Mục tiêu nên ưu tiên trước là những kỹ năng giúp trẻ an toàn, giúp trẻ bày tỏ nhu cầu, và mở khoá cho nhiều kỹ năng khác cùng lúc; trong đó giao tiếp chức năng (cách để trẻ cho người khác biết mình muốn gì, không muốn gì) thường đứng đầu vì nó làm giảm nhiều hành vi khó và mở đường cho học tập. Thứ tự cụ thể cho từng trẻ phụ thuộc vào mức độ hiện tại, điểm mạnh của trẻ và điều có ý nghĩa nhất với sinh hoạt của gia đình.
Một trẻ cần hỗ trợ thường có rất nhiều điều "chưa làm được". Cám dỗ lớn nhất khi lập kế hoạch là đưa tất cả vào. Kết quả là mười mấy mục tiêu, không mục tiêu nào được dạy đủ đều để tiến bộ. Bài này đưa ra năm câu hỏi giúp lọc mục tiêu, giải thích khái niệm kỹ năng then chốt, và bàn câu hỏi ba mẹ hay hỏi nhất: nên bắt đầu từ ngôn ngữ, hành vi hay tự phục vụ.
Vì sao phải chọn, và chọn bao nhiêu
Thời gian dạy là có hạn: vài giờ 1:1 mỗi tuần, cộng với những giờ ở lớp và ở nhà. Một kỹ năng mới với trẻ cần hỗ trợ thường phải được tập rất nhiều lần, trong nhiều tình huống, mới vững. Nếu chia thời gian đó cho quá nhiều mục tiêu, mỗi mục tiêu chỉ được tập vài lần mỗi tuần, không đủ để trẻ học, và sau vài tháng mọi mục tiêu đều "đang tiến bộ một chút" mà không cái nào thật sự xong.
Không có con số chuẩn cho mọi trẻ, nhưng với trẻ mầm non trong một giai đoạn vài tháng, nhiều nhà giáo dục đặc biệt chọn khoảng ba đến sáu mục tiêu dài hạn, mỗi mục tiêu có vài bước ngắn hạn. Ít hơn thì có thể bỏ sót lĩnh vực quan trọng; nhiều hơn thì khó dạy đủ và khó cho gia đình nhớ được để cùng làm ở nhà.
Chọn ít không có nghĩa là bỏ mặc các lĩnh vực còn lại. Trong giờ học và ở lớp, trẻ vẫn được tiếp xúc với mọi thứ. Chỉ là những mục tiêu ưu tiên được dạy có chủ đích, được ghi dữ liệu và được rà soát; những điều khác được hỗ trợ một cách tự nhiên, chờ đến giai đoạn sau.
Năm câu hỏi để lọc mục tiêu
Với mỗi mục tiêu ứng viên, nhóm lập kế hoạch có thể đi qua năm câu hỏi. Mục tiêu trả lời "có" cho nhiều câu thường nên được ưu tiên.
- Kỹ năng này có giúp trẻ an toàn hơn không? Dừng lại khi được gọi ở gần đường, không cho đồ lạ vào miệng, chịu nắm tay người lớn ở nơi đông.
- Kỹ năng này có giúp trẻ bày tỏ nhu cầu không? Xin, từ chối, xin giúp, xin nghỉ, báo đau, báo đi vệ sinh.
- Kỹ năng này có dùng được hằng ngày, ở nhiều nơi không? Một kỹ năng dùng mỗi ngày ở nhà, ở lớp, ở ngoài sẽ được tập nhiều và có ý nghĩa ngay.
- Kỹ năng này có mở đường cho nhiều kỹ năng khác không? Bắt chước, chú ý chung, làm theo lời dặn một bước là những kỹ năng mà rất nhiều thứ khác được xây trên đó.
- Kỹ năng này có ý nghĩa với gia đình không? Một mục tiêu giúp bữa tối cả nhà dễ thở hơn có giá trị thật mà bảng mục tiêu theo sách không thấy được.
Một câu hỏi thứ sáu, ngầm định: trẻ có đang ở gần kỹ năng này không? Mục tiêu quá xa mức hiện tại sẽ khiến cả trẻ lẫn người dạy nản; mục tiêu nên nằm ngay phía trên những gì trẻ đang làm được, đủ khó để là bước tiến nhưng đủ gần để đạt được trong một giai đoạn.
Kỹ năng then chốt: một mục tiêu mở nhiều cánh cửa
Trong giáo dục đặc biệt, có những kỹ năng được gọi là then chốt vì khi trẻ học được chúng, nhiều kỹ năng khác tự cải thiện theo hoặc trở nên dễ dạy hơn. Ví dụ quen thuộc nhất là giao tiếp chức năng: khi trẻ có một cách đáng tin cậy để xin thứ mình muốn, dù bằng lời, cử chỉ hay tranh, nhiều hành vi khó vốn là cách "nói" của trẻ sẽ giảm đi, trẻ ít bực bội hơn, và người lớn có thêm cơ hội để dạy.
Bắt chước là một kỹ năng then chốt khác. Trẻ bắt chước được thì học được từ người lớn làm mẫu và từ bạn bè, nghĩa là mỗi giờ ở lớp trở thành giờ học. Chú ý chung, tức cùng nhìn một thứ với người khác, là nền của học từ vựng và tương tác. Làm theo lời dặn đơn giản mở đường cho hầu hết hoạt động lớp học. Tự điều chỉnh khi khó chịu, như tìm đến người lớn hay xin nghỉ, giúp trẻ ở lại được trong hoạt động.
Khi phân vân giữa hai mục tiêu, câu hỏi hữu ích là: "Nếu con làm được điều này, những gì khác sẽ dễ hơn?" Mục tiêu có câu trả lời dài hơn thường là lựa chọn tốt hơn cho giai đoạn đầu.
Ngôn ngữ, hành vi hay tự phục vụ: đặt cạnh nhau
Ba mẹ hay hỏi nên bắt đầu từ đâu. Câu trả lời thật là tuỳ trẻ, nhưng có thể so sánh như sau để thấy cách các lĩnh vực đan vào nhau.
| Lĩnh vực | Khi nào thường được đặt lên trước | Liên hệ với các lĩnh vực khác |
|---|---|---|
| Giao tiếp chức năng | Trẻ chưa có cách đáng tin cậy để xin, từ chối, xin giúp; nhiều hành vi khó xuất hiện khi trẻ không diễn đạt được | Giảm hành vi khó, mở đường cho học tập và tương tác |
| Hành vi gây nguy hiểm | Trẻ có hành vi làm đau mình, làm đau người khác, chạy ra đường | An toàn là điều kiện để mọi việc khác diễn ra; thường cần dạy kèm cách giao tiếp thay thế |
| Tự phục vụ | Trẻ sắp vào lớp mới, gia đình quá tải vì phải làm hộ mọi việc, trẻ bị hạn chế tham gia do chưa tự lập | Tăng tự tin, giảm phụ thuộc, tạo nhiều cơ hội giao tiếp trong sinh hoạt |
| Chú ý và làm theo hướng dẫn | Trẻ khó tham gia hoạt động nhóm, khó ngồi vào giờ học | Là nền để học các kỹ năng khác trong lớp |
Thực tế, kế hoạch thường có một mục tiêu ở mỗi lĩnh vực quan trọng nhất, và các mục tiêu được dạy lồng vào nhau. Dạy trẻ tự rửa tay cũng là dịp dạy trẻ xin "giúp con mở vòi", và là dịp tập làm theo lời dặn từng bước.
An toàn luôn đứng trước
Nếu trẻ có hành vi có thể gây nguy hiểm cho chính mình hoặc người khác, như tự đập đầu, cắn mạnh, chạy ra khỏi khu vực an toàn, cho vật nhỏ vào miệng thường xuyên, thì đó là ưu tiên số một, bất kể các mục tiêu khác hấp dẫn đến đâu. Một trẻ không an toàn không thể học, và người lớn quanh trẻ cũng không thể dạy khi phải lo canh chừng liên tục.
Ưu tiên an toàn không có nghĩa là chỉ cấm đoán. Theo cách tiếp cận hỗ trợ hành vi tích cực, người lớn tìm hiểu vì sao hành vi xảy ra, điều chỉnh môi trường để giảm tình huống dẫn đến hành vi, và dạy trẻ một cách khác để đạt cùng mục đích. Ví dụ, trẻ chạy khỏi lớp mỗi khi ồn có thể được dạy cách xin ra góc yên tĩnh, kèm theo việc lớp giảm bớt những nguồn ồn không cần thiết.
Với hành vi gây nguy hiểm nghiêm trọng, gia đình và nhà trường nên tham khảo thêm ý kiến chuyên gia, và bác sĩ nếu có thể có nguyên nhân sức khoẻ như đau, khó ngủ, khó tiêu. Kế hoạch giáo dục cá nhân nên ghi rõ cách mọi người phản ứng khi hành vi xảy ra, để phản ứng thống nhất và an toàn.
Ví dụ giả định: chọn mục tiêu cho một trẻ bốn tuổi
Để thấy năm câu hỏi lọc vận hành ra sao, hãy xem một ví dụ giả định. Một bé bốn tuổi, tạm gọi là An, học lớp mẫu giáo nhỡ. Ở nhà An nói một số từ đơn nhưng ít khi dùng để xin; khi muốn gì, An kéo tay người lớn hoặc khóc to. An mê xe cứu hoả và bài hát có vỗ tay. Ở lớp, An khó ngồi vòng tròn quá một hai phút, hay bỏ ra góc xếp xe. An chưa tự xúc ăn ở lớp vì luôn được cô đút cho nhanh. Ba mẹ mệt nhất vì những cơn khóc mỗi khi phải rời công viên.
Danh sách ứng viên ban đầu có tới mười điều. Qua năm câu hỏi, nhóm lập kế hoạch chọn ba: thứ nhất, An dùng một từ hoặc cử chỉ để xin thứ mình muốn trong các sinh hoạt hằng ngày (giao tiếp chức năng, kỹ năng then chốt, ý nghĩa với gia đình); thứ hai, An tham gia vòng tròn buổi sáng lâu hơn với hỗ trợ là tranh minh hoạ và một chiếc xe cứu hoả nhỏ cầm tay (chú ý, tham gia lớp học); thứ ba, An tự xúc ăn phần lớn bữa trưa (tự phục vụ, dùng mỗi ngày). Cơn khóc khi rời công viên không thành mục tiêu riêng mà được xử lý qua mục tiêu thứ nhất, kèm báo trước và đếm ngược.
Các mục tiêu khác như gọi tên màu, đếm đến năm, chơi giả vờ vẫn có mặt trong giờ học một cách tự nhiên, nhưng chưa được ghi dữ liệu. Sau vài tháng, khi rà soát, nhóm sẽ xem lại.
Lắng nghe ưu tiên của gia đình
Có những mục tiêu nhìn từ sách giáo khoa thì "chưa đến lượt", nhưng với gia đình lại là chuyện sống còn. Một gia đình có con không ngủ được nếu không có người lớn nằm cạnh suốt đêm có thể đặt mục tiêu giấc ngủ lên rất cao; một gia đình đi làm xa cần con chịu ngồi xe máy an toàn mỗi sáng. Kế hoạch giáo dục cá nhân lắng nghe những ưu tiên ấy, vì một gia đình bớt kiệt sức sẽ có thêm sức đồng hành cùng con ở mọi mục tiêu khác.
Ngược lại, có khi gia đình muốn ưu tiên những mục tiêu học thuật như đọc chữ, đếm số, trong khi trẻ chưa có giao tiếp chức năng hay chưa tự điều chỉnh được khi khó chịu. Giáo viên giải thích vì sao những kỹ năng nền tảng cần đi trước, đồng thời tìm cách lồng niềm vui với chữ, với số vào các mục tiêu nền tảng nếu trẻ thật sự thích. Mục tiêu cuối cùng được chọn là kết quả của trao đổi, không phải của một bên quyết định.
Ở Global Star Special, bước "mục tiêu cá nhân" luôn có ba mẹ ngồi cùng: nhà trường đề xuất dựa trên quan sát, gia đình chia sẻ điều quan trọng nhất với đời sống của mình, và hai bên chốt một danh sách ngắn mà cả hai cùng thấy đáng làm.
Câu hỏi thường gặp
Con có quá nhiều khó khăn, chọn ba bốn mục tiêu có quá ít không?
Chọn ít để dạy kỹ, đạt rồi chọn tiếp. Nhiều kỹ năng sẽ tự cải thiện khi trẻ có những kỹ năng then chốt. Trong lúc đó, các lĩnh vực khác vẫn được hỗ trợ tự nhiên ở lớp và ở nhà.
Có nên đặt mục tiêu học chữ, học số cho trẻ mầm non cần hỗ trợ không?
Nếu trẻ thật sự thích và đã có nền giao tiếp, chú ý cơ bản, có thể lồng chữ và số vào hoạt động. Nhưng thường không nên đặt chúng lên trước những kỹ năng giúp trẻ giao tiếp, tự phục vụ và tham gia lớp học.
Ba mẹ và giáo viên chọn mục tiêu khác nhau thì sao?
Hai bên trình bày lý do, cùng nhìn lại năm câu hỏi lọc mục tiêu, và tìm điểm chung. Thường có thể giữ cả hai mục tiêu nếu tổng số vẫn vừa phải, hoặc chọn một trước, một ở giai đoạn sau.
Mục tiêu ưu tiên có thay đổi giữa chừng được không?
Được. Nếu xuất hiện một nhu cầu mới quan trọng hơn, như một hành vi nguy hiểm mới hay một thay đổi lớn trong gia đình, nhóm lập kế hoạch có thể họp sớm để điều chỉnh, không cần đợi hết giai đoạn.
Trẻ đã nói được nhiều thì có cần mục tiêu giao tiếp nữa không?
Nói được nhiều từ chưa chắc đã dùng lời để giao tiếp hiệu quả. Mục tiêu có thể chuyển sang dùng lời để hỏi, kể, xin giúp, trò chuyện qua lại, tuỳ những gì trẻ còn khó trong sinh hoạt.