Dạy trẻ tự ăn hiệu quả nhất khi chia việc ăn thành những bước nhỏ, giúp trẻ vừa đủ ở mỗi bước rồi rút dần sự giúp đỡ, chọn dụng cụ hợp với bàn tay trẻ, và chấp nhận rằng giai đoạn đầu sẽ đổ, sẽ lâu, sẽ bẩn. Với trẻ cần hỗ trợ, cách bắt đầu từ bước cuối, tức là người lớn làm hộ gần hết và trẻ tự làm bước đưa thìa vào miệng, thường giúp trẻ thấy thành công ngay từ đầu.
Ở nhiều gia đình, việc đút cho con ăn kéo dài đến bốn năm tuổi vì nhanh, sạch, con ăn được nhiều. Đến khi vào lớp đông, trẻ chưa từng tự xúc phải đối mặt cùng lúc với món lạ, bạn lạ và chiếc thìa chưa quen. Tự ăn là một trong những kỹ năng tự phục vụ đầu tiên, mang lại cho trẻ cảm giác "mình làm được" rất sớm, và cũng là lúc trẻ tập phối hợp tay mắt, ngồi đến hết một việc.
Bài này đi qua các bước của việc tự ăn, cách dạy từng bước, chọn dụng cụ và chỗ ngồi, cách giúp vừa đủ, và cách lớp và nhà cùng làm.
Tự ăn gồm những bước nào
Người lớn ăn mà không nghĩ, nhưng với trẻ đang học, một thìa cơm là một chuỗi nhiều bước. Chia ra rõ ràng giúp giáo viên biết trẻ đang vướng ở đâu:
- Ngồi vào ghế, kéo ghế sát bàn.
- Cầm thìa đúng chiều, tay kia giữ bát.
- Đưa thìa vào bát, xúc lấy thức ăn.
- Nâng thìa lên mà không lật, không đổ.
- Đưa thìa vào miệng, khép môi lấy thức ăn.
- Rút thìa ra, đưa về bát, lặp lại.
- Uống nước bằng cốc, đặt cốc xuống.
- Lau miệng bằng khăn khi ăn xong.
- Mang bát, thìa, cốc đến chỗ cất; đẩy ghế vào.
Mỗi trẻ vướng ở một chỗ khác nhau. Có trẻ xúc tốt nhưng lật thìa khi nâng lên vì cổ tay chưa xoay được. Có trẻ đưa thìa đến miệng nhưng không khép môi lấy thức ăn. Có trẻ ăn được nhưng không ngồi đến hết bữa. Quan sát vài bữa để thấy bước nào trẻ đã tự làm, bước nào cần giúp, là bước đầu tiên của việc dạy.
Bắt đầu từ bước cuối: để trẻ thành công ngay
Có hai cách dạy một chuỗi bước. Cách thứ nhất là dạy bước đầu tiên trước, rồi thêm dần. Cách thứ hai là người lớn làm hộ gần hết chuỗi, chỉ để trẻ tự làm bước cuối cùng, rồi lùi dần về các bước trước. Cách thứ hai, trong giáo dục đặc biệt gọi là xâu chuỗi ngược, thường hợp với việc tự ăn ở trẻ cần hỗ trợ.
Cụ thể: người lớn cầm tay trẻ xúc thức ăn, nâng thìa lên gần miệng, rồi buông tay để trẻ tự đưa nốt thìa vào miệng. Phần thưởng là miếng ăn đến ngay sau động tác của trẻ, nên trẻ thấy rõ "mình vừa làm được". Khi trẻ làm vững bước này, người lớn buông tay sớm hơn, từ lúc thìa vừa nhấc khỏi bát. Rồi buông ngay khi thìa đã đầy. Cuối cùng chỉ cần giúp trẻ đặt thìa vào bát.
Ưu điểm của cách này là mỗi lần tập đều kết thúc bằng thành công, và bước trẻ tự làm luôn là bước sát với kết quả mong muốn. Trẻ ít nản hơn so với việc phải tự xúc từ đầu, đổ nửa đường và không được ăn.
Giúp vừa đủ, rồi rút dần
Mức giúp đỡ có thể chia thành nhiều nấc: cầm tay làm cùng hoàn toàn; cầm ở cổ tay; chạm nhẹ khuỷu tay; chỉ tay vào bát; nhắc bằng lời; chỉ cần nhìn. Giáo viên bắt đầu ở nấc trẻ làm được, không phải nấc thấp nhất, và rút dần lên nấc ít giúp hơn khi trẻ đã vững.
Một điểm quan trọng là giúp từ phía sau hoặc bên cạnh trẻ, tay người lớn đặt trên tay trẻ, để động tác giống cách trẻ sẽ tự làm. Đút từ phía trước, mặt đối mặt, dạy trẻ chờ thìa đến chứ không dạy trẻ cầm thìa. Khi rút dần, giáo viên chuyển điểm chạm từ bàn tay lên cổ tay, lên khuỷu tay, để trẻ tự làm phần lớn động tác.
Lời nói cũng là một dạng giúp đỡ. Nhắc liên tục "xúc đi con, đưa lên miệng đi" có thể làm trẻ phụ thuộc vào lời nhắc, chỉ ăn khi được gọi. Giáo viên nên giảm lời nhắc cùng lúc với giảm tay, và khen ngắn khi trẻ tự làm một bước.
Dụng cụ và chỗ ngồi phù hợp
Đồ dùng phù hợp làm cho việc tự ăn dễ hơn rất nhiều, nhất là với trẻ có bàn tay còn yếu hay phối hợp còn vụng:
| Đồ dùng | Gợi ý | Vì sao |
|---|---|---|
| Thìa | Cán ngắn, to, dễ cầm; lòng thìa nông | Dễ nắm, dễ đưa vào miệng, ít đổ |
| Bát | Thành cao, đáy rộng, có đế chống trượt | Trẻ xúc vào thành bát lấy thức ăn dễ hơn, bát không chạy |
| Cốc | Nhỏ, có hai quai, đổ ít nước | Trẻ cầm hai tay vững hơn, ít đổ nước lên người |
| Ghế | Bàn chân chạm sàn hoặc chạm bục kê, có tựa lưng | Thân mình vững thì tay mới làm việc chính xác |
| Bàn | Mặt bàn ngang khoảng giữa ngực và bụng khi trẻ ngồi | Khuỷu tay tì được, thìa không phải nâng quá cao |
| Thức ăn | Dạng dính vừa, dễ xúc như cơm nát, cháo đặc, khoai nghiền | Thức ăn rời hạt, lỏng nước khó xúc cho người mới tập |
Khi trẻ đã tự ăn vững với thức ăn dễ xúc, giáo viên mới thêm dần thức ăn khó hơn như canh, mì, hạt rời. Đổi một yếu tố một lần: cùng món, đổi dụng cụ; hoặc cùng dụng cụ, đổi món.
Ví dụ giả định: vài tuần tập tự xúc của một bé
Để thấy các bước nối với nhau thế nào, hãy lấy ví dụ giả định một bé bốn tuổi ở nhà vẫn được đút, khi vào lớp chỉ ngồi chờ cô. Tuần đầu, giáo viên quan sát: bé cầm được thìa nhưng cầm ngược, khi cô đặt thìa đầy cơm vào tay, bé đưa lên miệng được nếu khoảng cách ngắn. Bé thích khoai nghiền và trứng hấp. Cô quyết định tập với khoai nghiền trong bát thành cao, ở năm phút đầu bữa.
Hai tuần tiếp theo, cô ngồi cạnh, tay đặt trên tay bé, xúc khoai, nâng lên ngang ngực rồi buông để bé tự đưa vào miệng. Bé làm được gần như mọi lần. Cô bắt đầu buông tay sớm hơn, ngay khi thìa vừa rời bát. Có những thìa đổ giữa đường, cô nói "đổ rồi, xúc lại nhé" và giúp lại từ bát. Sang tuần thứ tư, cô chỉ còn giữ cổ tay bé lúc xúc; bé tự nâng và tự đưa vào miệng.
Đến tuần thứ sáu, ở món khoai nghiền, bé tự xúc phần lớn các thìa với một chạm nhẹ ở khuỷu tay khi bé quên giữ bát. Cô báo cho gia đình, gửi ảnh chiếc thìa và bát bé đang dùng; ở nhà ba mẹ cho bé tự ăn khoai nghiền vào bữa tối. Cô bắt đầu thêm cơm nát trộn trứng, dính vừa, khó hơn một chút. Ví dụ không hứa tốc độ cho trẻ nào khác; nó chỉ cho thấy mỗi tuần mức giúp lùi một nấc, và mỗi thay đổi là một yếu tố.
Giữ bữa ăn thoải mái trong lúc tập
Tự ăn chậm hơn và bẩn hơn đút rất nhiều trong những tuần đầu. Để việc tập không làm hỏng bữa ăn:
- Tập tự ăn ở phần đầu bữa khi trẻ còn đói và còn sức; phần sau người lớn có thể giúp nhiều hơn để trẻ ăn đủ.
- Trải khăn hoặc tấm lót dưới ghế, mặc yếm cho trẻ. Bẩn là một phần của học.
- Không chê trẻ làm đổ; nói bình thản "đổ rồi, mình lau nhé" và để trẻ cùng lau.
- Chọn ít nhất một món trẻ thích cho việc tập, vì động lực ăn món thích giúp trẻ cố gắng xúc.
- Giữ bữa ăn trong khoảng hai mươi đến ba mươi phút; kéo dài quá thì trẻ mệt và chán.
- Ngồi cùng trẻ và cùng ăn khi có thể; trẻ học nhiều từ việc nhìn người khác ăn.
Giáo viên nên cho gia đình biết trẻ đang tập tự ăn ở bước nào và cách giúp đang dùng, để ở nhà không quay về đút hoàn toàn. Ngược lại, nếu ở nhà trẻ đã tự ăn tốt một món, mang món đó vào bữa ở lớp giúp trẻ tự tin.
Tự uống nước bằng cốc: kỹ năng đi kèm hay bị bỏ quên
Nhiều trẻ đến lớp vẫn chỉ uống bằng bình có vòi hoặc ống hút. Ở lớp, cốc mở là dụng cụ chung, nên trẻ chưa uống được bằng cốc sẽ khát hoặc làm ướt người. Tập uống bằng cốc đi cùng tập tự xúc: cốc nhỏ, hai quai, rót rất ít nước, chừng hai ba ngụm, để nếu đổ cũng không ướt nhiều.
Các bước cũng được chia nhỏ: cầm hai quai, nâng lên miệng, nghiêng chậm, uống một ngụm, đặt cốc xuống bàn. Bước khó nhất thường là nghiêng vừa đủ; người lớn đặt tay dưới đáy cốc, giúp nghiêng chậm, rồi rút tay dần. Khi trẻ uống vững, tăng dần lượng nước và đổi sang cốc một quai, rồi cốc không quai. Tự rót nước từ bình nhỏ vào cốc là bước sau đó, vừa là kỹ năng tự phục vụ vừa là bài tập phối hợp hai tay rất tốt.
Phần cuối của tự ăn: dọn bát và đẩy ghế
Nhiều chương trình dừng ở việc trẻ tự xúc được, nhưng mang bát đi cất, lau miệng, đẩy ghế vào là phần hoàn thiện của bữa ăn và là bài học về kết thúc một nhiệm vụ. Ở lớp, có một chỗ cố định để bát bẩn, có hình minh hoạ chỗ đặt bát, thìa, cốc, giúp trẻ biết phải làm gì mà không cần nhắc.
Với trẻ cần hỗ trợ, phần này cũng được chia bước và dạy như phần ăn: cầm bát hai tay, đi đến khay, đặt bát vào, đặt thìa vào ống, quay về đẩy ghế. Lúc đầu giáo viên đi cùng, sau đó chỉ đứng ở khay chờ, rồi chỉ cần nhìn từ xa. Khi trẻ tự dọn bát được, trẻ đã đi trọn một chu trình: bắt đầu, làm, kết thúc, cất dọn, đúng chu trình mà mọi nhiệm vụ ở lớp sẽ đòi hỏi sau này.
Nếu trẻ có khó khăn nhai nuốt, hay nghẹn, ho khi ăn, hoặc cân nặng không tăng, gia đình nên đưa trẻ khám để loại trừ vấn đề sức khoẻ trước khi tập trung vào kỹ năng. Ở Global Star Special, giờ ăn có thể trở thành một phần của giờ học có mục tiêu khi gia đình mong muốn; ba mẹ có thể đăng ký tư vấn để cùng giáo viên lên các bước cho con.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì nên tự xúc cơm?
Nhiều trẻ bắt đầu cầm thìa xúc vụng về từ khoảng một tuổi rưỡi đến hai tuổi, và đến ba bốn tuổi tự ăn khá vững với thức ăn dễ xúc. Trẻ cần hỗ trợ có thể cần thời gian lâu hơn. Điều quan trọng là cho trẻ cơ hội tập đều đặn thay vì đút hoàn toàn đến khi đi học.
Trẻ tự ăn thì ăn ít đi, có nên đút thêm không?
Trong giai đoạn tập, có thể để trẻ tự ăn phần đầu bữa rồi người lớn giúp phần sau để trẻ ăn đủ. Dần dần tăng phần trẻ tự ăn. Nếu trẻ chỉ ăn được khi được đút trong thời gian dài, nên tìm hiểu xem vấn đề nằm ở kỹ năng, ở động lực hay ở cảm giác với món ăn.
Có nên cho trẻ ăn bằng tay khi chưa dùng thìa được không?
Có, với những món phù hợp. Bốc thức ăn bằng tay giúp trẻ tự lập, quen với cảm giác thức ăn và luyện ngón tay. Có thể dùng song song: món khô cho trẻ bốc, món mềm cho trẻ tập thìa. Với trẻ nhạy xúc giác không thích thức ăn dính tay, có khăn ướt sẵn bên cạnh.
Trẻ chỉ chịu ăn khi xem điện thoại thì tập tự ăn thế nào?
Trẻ mải xem thường há miệng chờ đút chứ không tập được tự xúc. Có thể giảm dần: bắt đầu bằng vài phút đầu bữa không màn hình với món trẻ thích, trẻ tự xúc, người lớn ngồi cùng trò chuyện. Tăng dần phần không màn hình. Ở lớp không có màn hình, nên trẻ cũng được tập trong điều kiện khác.
Trẻ dùng thìa bằng tay trái có cần đổi sang tay phải không?
Không cần. Trẻ thuận tay trái tự ăn bằng tay trái là bình thường. Người lớn chỉ cần đặt bát, cốc ở phía phù hợp và khi cầm tay giúp thì giúp ở tay trái. Ép đổi tay làm việc tập khó hơn và có thể làm trẻ mất hứng.
Bao lâu thì trẻ cần hỗ trợ tự ăn được?
Không thể hứa một thời gian chung, vì tuỳ vào bàn tay, sự chú ý, cảm giác với món ăn và số lần tập của từng trẻ. Theo dõi mức hỗ trợ giảm dần qua từng tuần là cách biết trẻ đang tiến. Nếu không thấy thay đổi sau vài tháng, nên xem lại cách chia bước và dụng cụ.