Tập đi vệ sinh cho trẻ cần hỗ trợ nên bắt đầu khi trẻ có một số dấu hiệu sẵn sàng về cơ thể, như giữ khô được một đến hai giờ, và đi theo một lịch đưa trẻ vào nhà vệ sinh theo giờ cố định, với chuỗi bước rõ ràng có hình minh hoạ, cùng một cách làm ở nhà và ở lớp. Trẻ không cần biết nói "con muốn đi tè" mới bắt đầu tập; việc báo thường đến sau khi trẻ đã quen đi theo lịch.
Với nhiều gia đình, bỏ bỉm là một trong những việc gây căng thẳng nhất của tuổi mầm non, và với trẻ cần hỗ trợ, quá trình này thường kéo dài hơn. Nguyên nhân có thể nằm ở khả năng nhận biết tín hiệu cơ thể, ở việc giao tiếp nhu cầu, ở cảm giác khó chịu với nhà vệ sinh lạnh, ồn, có tiếng xả nước, hay đơn giản là trẻ quen với bỉm và không thấy lý do để đổi.
Bài này dành cho ba mẹ và giáo viên mầm non: các dấu hiệu sẵn sàng, cách xây lịch tập, chia bước đi vệ sinh, xử lý những lần "tai nạn", và cách hai nơi cùng làm một cách.
Dấu hiệu sẵn sàng: không cần đủ hết mới bắt đầu
Phần lớn trẻ bắt đầu có dấu hiệu sẵn sàng trong khoảng từ mười tám tháng đến ba tuổi, nhưng khoảng dao động rất rộng, và trẻ cần hỗ trợ thường muộn hơn. Ba nhóm dấu hiệu thường được xem xét:
- Cơ thể. Bỉm khô được một đến hai giờ liền; đi đại tiện vào giờ khá đều; tự đi lại, ngồi vững trên bồn cầu nhỏ hoặc bô.
- Nhận biết. Có biểu hiện khi đang tè hoặc đại tiện như dừng chơi, đứng im, ngồi xổm, đi vào góc; khó chịu khi bỉm ướt hay bẩn.
- Hợp tác. Làm theo một hai lời dặn đơn giản; chịu ngồi yên vài phút; chịu vào phòng vệ sinh không hoảng sợ.
Trẻ cần hỗ trợ có thể có dấu hiệu cơ thể từ lâu nhưng chưa có dấu hiệu nhận biết hay giao tiếp. Trong trường hợp đó, nhiều chuyên gia giáo dục đặc biệt vẫn khuyến khích bắt đầu tập theo lịch, vì chính việc đi theo lịch giúp trẻ dần nhận ra tín hiệu của cơ thể. Nếu trẻ không bao giờ khô quá một giờ, hay tiểu đau, táo bón kéo dài, nên đưa trẻ khám trước khi tập.
Ghi lại nhịp của trẻ trước khi tập
Trước khi bỏ bỉm, gia đình và giáo viên ghi lại trong khoảng một tuần: mỗi nửa giờ đến một giờ kiểm tra bỉm khô hay ướt, ghi giờ trẻ đại tiện, giờ uống nước, giờ ăn. Bảng ghi này cho thấy nhịp của trẻ: thường tè sau khi ngủ dậy bao lâu, sau khi uống nước bao lâu, đại tiện vào buổi nào.
Từ đó xây lịch đưa trẻ vào nhà vệ sinh hơi sớm hơn thời điểm trẻ thường tè. Ví dụ giả định, nếu bỉm thường ướt khoảng bốn mươi lăm phút sau khi uống nước, lịch đưa đi là khoảng ba mươi phút sau mỗi lần uống. Lịch ban đầu có thể dày, khoảng ba mươi đến bốn mươi phút một lần, rồi giãn dần khi trẻ khô lâu hơn.
Nhiều trẻ có những thời điểm rất hay tè: ngay sau khi ngủ dậy, khoảng hai mươi đến ba mươi phút sau bữa ăn hay sau khi uống nhiều nước. Đưa trẻ vào nhà vệ sinh đúng những lúc này cho trẻ nhiều cơ hội thành công sớm, mà thành công sớm là thứ giúp trẻ hiểu việc mình đang được dạy nhanh nhất.
Bảng ghi tiếp tục trong suốt quá trình tập, ghi cả lần trẻ tè đúng chỗ, lần ướt quần, lần trẻ có biểu hiện báo. Đây là cách duy nhất để biết trẻ đang tiến, vì trí nhớ của người lớn thường chỉ giữ những lần ướt quần.
Chuỗi bước đi vệ sinh, kèm hình minh hoạ
Đi vệ sinh là một chuỗi dài. Dán dãy hình nhỏ minh hoạ từng bước trên tường nhà vệ sinh, ngang tầm mắt trẻ, giúp trẻ theo dõi mà không cần lời nhắc liên tục:
| Bước | Việc | Gợi ý cho trẻ cần hỗ trợ |
|---|---|---|
| 1 | Đi vào nhà vệ sinh | Một tín hiệu cố định: tấm thẻ hình bồn cầu đưa cho trẻ |
| 2 | Kéo quần xuống | Quần chun dễ kéo; người lớn giúp phía sau lúc đầu |
| 3 | Ngồi lên bồn cầu hoặc bô | Bậc kê chân, bệ ngồi nhỏ để trẻ thấy vững, không sợ rơi |
| 4 | Đi tè, đi đại tiện | Ngồi vài phút; một cuốn sách nhỏ giúp trẻ chịu ngồi |
| 5 | Lau, lấy giấy | Cắt sẵn giấy đúng độ dài, đặt trong hộp vừa tầm tay |
| 6 | Đứng dậy, kéo quần lên | Kéo trước rồi kéo sau lưng |
| 7 | Xả nước | Trẻ sợ tiếng xả: cho trẻ ra cửa rồi người lớn xả, tập dần |
| 8 | Rửa tay | Bậc kê ở bồn rửa, xà phòng dạng bọt dễ dùng |
Không phải trẻ nào cũng cần học hết tám bước cùng lúc. Giai đoạn đầu, mục tiêu chính là bước bốn: trẻ đi đúng chỗ. Các bước khác người lớn giúp và rút dần sau, theo cách giúp vừa đủ như với mọi kỹ năng tự phục vụ khác.
Khi trẻ ướt quần: bình thản và không phạt
Phản ứng bình thản. Nói ngắn "ướt rồi, mình đi thay nhé", đưa trẻ vào nhà vệ sinh, cho trẻ ngồi lên bồn cầu một chút, rồi thay đồ. Không la mắng, không thở dài, không kể với người khác trước mặt trẻ.
Cho trẻ tham gia thay đồ. Trẻ tự cởi quần ướt, bỏ vào túi, lấy quần sạch trong mức có thể. Không phải phạt, mà để trẻ quen chuỗi việc và gắn việc ướt quần với một chút phiền phức tự nhiên.
Không dùng lại bỉm vào ban ngày khi đã bắt đầu. Đổi qua đổi lại giữa bỉm và quần làm trẻ khó hiểu điều được mong đợi. Nhiều gia đình vẫn dùng bỉm khi ngủ đêm trong thời gian dài, điều này bình thường.
Khen đúng lúc đi đúng chỗ. Khen ngay khi trẻ tè vào bồn cầu, cụ thể: "con tè vào bồn cầu rồi". Với trẻ cần hỗ trợ, một phần thưởng nhỏ trẻ thích, chỉ dành cho lúc này, giúp trẻ hiểu nhanh hơn, và được giảm dần sau đó.
Ở lớp và ở nhà: một cách làm
Trẻ cần hỗ trợ học tốt nhất khi mọi người làm giống nhau. Gia đình và giáo viên thống nhất: từ dùng cho việc đi vệ sinh, như "đi tè" hay "đi vệ sinh"; tín hiệu đưa trẻ đi, như thẻ hình; lịch đưa đi; chuỗi bước và hình minh hoạ; cách phản ứng khi ướt; phần thưởng nếu có. Có thể chụp ảnh nhà vệ sinh của lớp cho trẻ xem ở nhà, và ngược lại.
Thời điểm bắt đầu nên được chọn lúc cuộc sống tương đối ổn định: không vừa chuyển nhà, không vừa có em bé, không vào tuần đầu đi học. Bắt đầu ở nhà vào một kỳ nghỉ vài ngày, rồi tiếp tục ở lớp với cùng cách làm, thường thuận lợi hơn bắt đầu riêng ở mỗi nơi.
Nhà vệ sinh của lớp đôi khi khác ở nhà: bồn cầu to, có tiếng máy sấy tay, nhiều bạn cùng vào. Giáo viên cho trẻ đi vào lúc vắng, đứng gần, cho phép trẻ dùng bô riêng trong giai đoạn đầu nếu trẻ sợ bồn cầu lớn.
Giao tiếp nhu cầu: khi trẻ chưa nói được
Mục tiêu dài hơn của việc tập là trẻ tự báo khi cần đi. Với trẻ chưa nói được, việc báo có thể bằng một cử chỉ, như vỗ vào quần, bằng một tấm thẻ hình bồn cầu đeo ở thắt lưng hoặc dán ở cửa, hoặc bằng cách đi đến cửa nhà vệ sinh. Mỗi lần người lớn đưa trẻ đi theo lịch, người lớn cầm tay trẻ làm cử chỉ hay đưa thẻ trước khi vào, để trẻ học cách dùng.
Khi trẻ bắt đầu tự làm cử chỉ hoặc đưa thẻ, người lớn đáp ứng ngay lập tức, kể cả khi vừa mới đi. Đáp ứng nhanh giúp trẻ tin rằng cách báo của mình có tác dụng. Dần dần lịch theo giờ được giãn ra, và việc trẻ tự báo trở thành cách chính.
Giai đoạn này có thể kéo dài nhiều tháng, đôi khi lâu hơn, và có những lúc thụt lùi khi trẻ ốm, khi có thay đổi lớn trong gia đình. Thụt lùi không có nghĩa là thất bại; quay lại lịch dày hơn một thời gian rồi giãn ra lại.
Nhà vệ sinh lạ, đi ra ngoài và giấc ngủ đêm
Trẻ đã quen đi vệ sinh ở nhà và ở lớp có thể vẫn từ chối nhà vệ sinh ở nơi khác: nhà ông bà, trung tâm thương mại, quán ăn. Nhà vệ sinh công cộng thường ồn, có máy sấy tay kêu to, bồn cầu cao, mùi lạ, cửa khoá khó mở. Với trẻ nhạy cảm, đây là thử thách mới hoàn toàn. Gia đình có thể mang theo bệ ngồi gấp gọn, cho trẻ đi vào lúc vắng, báo trước nếu có máy sấy tay, và tập trước ở những nơi quen như nhà người thân.
Khi đi ra ngoài trong giai đoạn đầu, giữ lịch đưa đi như ở nhà: trước khi ra khỏi nhà, khi vừa đến nơi, rồi theo giờ. Mang theo quần áo dự phòng và túi đựng đồ ướt, và giữ phản ứng bình thản như ở nhà khi trẻ ướt quần.
Khô đêm thường đến muộn hơn khô ngày nhiều, vì phụ thuộc vào sự trưởng thành của cơ thể hơn là vào luyện tập. Nhiều trẻ khô ngày từ lâu nhưng vẫn cần bỉm khi ngủ thêm một thời gian dài. Không cần vội bỏ bỉm đêm cùng lúc với bỉm ngày; tập trung vào ban ngày trước. Nếu trẻ lớn đã khô đêm một thời gian dài rồi đột ngột ướt lại, nên hỏi bác sĩ.
Khi nào cần hỏi bác sĩ
Gia đình nên đưa trẻ khám khi trẻ đau lúc đi tiểu, đi tiểu quá nhiều lần, táo bón kéo dài hay đau bụng khi đại tiện, đã từng khô được rồi lại ướt nhiều trở lại không rõ lý do, hoặc trẻ năm tuổi trở lên vẫn chưa có tiến bộ dù đã tập đều. Táo bón là nguyên nhân hay gặp khiến trẻ sợ đi đại tiện và giữ lại, tạo thành vòng luẩn quẩn mà tập luyện đơn thuần không giải quyết được.
Giáo viên ghi chép ở lớp, cùng bảng ghi ở nhà, giúp bác sĩ thấy nhịp đi vệ sinh thật của trẻ. Trong chương trình 1:1 của Global Star Special, tự phục vụ là một nhóm mục tiêu thường gặp, và tập đi vệ sinh được lên kế hoạch cùng gia đình theo nhịp riêng của trẻ; ba mẹ có thể đăng ký tư vấn để được trao đổi.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ cần hỗ trợ có nên bỏ bỉm cùng tuổi với các bạn không?
Không nên dựa vào tuổi của các bạn. Trẻ cần hỗ trợ thường bắt đầu muộn hơn và tập lâu hơn. Nên dựa vào dấu hiệu sẵn sàng của chính trẻ, nhất là khả năng giữ khô một đến hai giờ, và vào sự ổn định của gia đình. Bắt đầu khi trẻ sẵn sàng thường nhanh hơn bắt đầu sớm rồi kéo dài.
Trẻ chịu tè vào bồn cầu nhưng nhất định không chịu đại tiện ở đó thì sao?
Đây là tình huống khá phổ biến. Trẻ có thể sợ cảm giác ngồi lơ lửng, sợ tiếng rơi hay sợ đau nếu từng táo bón. Dùng bậc kê chân để trẻ ngồi vững, cho trẻ ngồi bồn cầu vào giờ trẻ thường đại tiện. Nếu có táo bón, hỏi bác sĩ trước khi tập tiếp.
Có nên dùng quần tập thay cho bỉm trong giai đoạn đầu không?
Quần tập có thể giúp hạn chế bẩn khi ra ngoài, nhưng nhiều loại thấm hút giống bỉm khiến trẻ không cảm nhận được ướt. Ở nhà và ở lớp ban ngày, quần lót vải giúp trẻ nhận biết nhanh hơn. Quần tập dùng khi đi xa hay khi ngủ.
Trẻ sợ tiếng xả nước thì làm sao?
Cho trẻ ra cửa trước rồi người lớn xả nước, báo trước bằng lời. Dần dần cho trẻ đứng gần hơn, cho trẻ tự bấm nút khi đã chuẩn bị. Một số trẻ dễ chịu hơn khi được bịt tai hoặc đeo chụp tai trong giai đoạn làm quen.
Bao lâu thì nên dừng tập lại nếu trẻ không tiến bộ?
Nếu sau vài tuần tập đều mà trẻ vẫn không có lần nào đi đúng chỗ, hoặc trẻ căng thẳng, sợ hãi nhiều, có thể tạm dừng vài tuần đến vài tháng rồi thử lại. Trong thời gian đó, vẫn cho trẻ làm quen nhà vệ sinh, ngồi bồn cầu mặc nguyên quần, xem hình các bước.
Ở lớp có nhiều trẻ, giáo viên làm sao đưa trẻ đi vệ sinh theo lịch riêng?
Đặt đồng hồ nhắc hoặc gắn lịch đưa đi vào các mốc sẵn có của lớp như trước giờ ăn, sau giờ ra sân, sau ngủ dậy. Trẻ cần lịch dày hơn có thể đi kèm một bạn khác cùng giờ. Phân công rõ cô nào phụ trách để không bị sót.