Với trẻ không ngồi yên được, cách hiệu quả thường không phải là giữ trẻ ngồi lâu hơn, mà là cho trẻ vận động đúng lúc: trước giờ cần ngồi, xen giữa những đoạn ngồi ngắn, và qua những việc có mục đích như mang đồ, đẩy, kéo. Nhiều trẻ ngồi được lâu hơn và chú ý tốt hơn sau một đợt vận động phù hợp, thay vì sau một lời nhắc "ngồi yên nào".
Trẻ mầm non vốn cần vận động nhiều. Hướng dẫn năm 2019 của Tổ chức Y tế Thế giới về vận động, thời gian tĩnh tại và giấc ngủ cho trẻ dưới 5 tuổi khuyến nghị trẻ 3–4 tuổi dành ít nhất 180 phút mỗi ngày cho các loại hoạt động thể chất, trong đó có ít nhất 60 phút ở mức vừa đến mạnh, và không bị giữ ngồi một chỗ quá một giờ mỗi lần. Một số trẻ cần lượng vận động lớn hơn mức chung, hoặc cần nó ở dạng mạnh hơn, để cơ thể "đủ" mà ngồi xuống.
Bài này dành cho giáo viên mầm non và ba mẹ: vì sao vận động giúp trẻ ngồi học, xếp nhịp vận động vào lịch lớp thế nào, những dạng vận động nào hợp với lớp học, và khi nào nên tìm hiểu thêm về nguyên nhân.
Vì sao trẻ ngọ nguậy: cơ thể đang tìm cách tự điều chỉnh
Ngồi yên không phải là trạng thái nghỉ đối với trẻ nhỏ. Để ngồi thẳng trên ghế, trẻ phải giữ cơ thân mình, giữ thăng bằng, kìm những thôi thúc muốn đứng dậy, đồng thời nghe cô và nhìn đồ dùng. Trẻ có trương lực cơ thấp hoặc khả năng giữ thăng bằng còn non sẽ mỏi rất nhanh và bắt đầu tựa, trượt, đổi tư thế liên tục. Nhìn từ ngoài, đó là ngọ nguậy; nhìn từ bên trong, đó là cơ thể đang cố giữ cho mình tỉnh táo và vững.
Một nhóm trẻ khác đi tìm cảm giác vận động: lắc lư, xoay ghế, nhún nhảy, gõ chân. Những chuyển động này cung cấp cho não thông tin về vị trí cơ thể và chuyển động, giúp trẻ duy trì mức tỉnh táo đủ để chú ý. Khi bị bắt ngồi im hoàn toàn, nhiều trẻ trong nhóm này lại kém tập trung hơn, vì toàn bộ sức lực dồn vào việc kìm cơ thể.
Cũng có trẻ không ngồi yên vì nhiệm vụ quá khó, quá dài hay không hiểu mình cần làm gì. Vì thế trước khi nghĩ đến vận động, giáo viên nên hỏi: trẻ đứng dậy ở mọi hoạt động hay chỉ ở một số hoạt động? Nếu chỉ ở hoạt động tô màu chẳng hạn, vấn đề có thể nằm ở bàn tay mỏi hay nhiệm vụ chưa phù hợp, chứ không phải ở nhu cầu vận động chung.
Ba thời điểm vận động có tác dụng nhất
Vận động không phải lúc nào cũng giúp trẻ ngồi tốt hơn. Một đợt chạy nhảy hỗn loạn ngay trước giờ kể chuyện có thể làm cả lớp khó lắng xuống. Thời điểm và dạng vận động quyết định kết quả:
| Thời điểm | Dạng vận động phù hợp | Mục đích |
|---|---|---|
| Trước hoạt động cần ngồi | Vận động mạnh có kết thúc rõ: đi bộ nhanh một vòng sân, mang chồng đệm từ góc này sang góc kia, bò qua đường hầm vải | Giúp cơ thể "đủ" vận động để ngồi xuống |
| Xen giữa hoạt động ngồi | Nghỉ vận động một hai phút ngay tại chỗ: vươn vai, đẩy tay vào tường, nhún chân theo nhịp đếm | Phá vỡ đoạn ngồi dài, lấy lại tỉnh táo |
| Sau hoạt động sôi nổi | Vận động chậm, nặng: ép lòng bàn tay vào nhau, ôm gối ngồi, thở chậm theo cô, nằm duỗi trên thảm | Giúp cơ thể hạ nhịp trước khi chuyển sang hoạt động yên |
Nguyên tắc chung là vận động mạnh trước, vận động chậm và có lực ép sau. Những vận động có lực cản, như đẩy, kéo, mang vật nặng vừa sức, thường giúp trẻ bình tĩnh và tập trung hơn so với xoay vòng hay nhảy liên tục, vốn dễ làm trẻ hưng phấn thêm.
Việc vặt có mục đích: vận động mà không phá vỡ lớp học
Cách tinh tế nhất để trẻ được vận động là giao việc. Trẻ đứng dậy, đi lại, mang vác, mà vẫn đang tham gia vào đời sống lớp, không bị coi là "không chịu ngồi". Một số việc hợp với lớp mầm non:
- Mang rổ đồ dùng, chồng sách, khay bút từ kệ đến bàn trước giờ hoạt động.
- Phát giấy, thu tranh, đếm và đặt ghế quanh bàn.
- Đẩy xe đồ chơi về chỗ cất, xếp đệm ngồi vào góc.
- Lau bàn sau giờ ăn bằng khăn ẩm, ấn mạnh tay theo vòng tròn.
- Mang một chiếc phong bì rỗng sang lớp bên cạnh rồi quay về, khi đã thống nhất với giáo viên lớp đó.
- Tưới cây bằng bình nước nhỏ, mở rèm, giữ cửa khi cả lớp đi qua.
Giáo viên giao việc trước khi trẻ bắt đầu bồn chồn, không đợi đến lúc trẻ đã chạy khỏi chỗ. Khi việc được giao như phần thưởng cho hành vi đứng dậy, trẻ sẽ học rằng đứng dậy là cách được đi lại. Khi việc nằm sẵn trong lịch, trẻ học rằng mình có vai trò trong lớp.
Một buổi sáng mẫu: xếp vận động vào lịch lớp
Để thấy vận động nằm trong lịch lớp ra sao, dưới đây là một buổi sáng giả định ở lớp mẫu giáo bốn tuổi có một trẻ rất khó ngồi. Các mốc giờ chỉ để minh hoạ, mỗi lớp sắp theo lịch riêng của mình:
- Đón trẻ. Trẻ được giao việc mang rổ đồ chơi từ kho ra kệ, xếp ghế quanh bàn. Trẻ vào lớp bằng một việc có ích thay vì đứng chờ giữa dòng người.
- Thể dục sáng. Vận động mạnh, có điểm kết thúc rõ: bò qua đường hầm vải, nhảy qua vòng, mang túi cát từ vạch này sang vạch kia. Cuối phần thể dục là một hai phút thở chậm, duỗi người.
- Ngồi vòng tròn. Đoạn ngồi ngắn, trẻ ngồi ghế nhỏ ở rìa, cầm một đồ bóp tay. Giữa giờ cả lớp đứng dậy hát một bài có động tác.
- Hoạt động góc. Trẻ được chọn bàn đứng hoặc nằm sấp trên thảm. Cô giao trẻ phát giấy cho cả nhóm trước khi bắt đầu.
- Ra sân. Không cắt giờ ra sân vì bất cứ lý do gì liên quan đến hành vi buổi sáng.
- Trước giờ ăn. Trẻ lau bàn bằng khăn ẩm, ấn mạnh tay, rồi mang khay ăn về chỗ. Những vận động có lực ép giúp trẻ hạ nhịp trước khi ngồi ăn.
Giáo viên ghi lại số lần trẻ rời chỗ ở mỗi đoạn ngồi trong hai tuần. Nếu con số giảm ở đoạn ngồi sau thể dục nhưng không giảm ở đoạn sau ra sân, có thể dạng vận động ở sân chưa phù hợp, hoặc đoạn hạ nhịp trước khi vào lớp còn thiếu. Lịch lớp được chỉnh dần theo những gì dữ liệu cho thấy, không theo cảm giác "hôm nay bé ngoan hơn".
Ngồi học linh hoạt: không phải ngồi ghế mới là ngồi học
Nhiều trẻ học tốt hơn khi được chọn tư thế. Có trẻ đứng làm việc ở bàn cao, có trẻ nằm sấp trên thảm để vẽ, có trẻ ngồi trên đệm hơi hay đệm gai mềm để vẫn nhún nhẹ được. Một sợi dây thun to buộc quanh hai chân trước của ghế cho phép trẻ đẩy chân vào mà không gây tiếng ồn. Những điều chỉnh này cho trẻ một lượng chuyển động nhỏ, liên tục, đủ để không phải đứng dậy.
Linh hoạt không có nghĩa là tuỳ ý. Giáo viên đưa ra vài lựa chọn phù hợp với hoạt động và dạy trẻ cách dùng: đệm hơi để ngồi chứ không để ném, bàn cao dùng khi làm việc chứ không phải chỗ chơi. Với giờ ngồi vòng tròn, trẻ có thể ngồi ở rìa trên một chiếc ghế nhỏ thay vì ngồi xếp bằng trên sàn, vì ngồi sàn không tựa lưng đòi hỏi giữ thân mình nhiều hơn.
Thời lượng cũng là một phần của sự linh hoạt. Một hoạt động ngồi kéo dài ba mươi phút có thể chia thành hai đoạn mười hai phút với một quãng vận động ở giữa. Với trẻ còn rất khó ngồi, mục tiêu ban đầu có thể chỉ là hai ba phút, rồi kéo dài dần khi trẻ thành công. Thành công ngắn lặp lại nhiều lần tốt hơn thất bại dài.
Những cách làm nên tránh
Lấy giờ ra sân làm hình phạt. Cắt giờ vận động của trẻ vì trẻ không ngồi yên là lấy đi chính thứ trẻ cần để ngồi yên được. Kết quả thường là buổi chiều còn khó hơn buổi sáng.
Giữ trẻ ngồi bằng tay. Giữ chặt vai, đè trẻ xuống ghế có thể làm trẻ ngồi im vài phút nhưng tăng căng thẳng, có khi dẫn đến chống đối. Cách này cũng không dạy trẻ điều gì về tự điều chỉnh.
Chỉ nhắc bằng lời. "Ngồi yên nào" lặp lại hai mươi lần một buổi mất dần tác dụng, và với trẻ ít phản ứng với âm thanh, nó hầu như không chạm tới trẻ. Tín hiệu nhìn thấy được, như một tấm thẻ hình chiếc ghế, cử chỉ tay, thường hiệu quả hơn.
Để trẻ vận động tự do mà không có cấu trúc. Cho trẻ chạy quanh lớp mỗi khi bồn chồn có thể làm trẻ hưng phấn hơn và phân tán cả lớp. Vận động có mục đích, có điểm kết thúc rõ, mới giúp trẻ quay lại hoạt động.
Khi vận động không đủ: nhìn rộng hơn
Nếu sau vài tuần sắp xếp vận động đều đặn, trẻ vẫn rất khó ngồi, khó chú ý ở hầu hết hoạt động, có hành vi bốc đồng gây nguy hiểm, hoặc khó khăn đi kèm chậm ngôn ngữ, khó tương tác, giáo viên nên trao đổi với gia đình về việc gặp bác sĩ nhi phát triển hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em. Việc gọi tên một tình trạng thuộc về họ; phần của giáo viên là mô tả đầy đủ trẻ ngồi được bao lâu, ở hoạt động nào, sau dạng vận động nào.
Cũng nên xem lại những yếu tố ngoài lớp: giấc ngủ ban đêm của trẻ, thời gian trẻ xem màn hình, bữa sáng. Trẻ ngủ thiếu thường bồn chồn và khó chú ý hơn, điều mà nhiều người lớn không ngờ vì nghĩ thiếu ngủ thì phải lờ đờ. Ba mẹ và giáo viên trao đổi những thông tin này giúp tránh đổ hết cho trẻ hay cho lớp.
Trong lớp 1:1, giáo viên giáo dục đặc biệt thường xây sẵn những quãng vận động vào giờ học và ghi lại thời gian ngồi của trẻ qua từng tuần, để cả nhà trường và gia đình thấy trẻ đang tiến hay đang chững. Ba mẹ muốn cùng xem nhịp ngồi học của con có thể đăng ký tư vấn với Global Star Special.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ 4 tuổi nên ngồi tập trung được bao lâu?
Không có con số cứng cho mọi trẻ, vì thời gian tập trung phụ thuộc nhiều vào hoạt động: trẻ có thể ngồi lâu với thứ mình thích và rất ngắn với thứ khó. Với hoạt động có hướng dẫn của người lớn, trẻ mẫu giáo thường cần đoạn ngồi ngắn xen vận động. Điều đáng quan tâm là trẻ có tiến bộ dần so với chính mình hay không.
Cho trẻ vận động trước giờ học có làm trẻ mệt và buồn ngủ không?
Vận động vừa phải, có điểm kết thúc rõ và có một đoạn hạ nhịp trước khi ngồi thường giúp trẻ tỉnh táo hơn chứ không mệt. Nếu trẻ lả người sau vận động, có thể cường độ quá cao hoặc trẻ đang thiếu ngủ, thiếu ăn. Giáo viên điều chỉnh độ dài và dạng vận động theo phản ứng của từng trẻ.
Ngồi trên đệm hơi hay bóng có hại cho cột sống của trẻ không?
Dùng trong thời gian ngắn, đúng cách và có giám sát, đệm hơi không gây hại và giúp một số trẻ ngồi lâu hơn. Không nên dùng bóng lớn không có chân đỡ trong lớp đông vì dễ ngã. Nếu trẻ có vấn đề về cột sống hay vận động, gia đình nên hỏi bác sĩ trước khi dùng.
Có nên để trẻ đứng học cả buổi nếu trẻ thích đứng?
Có thể cho trẻ đứng ở những hoạt động phù hợp như vẽ, lắp ghép, nặn. Đứng làm việc tốt hơn là đứng dậy bỏ đi. Tuy vậy, trẻ cũng cần tập ngồi trong một số tình huống như giờ ăn hay ngồi vòng tròn, nên giáo viên xen kẽ, không chọn một tư thế cho cả ngày.
Ở nhà ba mẹ có thể giúp con ngồi học tốt hơn bằng cách nào?
Trước khi cho con làm việc cần ngồi như tô màu, xếp hình, đọc truyện, ba mẹ cho con vận động mạnh vài phút như mang đồ giúp mẹ, leo cầu thang, đẩy xe. Giữ đoạn ngồi ngắn, kết thúc khi con còn hứng thú, và để ý giấc ngủ ban đêm của con.
Trẻ hay đứng dậy trong giờ ăn có giống chuyện không ngồi yên trong giờ học không?
Có điểm giống nhưng cũng có nguyên nhân riêng: trẻ có thể khó chịu với mùi, vị, độ mềm của món ăn, hoặc ghế ăn không vừa người. Giáo viên nên xem chỗ ngồi, chiều cao bàn ghế, độ dài bữa ăn và món ăn cụ thể trước khi xếp giờ ăn vào cùng nhóm với giờ học.