Một mục tiêu dài hạn được chia thành các nấc ngắn hạn bằng cách thay đổi dần một trong năm "núm vặn": mức hỗ trợ (từ nhiều đến ít), số lần hoặc độ chính xác (từ ít đến nhiều), thời lượng (từ ngắn đến dài), số nơi và số người (từ một đến nhiều), và độ phức tạp của tình huống (từ đơn giản đến tự nhiên). Mỗi nấc nên đạt được trong vài tuần, để trẻ, giáo viên và ba mẹ đều thấy được tiến bộ, thay vì chờ cả học kỳ mới biết.
Chia mục tiêu khác với chia nhỏ một nhiệm vụ thành các thao tác (như chia việc mặc áo thành từng động tác), một kỹ thuật dạy thuộc về giờ học 1:1. Ở đây, câu hỏi là ở tầng kế hoạch: từ chỗ con đang đứng hôm nay đến chỗ mong muốn sau vài tháng, có những trạm dừng nào? Bài này giải thích năm cách chia, minh hoạ bằng ví dụ giả định, và cách biến mỗi nấc thành việc cụ thể mỗi tuần ở lớp và ở nhà.
Vì sao không thể chỉ có mục tiêu dài hạn
Mục tiêu dài hạn trả lời câu "sau một giai đoạn, con sẽ làm được gì". Nó cần thiết để mọi người nhìn về một hướng, nhưng quá xa để dẫn đường cho từng tuần. Nếu kế hoạch chỉ ghi "con tự xúc ăn cả bữa trưa ở lớp", giáo viên tuần này không biết nên nhắm đến đâu, và khi con mới xúc được vài thìa, mọi người dễ nản vì thấy còn quá xa.
Mục tiêu ngắn hạn, hay các nấc, giải quyết vấn đề đó. Mỗi nấc là một trạm dừng gần, đủ khó để là bước tiến nhưng đủ gần để chạm tới trong vài tuần. Khi chạm tới, cả nhà và lớp có một lý do cụ thể để mừng, và kế hoạch có một dữ kiện cụ thể để đi tiếp. Khi không chạm tới, nhóm biết sớm để điều chỉnh, không phải đợi đến buổi rà soát cuối kỳ.
Trẻ nhỏ không cần biết về các nấc, nhưng trẻ cảm nhận được thành công. Một mục tiêu được chia hợp lý khiến trẻ thành công thường xuyên hơn trong giờ học, và thành công là một trong những động lực mạnh nhất để trẻ tiếp tục thử.
Năm cách chia một mục tiêu dài hạn
Giảm dần mức hỗ trợ. Bắt đầu từ mức con làm được khi có giúp, rồi lùi dần: từ cầm tay làm cùng, sang đỡ một phần, sang làm mẫu, sang chỉ tay, sang tự làm. Đây là cách chia phổ biến nhất cho các kỹ năng tự phục vụ và làm theo hướng dẫn.
Tăng dần số lần hoặc độ chính xác. Từ một hai lần trong buổi lên đa số cơ hội. Phù hợp với giao tiếp chức năng: con xin bằng cử chỉ một lần mỗi bữa ăn nhẹ, rồi hai ba lần, rồi gần như mỗi lần có cơ hội.
Kéo dài thời lượng. Từ ngồi vòng tròn một phút lên ba phút, năm phút; từ chơi luân phiên hai lượt lên năm lượt. Phù hợp với chú ý, tham gia hoạt động, chơi cùng bạn.
Mở rộng nơi chốn và người. Từ làm được với cô ở phòng 1:1, sang làm được với cô ở lớp, sang làm được với cô khác, với ba mẹ ở nhà, ở nơi công cộng. Đây là cách chia hướng tới tổng quát hoá, thường là nấc cuối của một mục tiêu.
Tăng độ tự nhiên của tình huống. Từ tình huống được sắp đặt rõ ràng (cô giơ hai món, chờ con chọn) sang tình huống tự nhiên hơn (con tự đi tới tủ, tự tìm người để xin). Kỹ năng chỉ thật sự là của trẻ khi trẻ dùng nó trong đời sống, không chỉ khi được dọn sẵn cơ hội.
Ví dụ giả định: một mục tiêu, bốn nấc
Mục tiêu dài hạn (giả định): "Trong giờ ăn trưa ở lớp, con tự xúc ăn bằng thìa phần lớn suất ăn, cô chỉ hỗ trợ đầu và cuối bữa, bốn trên năm ngày." Mức hiện tại: con mở miệng chờ cô đút, cầm thìa khi được đặt vào tay nhưng chưa đưa lên miệng.
| Nấc | Con làm được gì | Núm vặn chính |
|---|---|---|
| Một | Con tự đưa thìa đã có thức ăn lên miệng khi cô cầm tay đỡ nửa đường, trong mười thìa đầu của bữa | Mức hỗ trợ |
| Hai | Con tự đưa thìa lên miệng không cần đỡ, cô xúc sẵn thức ăn vào thìa, mười thìa đầu | Mức hỗ trợ |
| Ba | Con tự xúc và đưa lên miệng, cô chỉ tay nhắc khi con dừng, nửa đầu bữa | Mức hỗ trợ và thời lượng |
| Bốn | Con tự xúc phần lớn suất ăn, cô hỗ trợ đầu và cuối bữa (đạt mục tiêu dài hạn) | Thời lượng |
Mỗi nấc nhắm tới vài tuần. Song song, ba mẹ thực hiện các nấc tương tự ở bữa tối, có thể chậm hơn một nấc so với lớp vì ở nhà thường dễ quay lại thói quen đút cho nhanh. Khi con đạt nấc bốn ở lớp, nấc tiếp theo có thể là mở rộng sang bữa ở nhà với cùng tiêu chí.
Biến một nấc thành việc của tuần
Một nấc trong kế hoạch vẫn còn trừu tượng với người dạy. Để nó thành việc mỗi tuần, giáo viên và ba mẹ có thể làm như sau:
- Chọn nấc đang nhắm tới cho từng mục tiêu, ghi lên một tờ giấy nhỏ dán ở chỗ giáo viên thấy khi chuẩn bị giờ học.
- Liệt kê các cơ hội trong ngày để tập nấc đó: ở giờ 1:1, ở lớp, ở nhà. Ví dụ mục tiêu xin bằng cử chỉ có thể tập ở ăn nhẹ, chơi đồ chơi trên kệ cao, giờ tắm.
- Chuẩn bị đồ dùng và cách sắp xếp môi trường giúp tạo cơ hội: đặt đồ chơi yêu thích trong hộp trong suốt khó mở, để con có lý do xin giúp.
- Thống nhất mức hỗ trợ sẽ dùng trong tuần, để giáo viên và ba mẹ giúp con giống nhau.
- Ghi nhanh kết quả: số lần con làm, ở mức hỗ trợ nào.
- Cuối tuần nhìn lại: con có đang đi về phía nấc không, có cần đổi gì trong tuần sau.
Việc "nhìn lại cuối tuần" có thể chỉ năm phút, nhưng nó giữ cho kế hoạch không bị trôi. Những gì quan trọng hơn sẽ được bàn ở buổi rà soát định kỳ.
Khi một nấc quá to hoặc quá nhỏ
Nấc quá to là khi sau vài tuần dạy đều đặn, trẻ hầu như không nhích lại gần. Thay vì kết luận trẻ "chưa sẵn sàng", nhóm lập kế hoạch thử chèn thêm một nấc trung gian: giảm bớt yêu cầu ở một núm vặn, hoặc chỉ thay đổi một núm vặn thay vì hai cùng lúc. Ví dụ, từ "tự xúc nửa bữa không cần nhắc" lùi về "tự xúc nửa bữa, cô chỉ tay nhắc khi dừng".
Nấc quá nhỏ là khi trẻ đạt chỉ sau vài buổi. Đó là tin vui, nhưng cũng là dấu hiệu mức hiện tại được mô tả thấp hơn thực tế, hoặc trẻ đang tiến nhanh. Nhóm có thể gộp hai nấc tiếp theo, hoặc nâng tiêu chí của mục tiêu dài hạn, để thời gian dạy không bị dùng vào việc trẻ đã làm được.
Một nguyên tắc chung: mỗi nấc nên chỉ đổi một núm vặn chính. Khi đổi cùng lúc mức hỗ trợ, nơi chốn và thời lượng, nếu trẻ không đạt thì không biết vì yếu tố nào. Đổi từng thứ một giúp nhìn rõ trẻ đang vướng ở đâu.
Đừng quên nấc giữ vững
Một kỹ năng vừa đạt tiêu chí chưa chắc đã ở lại. Trẻ nhỏ, nhất là trẻ cần hỗ trợ, có thể làm được trong ba buổi liên tiếp rồi vài tuần sau, khi không còn được tập có chủ đích, lại quay về mức cũ. Vì thế, sau nấc cuối của một mục tiêu, kế hoạch nên có một giai đoạn giữ vững: kỹ năng vẫn được tạo cơ hội dùng hằng ngày, và được kiểm tra lại sau vài tuần, chẳng hạn một lần mỗi tuần, không còn ghi dữ liệu dày như lúc đang dạy.
Giai đoạn giữ vững thường diễn ra tự nhiên trong sinh hoạt nếu kỹ năng có ý nghĩa với trẻ: một trẻ đã quen xin bánh bằng cử chỉ sẽ tiếp tục xin vì cách đó hiệu quả. Nhưng với những kỹ năng ít dịp dùng, hoặc những kỹ năng người lớn dễ quay lại làm hộ như tự mặc áo, tự xúc ăn, cần có lời nhắc rõ trong kế hoạch rằng người lớn tiếp tục để con tự làm.
Nếu trong giai đoạn giữ vững kỹ năng tụt xuống, đó là thông tin quan trọng cho buổi rà soát: có thể kỹ năng cần được dạy thêm ở nhiều nơi hơn, hoặc cần một lý do tự nhiên hơn để trẻ dùng nó.
Khi các mục tiêu tiến không đều nhau
Trong cùng một kế hoạch, thường có mục tiêu tiến nhanh, có mục tiêu tiến chậm. Đó là chuyện bình thường, vì mỗi kỹ năng có độ khó riêng và mỗi trẻ có điểm mạnh riêng. Điều nên tránh là để mục tiêu tiến nhanh "kéo" sự chú ý của cả nhóm, còn mục tiêu chậm bị bỏ lửng vì không ai thích nói về nó.
Khi nhìn lại cuối tuần hay cuối tháng, người phụ trách nên điểm qua từng mục tiêu, kể cả mục tiêu đang đứng yên. Một mục tiêu chậm có thể cần chia nhỏ hơn, cần cách dạy khác, hoặc cần thêm thời gian; cũng có khi nó đang chờ một kỹ năng then chốt khác hình thành trước. Biết rõ lý do giúp nhóm quyết định đúng: kiên nhẫn thêm, chèn nấc trung gian, hay tạm dừng để dồn sức cho mục tiêu khác.
Để ba mẹ thấy tiến bộ giữa những ngày "con vẫn vậy"
Ba mẹ sống cùng con mỗi ngày nên thường khó thấy thay đổi chậm. Các nấc nhỏ là công cụ để làm tiến bộ hiện ra: thay vì nghe "con đang tiến bộ trong tự phục vụ", ba mẹ nghe "tuần trước con cần cô đỡ tay, tuần này con tự đưa thìa lên miệng mười lần". Câu thứ hai cụ thể, kiểm chứng được, và cho ba mẹ biết ở nhà nên tập tiếp điều gì.
Giáo viên có thể gửi cho ba mẹ một bảng nhỏ liệt kê các nấc của từng mục tiêu, đánh dấu nấc con đang ở. Mỗi lần con lên một nấc, đánh dấu mới và báo tin. Với nhiều gia đình, những dấu tích nhỏ ấy là chỗ dựa tinh thần quan trọng trong những tháng tiến bộ chậm.
Tại Global Star Special, phụ huynh được cập nhật định kỳ theo đúng tinh thần đó: biết con đang ở nấc nào của mỗi mục tiêu, nấc tiếp theo là gì, và gia đình có thể góp phần ra sao ở nhà để hai nơi cùng đi một nhịp.
Câu hỏi thường gặp
Một mục tiêu dài hạn nên có bao nhiêu nấc?
Tuỳ khoảng cách giữa mức hiện tại và mục tiêu, thường từ hai đến năm nấc trong một giai đoạn vài tháng. Quan trọng hơn số lượng là mỗi nấc đạt được trong vài tuần và chỉ đổi một yếu tố chính.
Chia nấc có giống chia nhỏ nhiệm vụ không?
Không hoàn toàn. Chia nhỏ nhiệm vụ tách một việc thành các thao tác để dạy trong giờ học. Chia nấc là chia con đường từ mức hiện tại đến mục tiêu dài hạn thành các trạm dừng theo mức hỗ trợ, số lần, thời lượng, nơi chốn.
Con đạt nấc ở lớp nhưng ở nhà chưa thì tính là đạt chưa?
Tính là đạt nấc đó ở lớp. Kế hoạch nên có nấc riêng cho việc mở rộng sang nhà, vì làm được ở một nơi chưa chắc đã làm được ở nơi khác. Đây là bước tổng quát hoá, thường là nấc cuối.
Có nên cho trẻ phần thưởng khi lên nấc mới không?
Trẻ nhỏ thường được khích lệ ngay trong lúc làm bằng lời khen cụ thể và hoạt động yêu thích. Việc lên nấc là thông tin cho người lớn. Cách khen và củng cố trong giờ học được bàn kỹ ở chuyên mục giờ học 1:1.
Ai quyết định khi nào con lên nấc mới?
Giáo viên phụ trách dựa trên dữ liệu đã thống nhất từ đầu, ví dụ đạt tiêu chí trong ba buổi liên tiếp. Ba mẹ được báo và góp ý, nhất là khi ở nhà con thể hiện khác ở lớp.