Trẻ cần hỗ trợ tham gia giờ thể chất tốt hơn khi động tác được chia nhỏ, có làm mẫu, có điểm bắt đầu và kết thúc rõ, và độ khó được điều chỉnh cho từng trẻ trong cùng một hoạt động. Mục tiêu là trẻ được vận động nhiều, an toàn và dám thử, không phải trẻ làm được giống hệt các bạn.
Trong giờ thể chất, khác biệt giữa trẻ hiện ra rất rõ. Có bé chạy hay vấp, có bé không nhảy được hai chân cùng lúc, có bé đứng sững trước bậc thang leo, có bé leo lên cao không biết sợ. Giờ này thường bị xem nhẹ trong kế hoạch giáo dục cá nhân, trong khi vận động thô là nền cho tư thế ngồi, cho sức bền trong ngày và cho sự tự tin khi chơi cùng bạn.
Bài viết dành cho giáo viên mầm non: quan sát vận động thô trong lớp, chia nhỏ và làm mẫu động tác, thiết kế đường đi vận động nhiều mức độ, xử lý trẻ sợ độ cao và trẻ không biết sợ, và phối hợp với gia đình về thời gian vận động.
Vận động thô là gì và vì sao nó ảnh hưởng đến cả giờ học
Vận động thô là những cử động dùng các nhóm cơ lớn: đứng, đi, chạy, nhảy, leo, ném, bắt, giữ thăng bằng. Đằng sau những cử động trông đơn giản này là nhiều thành phần: sức cơ, trương lực cơ, thăng bằng, cảm nhận vị trí cơ thể, phối hợp hai bên cơ thể, lập kế hoạch vận động, tức là biết cơ thể mình cần làm gì theo thứ tự nào để đạt một mục tiêu mới.
Một trẻ yếu ở vận động thô thường gặp khó ở những chỗ người lớn không ngờ. Trẻ trương lực cơ thấp mỏi nhanh khi ngồi vòng tròn, tựa vào bạn, nằm bò ra bàn. Trẻ khó lập kế hoạch vận động lúng túng khi mặc áo, khi xếp hàng đi qua cửa, khi bắt chước động tác bài hát. Trẻ thăng bằng kém sợ cầu thang, sợ sân cỏ không bằng phẳng, và vì sợ mà tránh luôn những hoạt động ngoài trời cùng bạn.
Ngược lại, khi vận động thô được cải thiện, giáo viên hay thấy thay đổi lan sang những chỗ khác: trẻ ngồi vững hơn ở bàn, mặc áo nhanh hơn, dám ra sân cùng bạn, và có thêm những khoảnh khắc chơi chung vì theo kịp được nhịp của nhóm.
Vì thế giờ thể chất không chỉ là giờ "cho trẻ chạy nhảy". Với trẻ cần hỗ trợ, đây là một giờ học có mục tiêu như mọi giờ học khác, và những gì trẻ đạt được ở sân thường lan sang lớp học.
Quan sát vận động thô trong giờ thể chất
Giáo viên không cần dụng cụ đặc biệt. Trong vài buổi, chỉ cần nhìn kỹ những điều sau và ghi lại bằng mô tả:
- Dáng đi, dáng chạy. Trẻ hay vấp, hay va vào đồ vật, chạy hai tay không đánh theo nhịp, đi kiễng gót kéo dài.
- Nhảy. Nhảy tại chỗ hai chân cùng rời đất được không, nhảy xuống từ bậc thấp, nhảy qua vạch.
- Thăng bằng. Đứng một chân được bao lâu, đi trên vạch thẳng, bước lên xuống bậc có vịn hay không.
- Leo. Leo thang thấp xen kẽ hai chân hay đặt hai chân vào cùng một bậc, có sợ khi chân rời mặt đất không.
- Ném, bắt. Ném bóng về một hướng được không, đưa tay đón bóng to hay quay mặt né.
- Bắt chước động tác. Làm theo cô các động tác mới trong bài hát có nhanh không, có lẫn trái phải nhiều không.
- Sức bền. Tham gia được bao lâu thì xin nghỉ, so với đầu học kỳ.
Ghi chép nên kèm bối cảnh: sân bằng hay gồ ghề, trẻ làm khi có bạn nhìn hay khi một mình, có cô cầm tay hay không. Cùng một trẻ có thể leo tốt khi chỉ có cô và lúng túng khi cả lớp xếp hàng chờ phía sau.
Chia nhỏ và làm mẫu một động tác mới
Với trẻ khó lập kế hoạch vận động, lời hướng dẫn "các con nhảy qua vòng nhé" là quá nhiều thông tin cùng lúc. Giáo viên chia động tác thành những bước trẻ thấy được, nghe được, làm được:
- Làm mẫu chậm, trẻ đứng ở vị trí nhìn rõ, không đứng đối diện để tránh nhầm trái phải.
- Nói tên từng phần bằng từ ngắn, lặp lại giống nhau mỗi lần: "chân sát vạch, gập gối, vung tay, bật".
- Cho trẻ làm phần đầu tiên, khen ngay khi làm được.
- Thêm phần tiếp theo, ghép dần thành cả động tác.
- Dùng dấu hiệu trên sàn: hình bàn chân dán ở chỗ đứng, vạch màu ở chỗ bật, vòng ở chỗ đáp.
- Giảm dần sự giúp đỡ: từ cầm tay, đến chạm nhẹ, đến chỉ tay, đến chỉ cần nhìn dấu trên sàn.
Lặp lại là điều kiện để động tác trở thành tự động. Trẻ cần làm cùng một động tác nhiều lần, qua nhiều buổi, trước khi làm được mà không phải nghĩ. Giáo viên nên giữ một số động tác lặp lại trong vài tuần thay vì đổi bài mỗi buổi.
Một đường đi vận động, ba mức độ
Đường đi vận động là chuỗi trạm nối nhau: bò qua đường hầm, bước qua chướng ngại, đi trên vạch, nhảy vào vòng, ném bóng vào rổ. Ưu điểm lớn là cùng một đường đi có thể có nhiều mức độ, để mọi trẻ cùng tham gia mà mỗi trẻ được thử thách vừa sức:
| Trạm | Mức nhẹ | Mức vừa | Mức khó |
|---|---|---|---|
| Thăng bằng | Đi giữa hai dải băng dính rộng trên sàn | Đi trên tấm ván thấp đặt sát sàn | Đi trên ván thấp, tay cầm túi cát |
| Nhảy | Bước qua vòng đặt trên sàn | Nhảy hai chân vào từng vòng | Nhảy liên tục qua các vòng không dừng |
| Leo | Bò lên tấm đệm dốc thấp | Leo bậc thang thấp có vịn | Leo bậc thang xen kẽ chân không vịn |
| Ném | Thả bóng vào rổ đặt sát | Ném bóng vào rổ cách vài bước | Ném túi cát vào vòng nhỏ trên sàn |
| Bò | Bò qua đường hầm ngắn, sáng | Bò qua đường hầm dài hơn | Bò qua hầm rồi bò dưới dây căng thấp |
Trẻ tự chọn hoặc cô gợi ý mức độ, và có thể đổi mức ở mỗi vòng. Không gọi tên mức "dễ" hay "khó" trước cả lớp; chỉ cần nói "con chọn đường nào". Đường đi có điểm bắt đầu và kết thúc rõ cũng giúp trẻ khó chuyển tiếp biết mình đang ở đâu và khi nào xong.
Ngày mưa, sân hẹp: vận động thô ngay trong phòng
Nhiều lớp mầm non ở thành phố không có sân rộng, và mùa mưa có thể lấy mất giờ ra sân nhiều ngày liền. Trẻ cần hỗ trợ là những trẻ chịu ảnh hưởng đầu tiên: thiếu vận động, buổi chiều trở nên khó ngồi, khó tập trung, dễ cáu. Vì thế giáo viên nên có sẵn một bộ hoạt động vận động thô làm được trong phòng, không cần dời hết bàn ghế.
Một dải băng dính dài trên sàn thành đường thăng bằng. Vài chiếc gối lớn xếp thành đồi để bò qua. Một tấm vải trùm lên hai chiếc ghế thành đường hầm. Túi cát nhỏ dùng để ném vào rổ, đặt lên đầu đi giữ thăng bằng, mang từ góc này sang góc kia. Những bài hát có động tác như con vật đi, con cua bò ngang, con ếch nhảy, gấu bò bốn chân giúp cả lớp vận động theo nhịp mà không cần chạy.
Điểm cần giữ là cấu trúc: mỗi hoạt động có bắt đầu và kết thúc rõ, có thứ tự đến lượt, và kết thúc bằng một đoạn hạ nhịp như nằm duỗi, thở chậm. Không có cấu trúc, vận động trong phòng dễ biến thành chạy vòng quanh, ồn ào, va chạm, và trẻ nhạy cảm là trẻ khó chịu nhất. Có cấu trúc, mười lăm phút vận động trong phòng có thể giúp cả lớp ngồi học buổi chiều dễ hơn hẳn.
Trẻ sợ độ cao và trẻ không biết sợ
Trẻ sợ khi chân rời mặt đất. Một số trẻ có thăng bằng chưa vững hoặc nhạy với chuyển động thấy hoảng thật sự khi phải leo, đu, trượt. Bắt đầu từ độ cao rất thấp, có bề mặt đỡ chắc, có tay cô nắm, cho trẻ quyết định khi nào leo thêm một bậc. Không bế trẻ đặt lên cao rồi buông tay.
Trẻ leo cao không biết sợ. Trẻ đi tìm cảm giác vận động có thể leo lên mọi thứ, nhảy từ chỗ cao, chạy không nhìn đường. Thay vì chỉ cấm, giáo viên tạo những cơ hội an toàn để trẻ nhận đủ cảm giác: leo tường thấp có đệm, nhảy xuống đệm dày, đẩy kéo vật nặng. Quy tắc an toàn được dạy rõ và nhắc bằng hình ảnh.
Trẻ vụng về bị các bạn chê. Trẻ hay vấp ngã, ném bóng trượt dễ bị bạn chọn sau cùng khi chia nhóm, dần dần tránh luôn giờ vận động. Giáo viên chia nhóm thay vì để trẻ tự chọn, chọn hoạt động hợp tác thay vì thi đua thắng thua, và khen nỗ lực cụ thể.
Trẻ mỏi rất nhanh. Trẻ trương lực cơ thấp cần nghỉ ngắn thường xuyên hơn. Cho phép nghỉ trước khi trẻ kiệt sức giúp trẻ quay lại được, thay vì gục và từ chối cả buổi.
Đủ vận động mỗi ngày: phối hợp lớp và nhà
Hướng dẫn năm 2019 của Tổ chức Y tế Thế giới khuyến nghị trẻ 3–4 tuổi có ít nhất 180 phút hoạt động thể chất mỗi ngày, rải rác trong ngày, trong đó ít nhất 60 phút ở mức vừa đến mạnh. Trẻ cần hỗ trợ có khi vận động ít hơn bạn, vì tránh né, vì mỏi, hay vì người lớn lo trẻ ngã. Đây là vòng luẩn quẩn: vận động ít thì cơ yếu hơn, thăng bằng kém hơn, lại càng tránh vận động.
Giáo viên chia sẻ với gia đình những động tác trẻ đang tập ở lớp và mức độ hiện tại, để cuối tuần ba mẹ cho con làm tiếp ở công viên, ở sân chung cư: đi trên bờ tường thấp có ba mẹ nắm tay, leo cầu thang bộ, đá bóng, đạp xe ba bánh. Cũng nên nhìn lại thời gian ngồi màn hình, vốn chiếm chỗ của vận động.
Nếu trẻ có những khó khăn rõ như hay ngã bất thường, đi kiễng gót kéo dài, mất kỹ năng vận động đã có, một bên cơ thể yếu hơn, gia đình nên đưa trẻ khám nhi hoặc gặp chuyên viên vật lý trị liệu, hoạt động trị liệu. Trong giờ học 1:1, giáo viên giáo dục đặc biệt của Global Star Special thường xây những quãng vận động có mục tiêu vào buổi học; ba mẹ có thể đăng ký tư vấn để cùng xem nhu cầu vận động của con.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ 3 tuổi chưa nhảy được hai chân cùng lúc có đáng lo không?
Nhảy hai chân rời đất là kỹ năng nhiều trẻ đạt được quanh ba tuổi, nhưng thời điểm dao động khá rộng. Nên xem trẻ có tiến bộ khi được tập không, và các kỹ năng vận động khác có theo kịp không. Nếu trẻ chậm ở nhiều kỹ năng vận động cùng lúc, gia đình nên hỏi bác sĩ nhi.
Có nên để trẻ hay ngã tham gia leo trèo không?
Nên cho tham gia ở mức độ an toàn, vì tránh hẳn thì trẻ không có cơ hội tập thăng bằng. Chọn độ cao thấp, có đệm, có người đứng cạnh, bắt đầu với vịn tay. Trẻ tập dần trong điều kiện an toàn sẽ ngã ít đi; trẻ bị cấm thường ngã nhiều hơn khi tự leo lúc không ai để ý.
Trẻ không chịu tham gia giờ thể dục chung thì giáo viên làm gì?
Tìm hiểu lý do: sợ ồn, sợ đông, sợ thua, mỏi, hay không hiểu hướng dẫn. Cho trẻ một vai nhỏ như giữ rổ bóng, rồi mời trẻ thử một trạm ở mức nhẹ khi ít bạn. Không ép trẻ làm trước cả lớp. Nhiều trẻ tham gia dần khi thấy hoạt động quen và an toàn.
Thi đua chạy nhanh có phù hợp với lớp có trẻ cần hỗ trợ không?
Thi đua chạy nhanh luôn cho cùng một kết quả: trẻ chậm thua mãi. Lớp có trẻ cần hỗ trợ hợp với hoạt động hợp tác, như cả nhóm chuyền bóng đủ mười lần, hoặc thử thách với chính mình, như hôm nay đi trên ván được thêm một bước. Trẻ được vận động nhiều hơn khi không sợ thua.
Đi kiễng gót có phải chỉ là thói quen không?
Nhiều trẻ nhỏ đi kiễng gót một giai đoạn rồi tự hết. Nhưng nếu trẻ đi kiễng gót thường xuyên sau khoảng ba tuổi, không đứng phẳng bàn chân được khi được nhắc, hoặc kèm khó khăn vận động, ngôn ngữ, gia đình nên đưa trẻ khám để bác sĩ xem cơ, gân và các yếu tố khác.