Trẻ cần hỗ trợ tự tin hơn khi vào lớp mới nếu được biết trước những gì sẽ xảy ra, được nói ra nỗi lo và được lắng nghe, có một hai cách tự trấn an đã tập, có vài kỹ năng bắt đầu chơi với bạn, và có những thành công nhỏ ngay từ những ngày đầu. Sự tự tin không đến từ lời động viên "con sẽ giỏi thôi", mà đến từ việc trẻ thấy mình làm được.
Kỹ năng nền tảng giúp trẻ làm được việc ở lớp; sự tự tin giúp trẻ dám thử. Một trẻ đã tự đi vệ sinh, tự ăn, ngồi làm việc được, nhưng lo sợ đến mức không dám giơ tay xin đi vệ sinh ở lớp mới, vẫn sẽ gặp khó. Với trẻ cần hỗ trợ, nỗi lo khi vào môi trường mới thường lớn hơn bạn, vì trẻ có nhiều trải nghiệm không thuận lợi hơn, hoặc khó đoán trước điều sẽ xảy ra.
Bài này đi qua những cách chuẩn bị cảm xúc cho trẻ trước ngày vào lớp mới, dù là lớp mầm non mới, lớp hoà nhập hay lớp một: giúp trẻ đoán trước, gọi tên nỗi lo, tập cách tự trấn an, chuẩn bị cho tình huống với bạn, và xây những thành công đầu tiên.
Sự tự tin của trẻ đến từ đâu
Ở trẻ nhỏ, sự tự tin ít liên quan đến lời khen chung chung và liên quan nhiều đến hai điều: cảm giác an toàn và trải nghiệm làm được. Trẻ cảm thấy an toàn khi biết điều gì sẽ xảy ra, biết có người lớn sẽ giúp khi cần, và biết mình có cách xử lý khi khó chịu. Trẻ có trải nghiệm làm được khi thử một việc vừa sức và thành công, rồi thử việc khó hơn một chút.
Trẻ cần hỗ trợ thường có nhiều trải nghiệm không làm được hơn bạn: không theo kịp nhóm, bị nhắc nhở nhiều, bị bạn không cho chơi cùng. Những trải nghiệm này tích lại thành nỗi lo trước mỗi môi trường mới. Lời động viên "con làm được mà" không xoá được chúng; chỉ có những trải nghiệm thành công mới dần thay thế.
Vì thế chuẩn bị cảm xúc không phải là nói thật nhiều về việc con sẽ vui ở lớp mới, mà là sắp xếp để con có cảm giác an toàn và có những lần thành công ngay từ đầu.
Giúp trẻ đoán trước: điều mới bớt đáng sợ khi đã quen
Phần lớn nỗi lo của trẻ nhỏ đến từ điều chưa biết. Những cách giúp trẻ biết trước:
- Sách ảnh về lớp mới. Ảnh thật của trường, lớp, cô giáo, nhà vệ sinh, chỗ ăn, kèm một câu ngắn mỗi trang. Đọc nhiều lần trong vài tuần trước.
- Thăm trước. Đi qua cổng trường, đi một vòng sân, nếu được thì vào lớp lúc vắng.
- Câu chuyện xã hội. Một câu chuyện ngắn có hình, viết theo góc nhìn của trẻ, mô tả một tình huống cụ thể: buổi sáng đầu tiên, giờ ra chơi, khi con cần đi vệ sinh. Viết bằng câu mô tả và câu gợi ý điều trẻ có thể làm, tránh câu ra lệnh.
- Lịch đếm ngược. Một dãy ô đến ngày đi học, mỗi ngày gạch một ô, giúp trẻ hình dung thời gian.
- Tập nhịp buổi sáng. Những ngày trước, tập dậy, ăn sáng, mặc đồng phục, đeo cặp như ngày đi học thật.
Cách làm này hữu ích cả với trẻ không có khó khăn đặc biệt, và càng có ý nghĩa với trẻ dựa nhiều vào sự đoán trước. Khi điều mới đã được gặp nhiều lần qua sách ảnh và câu chuyện, ngày đầu tiên giống như lần gặp lại hơn là lần đầu.
Gọi tên nỗi lo và lắng nghe
Trẻ nhỏ thường không nói thẳng "con lo". Nỗi lo hiện ra qua hành vi: khó ngủ, đau bụng buổi sáng, bám ba mẹ, cáu kỉnh, hỏi đi hỏi lại về lớp mới. Người lớn có thể giúp trẻ gọi tên cảm xúc: "Con hỏi về cô mới nhiều lần, có phải con đang lo không?" Gọi tên giúp trẻ hiểu điều mình cảm thấy, và hiểu là bước đầu để xử lý.
Khi trẻ nói ra nỗi lo, người lớn lắng nghe trước khi trấn an. Câu "không có gì phải sợ" vô tình nói với trẻ rằng cảm xúc của trẻ là sai. Câu "con lo vì chưa biết bạn nào, mẹ hiểu, ngày đầu ai cũng chưa quen ai" thừa nhận cảm xúc và đưa ra một góc nhìn. Sau đó, người lớn cùng trẻ tìm một việc cụ thể: "Mình xem lại ảnh lớp nhé", "Mình tập cách chào bạn nhé".
Với trẻ chưa diễn đạt được bằng lời, thẻ hình cảm xúc như vui, buồn, sợ, giận giúp trẻ chỉ ra điều mình đang cảm thấy. Đọc sách tranh về nhân vật lo lắng khi đi học mới và trò chuyện về nhân vật cũng là cách gián tiếp để trẻ nói về mình.
Cách tự trấn an trẻ có thể tập trước
Trẻ có một hai cách tự trấn an đã quen sẽ bớt bất lực khi thấy lo ở lớp mới. Những cách này cần được tập vào lúc bình thường, không chỉ khi trẻ đang hoảng:
| Cách | Trẻ làm thế nào | Ghi chú |
|---|---|---|
| Thở chậm | Thổi nến tưởng tượng, thổi bong bóng chậm, thở theo ngón tay vẽ hình | Tập như hoạt động vui mỗi ngày |
| Ôm hoặc ép tay | Tự ôm mình, ép hai lòng bàn tay vào nhau, ép tay vào tường | Áp lực sâu giúp nhiều trẻ bình tĩnh |
| Món đồ nhỏ quen thuộc | Cầm một vật nhỏ trong túi: viên đá trơn, khăn tay, móc khoá | Thống nhất với giáo viên trước |
| Đếm | Đếm đến mười, đếm đồ vật màu xanh trong phòng | Chuyển chú ý khỏi nỗi lo |
| Xin nghỉ | Đưa thẻ nghỉ hoặc nói "con cần nghỉ" để ra góc yên một lúc | Cần giáo viên đồng ý và biết trước |
| Câu tự nhủ | Một câu ngắn quen thuộc: "Mẹ sẽ đón con", "Mình thử một lần" | Ba mẹ cùng con chọn câu |
Không cần dạy tất cả. Chọn một hai cách con thích nhất, tập đều ở nhà, rồi báo cho giáo viên để giáo viên nhắc con dùng khi cần.
Chuẩn bị cho tình huống với bạn
Một nỗi lo lớn của nhiều trẻ là chưa có bạn. Một vài kỹ năng nhỏ giúp trẻ bắt đầu:
- Chào bạn bằng lời hoặc vẫy tay, nói tên mình.
- Hỏi "cho mình chơi với" hoặc đứng gần nhóm bạn và làm cùng việc.
- Chia sẻ hoặc đổi đồ chơi.
- Chấp nhận khi bạn nói không, đi tìm bạn khác hoặc hoạt động khác.
- Tìm người lớn khi bị bạn làm đau hoặc trêu chọc.
Những kỹ năng này được tập qua đóng vai ở nhà với ba mẹ, anh chị, qua câu chuyện xã hội, và qua nhóm nhỏ ở lớp mầm non. Nếu được, gặp trước một hai bạn sẽ học cùng lớp mới, như con của người quen hay hàng xóm, để ngày đầu có một gương mặt quen. Giáo viên lớp mới, khi được biết trước, cũng có thể sắp xếp cho trẻ ngồi cạnh một bạn hiền và giao cho hai bạn một việc chung.
Ví dụ giả định: câu chuyện xã hội cho buổi sáng đầu tiên
Dưới đây là một câu chuyện xã hội giả định, mỗi câu đi kèm một tấm ảnh thật: "Sáng nay con đi học ở lớp mới. Mẹ đưa con đến cổng trường. Ở cổng có nhiều bạn và nhiều ba mẹ, có thể hơi ồn. Nếu ồn quá, con có thể đeo chụp tai. Cô Hoa đứng ở cửa lớp. Cô sẽ chào con. Mẹ ôm con và nói tạm biệt. Mẹ sẽ đi làm, chiều mẹ đón con. Con có thể thấy buồn một chút. Con có thể cầm khăn tay của mẹ trong túi. Con cất cặp vào ngăn có ảnh con. Rồi con ngồi vào chỗ có tên con, cạnh bạn Na."
Câu chuyện dùng câu mô tả điều sẽ xảy ra, câu thừa nhận cảm xúc trẻ có thể có, và câu gợi ý điều trẻ có thể làm. Nó tránh hứa điều không chắc và tránh câu ra lệnh như "con phải ngoan". Ba mẹ đọc cùng con mỗi tối trong một hai tuần trước ngày đi học, và mang theo bản nhỏ trong cặp để cô đọc lại nếu con cần.
Từ lớp 1:1 sang lớp đông: chuyển từng bước
Nhiều trẻ cần hỗ trợ đã quen làm việc với một giáo viên trong phòng yên tĩnh. Bước sang lớp đông là thay đổi lớn: ít sự chú ý riêng hơn, nhiều tiếng ồn hơn, nhiều bạn hơn. Để trẻ tự tin trong lớp đông, việc chuyển nên đi từng bước: từ 1:1 sang nhóm hai ba bạn, rồi nhóm nhỏ trong lớp, rồi tham gia một phần hoạt động chung, trước khi học cả ngày ở lớp đông.
Không có mốc thời gian chung cho mỗi bước. Có trẻ đi qua nhóm nhỏ trong vài tuần, có trẻ cần cả học kỳ. Dấu hiệu sẵn sàng cho bước tiếp theo là trẻ làm được những việc quen ở bước hiện tại với ít hỗ trợ, và hồi phục nhanh sau những lúc khó.
Giờ 1:1 không nhất thiết dừng hẳn khi trẻ đã vào lớp đông. Nhiều trẻ được lợi khi vẫn giữ một ít giờ 1:1 để học trước những gì sắp gặp ở lớp, như từ mới của bài học tuần sau hay luật của một hoạt động chung, rồi mang sự tự tin đó vào lớp.
Ở mỗi bước, những gì đã giúp trẻ ở bước trước được mang theo: cùng một lịch trình bằng hình, cùng cách gợi ý, cùng món đồ trấn an. Giáo viên 1:1 và giáo viên lớp trao đổi để giữ cách làm thống nhất. Khi trẻ thấy những điều quen thuộc ở nơi mới, trẻ có chỗ dựa để thử những điều mới.
Những thành công đầu tiên
Những ngày đầu ở lớp mới, mỗi thành công nhỏ đều có giá trị lớn. Giáo viên có thể chủ động tạo cơ hội: giao cho trẻ một việc trẻ làm được và có ích cho lớp, như phát vở hay tưới cây; hỏi trẻ một câu trẻ chắc chắn trả lời được về chủ đề trẻ yêu thích; khen cụ thể khi trẻ tự làm một việc. Những trải nghiệm này cho trẻ cảm giác mình có chỗ đứng trong lớp.
Ở nhà, ba mẹ hỏi về ngày học bằng những câu cụ thể và tích cực: "Hôm nay con chơi với ai?", "Điều gì vui nhất?", thay vì "Hôm nay có bị cô nhắc không?". Ghi lại những điều con làm được trong tuần, đọc lại cùng con vào cuối tuần, giúp con thấy mình đang tiến.
Nếu trẻ có những ngày khó khăn, và gần như chắc trẻ sẽ có, người lớn bình tĩnh nhìn nhận: ngày khó là một phần của việc làm quen, không phải dấu hiệu thất bại. Tự tin của trẻ được xây trong nhiều tháng, qua nhiều ngày tốt xen ngày khó. Tạo nền tảng để trẻ tự tin hơn khi hoà nhập học đường là một trong năm mục tiêu can thiệp của Global Star Special; ba mẹ muốn chuẩn bị cho con trước ngày vào lớp mới có thể đăng ký tư vấn với nhà trường.
Câu hỏi thường gặp
Có nên nói trước với con rằng lớp mới sẽ rất vui không?
Nói về lớp mới bằng những điều cụ thể và thật thì tốt hơn hứa hẹn chung. "Lớp có góc xếp hình con thích", "Cô Hoa sẽ đón con ở cửa" giúp trẻ hình dung. Nếu hứa "rất vui" mà ngày đầu trẻ thấy lo, trẻ có thể nghĩ mình có gì đó sai.
Câu chuyện xã hội khác truyện tranh bình thường ở chỗ nào?
Câu chuyện xã hội được viết riêng cho một tình huống cụ thể mà trẻ sắp gặp, theo góc nhìn của trẻ, với ảnh hoặc hình gần với thực tế. Nó mô tả điều sẽ xảy ra, cảm xúc người khác có thể có, và gợi ý điều trẻ có thể làm. Truyện tranh thông thường thì không nhắm vào tình huống riêng của trẻ.
Con nói không muốn đi học lớp mới thì có nên đổi kế hoạch không?
Lời nói "không muốn" thường thể hiện nỗi lo hơn là một quyết định. Lắng nghe và tìm hiểu con lo điều gì cụ thể, rồi giải quyết từng điều. Nếu sau vài tuần ở lớp mới con vẫn rất khó khăn và có dấu hiệu căng thẳng nặng, lúc đó cần cùng nhà trường xem lại.
Trẻ cần hỗ trợ có nên được cho biết mình khác các bạn không?
Tuỳ tuổi và mức hiểu biết của trẻ. Với trẻ lớn hơn, nói một cách đơn giản và tích cực rằng mỗi người học theo cách khác nhau, con được giúp thêm ở một số việc, giúp trẻ hiểu vì sao mình có những hỗ trợ riêng. Nên tránh dùng nhãn hay thuật ngữ trẻ chưa hiểu.
Ba mẹ lo lắng nhiều hơn con thì có ảnh hưởng không?
Trẻ nhỏ rất nhạy với cảm xúc của ba mẹ. Lo lắng của người lớn là bình thường, nhưng nên cố giữ giọng bình thản và tự tin khi nói chuyện với con và lúc chia tay ở cổng trường. Ba mẹ có thể chia sẻ nỗi lo với giáo viên, người thân, hoặc những gia đình cùng hoàn cảnh.