi mẹ giơ hai món, con chỉ tay hoặc nói tên món mình chọn". Ba mẹ biết chính xác mình tạo tình huống gì, và có thể ghi nhanh vài dấu tích mỗi tối.
Ở Global Star Special, mục tiêu cá nhân của mỗi bé được viết theo tinh thần này, rồi trao đổi lại với ba mẹ trước khi bắt đầu; ba mẹ được cập nhật định kỳ về tiến độ của từng mục tiêu, chứ không chỉ một nhận xét chung.
Câu hỏi thường gặp
Mục tiêu đo được có làm việc dạy trở nên máy móc không?
Không nhất thiết. Mục tiêu nói rõ điều cần đạt, còn cách dạy vẫn có thể rất linh hoạt, vui và dựa trên sở thích của trẻ. Đo được chỉ giúp người lớn biết mình đang đi đúng hướng hay cần đổi cách.
Có nên ghi phần trăm trong tiêu chí không?
Có thể, khi số cơ hội đủ lớn để tính phần trăm có ý nghĩa. Với hành vi ít xuất hiện, ghi số lần trên số cơ hội, ví dụ ba trên bốn lần, sẽ rõ ràng và thực tế hơn.
Mục tiêu về cảm xúc có viết đo được được không?
Được, bằng cách viết hành vi đi kèm cảm xúc. Thay vì "con bớt lo lắng", có thể viết "khi thấy khó chịu ở lớp, con chỉ vào tranh góc yên tĩnh để xin ra đó, ba trên bốn lần".
Ba mẹ không quen đọc mục tiêu dạng này thì sao?
Giáo viên nên giải thích bằng lời thường, kèm một ví dụ cụ thể ở nhà. Ba mẹ có thể đề nghị viết thêm một câu tóm tắt dễ hiểu bên cạnh mỗi mục tiêu chính thức.
Một mục tiêu nên kéo dài bao lâu?
Mục tiêu dài hạn thường tính theo vài tháng hoặc một học kỳ, mục tiêu ngắn hạn theo vài tuần. Nếu trẻ đạt sớm, nâng mục tiêu; nếu sau một thời gian dài không tiến, cần rà soát cách dạy hoặc chính mục tiêu.