Sau buổi quan sát ban đầu, ba mẹ nên nhận được một bản nhận xét bằng lời mô tả cụ thể về những gì con đã làm được và những gì còn khó trong buổi quan sát, điểm mạnh và sở thích của con, một hai lĩnh vực nên ưu tiên hỗ trợ, đề xuất bước tiếp theo, và lời khuyên rõ ràng về việc có nên gặp thêm bác sĩ hay chuyên gia hay không. Bản nhận xét đó không phải là chẩn đoán, và ba mẹ có quyền hỏi lại mọi điều chưa rõ.
Nhiều gia đình bước ra khỏi buổi quan sát đầu tiên với cảm giác vừa nhẹ nhõm vừa rối: được nghe nhiều điều, nhưng chưa biết điều nào quan trọng nhất và làm gì tiếp. Bài này giải thích một buổi quan sát ban đầu trong giáo dục can thiệp sớm thường gồm những phần nào, cách đọc nhận xét, những câu ba mẹ nên hỏi lại, và theo quy trình bốn bước của Global Star Special thì sau buổi quan sát sẽ là gì.
Buổi quan sát ban đầu thường gồm những phần nào
Trong giáo dục can thiệp sớm, buổi quan sát ban đầu thường có hai phần đan vào nhau. Phần thứ nhất là lắng nghe gia đình: ba mẹ kể về lịch sử phát triển của con từ khi sinh ra, sức khoẻ, thói quen ăn ngủ, ngôn ngữ dùng ở nhà, những gì con thích và không thích, điều làm ba mẹ băn khoăn, và mong muốn của gia đình. Phần này quan trọng không kém phần quan sát, vì người giáo viên chỉ gặp con một thời gian ngắn, còn ba mẹ biết con qua cả quãng đời.
Phần thứ hai là quan sát con trong những hoạt động chơi và sinh hoạt được chuẩn bị sẵn: chơi với đồ vật, chơi cùng người lớn, nghe và làm theo lời dặn đơn giản, xếp hình, vẽ, ăn nhẹ, chuyển từ hoạt động này sang hoạt động khác. Giáo viên để ý cách con giao tiếp, tương tác, chú ý, phản ứng với âm thanh và đụng chạm, cách con dùng đôi tay và cơ thể, và những kỹ năng tự phục vụ.
Tại Global Star Special, đây chính là bước một và bước hai trong quy trình bốn bước: tiếp nhận thông tin, rồi quan sát – sàng lọc. Mục đích là có góc nhìn ban đầu về những gì con cần hỗ trợ trong học tập và sinh hoạt, để từ đó lập mục tiêu cá nhân. Buổi quan sát không thay thế khám bác sĩ, và nhà trường sẽ nói rõ khi nào gia đình nên tìm thêm ý kiến y khoa.
Một bản nhận xét tốt nên có những gì
Mô tả cụ thể, không chỉ nhận định chung. Thay vì "con chậm ngôn ngữ", bản nhận xét nên ghi điều đã thấy: con dùng những từ nào, giao tiếp bằng cử chỉ ra sao, làm theo được kiểu lời dặn nào. Ba mẹ đọc sẽ nhận ra con mình trong đó.
Điểm mạnh và sở thích. Con thích gì, giỏi gì, điều gì làm con vui và tập trung. Đây là chất liệu để giáo viên dạy con sau này, không phải phần "an ủi" cho đủ.
Những lĩnh vực cần hỗ trợ, có thứ tự ưu tiên. Một danh sách dài mọi điều con chưa làm được không giúp ai. Bản nhận xét tốt chọn ra một hai lĩnh vực nên bắt đầu trước và giải thích vì sao.
Giới hạn của buổi quan sát. Con có mệt, lạ chỗ, đói, hay khác ngày thường không; những gì chưa quan sát được trong buổi này. Một bản nhận xét trung thực nói rõ điều mình chưa biết.
Khuyến nghị về chuyên môn y tế. Có nên gặp bác sĩ nhi khoa, kiểm tra thính lực, gặp chuyên gia tâm lý hay âm ngữ trị liệu không, và vì sao. Nếu không cần, cũng nên nói rõ.
Bước tiếp theo và thời gian. Đề xuất bắt đầu thế nào, khi nào nhìn lại, ba mẹ có thể làm gì ở nhà ngay từ tuần này.
Mười câu ba mẹ nên hỏi lại sau buổi quan sát
Ba mẹ không cần hỏi hết; chọn những câu phù hợp với điều mình còn băn khoăn. Có thể ghi sẵn ra giấy để không quên khi đang xúc động.
- Trong buổi hôm nay, điều gì con làm tốt nhất mà thầy cô thấy?
- Thầy cô có thấy con khác ngày thường không, và điều đó ảnh hưởng thế nào đến nhận xét?
- Nếu chỉ chọn một điều để bắt đầu hỗ trợ con, đó là điều gì, vì sao?
- Những điều thầy cô nhận xét có điểm nào khác với những gì gia đình thấy ở nhà không?
- Gia đình có nên đưa con đi khám hay gặp chuyên gia nào không, vì sao và khi nào?
- Nhận xét này có phải là kết luận về một tình trạng phát triển không? (Câu trả lời đúng ở bước này là không.)
- Mục tiêu đầu tiên sẽ được viết thế nào, và gia đình sẽ biết con tiến bộ bằng cách nào?
- Ở nhà, gia đình nên làm gì và nên tránh gì trong vài tuần tới?
- Bao lâu thì nhà trường và gia đình cùng nhìn lại kế hoạch?
- Ghi chép về con được lưu ở đâu, ai được xem?
Những câu hỏi này không nhằm "kiểm tra" giáo viên. Chúng giúp ba mẹ hiểu bức tranh, và giúp nhà trường biết ba mẹ đang lo điều gì nhất để giải thích rõ hơn.
Đọc nhận xét thế nào cho đúng
Ba mẹ nên đọc bản nhận xét ít nhất hai lần: một lần ngay sau buổi gặp, một lần sau một hai ngày khi cảm xúc đã lắng. Lần đọc đầu, mắt thường dừng ở những từ làm mình lo; lần đọc sau mới thấy được những dòng về điểm mạnh và đề xuất cụ thể. Gạch chân những chỗ chưa hiểu, ghi câu hỏi bên lề, rồi hỏi lại nhà trường.
Cần nhớ rằng nhận xét sau một buổi quan sát là một lát cắt. Con có thể làm được nhiều hơn những gì đã thấy trong buổi đó, hoặc gặp khó ở những tình huống mà buổi quan sát không có. Nếu ba mẹ thấy có điểm không khớp với con ở nhà, hãy nói ra. Một nhà giáo dục tốt sẽ ghi nhận và điều chỉnh, vì kế hoạch chỉ đúng khi bức tranh đầu vào đúng.
Ba mẹ cũng nên để ý ngôn ngữ của bản nhận xét. Nhận xét tốt đặt đứa trẻ lên trước: "con đang gặp khó khi chuyển hoạt động", thay vì gán nhãn cho con. Nếu bản nhận xét dùng tên một tình trạng như một kết luận, ba mẹ có quyền hỏi căn cứ, và nên nhớ rằng chẩn đoán thuộc về bác sĩ và chuyên gia được đào tạo.
Sau buổi quan sát: những bước tiếp theo trong quy trình
Ở Global Star Special, sau hai bước đầu (tiếp nhận thông tin và quan sát – sàng lọc), quy trình đi tiếp như sau:
- Giáo viên giáo dục đặc biệt tổng hợp những gì gia đình kể và những gì quan sát được, chọn các lĩnh vực ưu tiên.
- Nhà trường trao đổi lại với ba mẹ: điểm mạnh, ưu tiên, đề xuất mục tiêu ban đầu và lý do chọn.
- Ba mẹ góp ý: mục tiêu nào quan trọng nhất với sinh hoạt của gia đình, điều gì cần chỉnh.
- Mục tiêu cá nhân được viết ra cụ thể, đo được, chia thành các bước nhỏ (bước ba trong quy trình).
- Con bắt đầu học 1:1 với giáo viên giáo dục đặc biệt; ba mẹ được cập nhật định kỳ và hướng dẫn những việc làm ở nhà (bước bốn).
- Sau một giai đoạn, nhà trường và gia đình cùng nhìn lại dữ liệu, giữ, sửa hoặc đổi mục tiêu.
Nếu trong quá trình có dấu hiệu cần ý kiến y khoa, nhà trường sẽ khuyên gia đình gặp bác sĩ nhi phát triển, chuyên gia tâm lý hoặc âm ngữ trị liệu, và phối hợp khi ba mẹ đồng ý.
Khi ba mẹ chưa đồng ý với nhận xét
Không hiếm khi ba mẹ đọc nhận xét và thấy "con mình không như vậy". Điều đó không có nghĩa là một bên sai. Con có thể đã mệt, đã lạ chỗ, hoặc buổi quan sát chưa có những tình huống mà ở nhà con thể hiện tốt. Cách tốt nhất là mang thêm thông tin: vài đoạn phim ngắn ở nhà, ghi chép vài tuần, nhận xét của cô giáo lớp mẫu giáo con đang học. Nhà trường có thể đề nghị quan sát thêm một buổi khác, vào giờ con thường thoải mái nhất.
Ba mẹ cũng có quyền tìm thêm ý kiến khác, từ bác sĩ hay một nhà chuyên môn khác. Điều quan trọng là không để sự bất đồng làm thời gian trôi qua mà con không được hỗ trợ gì. Ngay cả khi chưa thống nhất về bức tranh tổng thể, hai bên thường vẫn đồng ý được một hai điều nhỏ nên bắt đầu.
Ngược lại, có gia đình đọc nhận xét và thấy "nhẹ hơn mình lo". Đó cũng là thông tin tốt. Ba mẹ vẫn nên hỏi những gì nên tiếp tục theo dõi ở nhà, và hẹn một mốc nhìn lại để chắc chắn mọi thứ đi đúng hướng.
Dù đồng ý hay chưa, ba mẹ nên giữ bản nhận xét đầu tiên cẩn thận. Vài tháng sau, đặt nó cạnh những ghi chép mới, cả nhà sẽ thấy rõ con đã đi được bao xa, và giáo viên có điểm mốc để đo tiến bộ của con một cách công bằng, không phụ thuộc vào trí nhớ của bất kỳ ai.
Chuẩn bị cho một buổi quan sát ban đầu suôn sẻ
Một vài chuẩn bị nhỏ giúp buổi quan sát phản ánh đúng con hơn. Chọn giờ con thường tỉnh táo, không ngay sau giờ ngủ dậy hay sát giờ ăn. Cho con ăn nhẹ trước, mang theo nước, một món ăn vặt con thích và một hai đồ chơi quen thuộc. Kể trước cho con một cách đơn giản rằng hôm nay con sẽ đến chơi ở một lớp học mới với cô.
Ba mẹ nên chuẩn bị sẵn những thông tin hay bị quên khi đang hồi hộp: các mốc đáng nhớ trong phát triển của con, các lần ốm hay nằm viện, kết quả khám trước đó nếu có, ngôn ngữ dùng ở nhà, người chăm con hằng ngày, thời gian xem màn hình, và hai ba điều ba mẹ băn khoăn nhất. Mang theo ghi chép và vài đoạn phim ngắn nếu có.
Trong buổi quan sát, ba mẹ cứ cư xử tự nhiên, không cần nhắc con "làm cho cô xem đi". Nếu con không hợp tác, đó cũng là thông tin. Sau buổi gặp, đừng ngại xin thêm thời gian để đọc và hỏi lại. Đăng ký tư vấn với Global Star Special là bước đầu của một quá trình đồng hành lâu dài, không phải một cuộc kiểm tra một lần.
Câu hỏi thường gặp
Buổi quan sát ban đầu kéo dài bao lâu?
Tuỳ chương trình và tuỳ trẻ, thường đủ dài để con quen chỗ và tham gia nhiều loại hoạt động, nhưng không quá dài khiến con mệt. Ba mẹ nên hỏi trước để sắp xếp giờ phù hợp với nhịp ăn ngủ của con.
Ba mẹ có được ở cùng con trong buổi quan sát không?
Thường là có, nhất là với trẻ nhỏ. Sự có mặt của ba mẹ giúp con yên tâm, và giáo viên cũng quan sát được cách con tương tác với ba mẹ. Có lúc giáo viên sẽ nhờ ba mẹ lùi lại để xem con chơi với người mới.
Nhận xét sau buổi quan sát có dùng để xin giấy tờ gì không?
Không. Nhận xét giáo dục không phải giấy chứng nhận y khoa hay giấy xác định mức độ khuyết tật. Những giấy tờ đó do cơ quan và chuyên môn có thẩm quyền cấp theo quy định riêng.
Nếu con khóc suốt buổi quan sát thì sao?
Đó là chuyện thường gặp ở trẻ nhỏ đến nơi lạ. Giáo viên vẫn quan sát được nhiều điều qua cách con tìm đến ba mẹ và dịu lại. Nếu cần, nhà trường sẽ hẹn thêm một buổi khi con đã quen chỗ hơn.
Sau buổi quan sát có bắt buộc phải đăng ký học không?
Không. Buổi quan sát giúp gia đình hiểu con hơn và biết các lựa chọn. Quyết định học hay không, học ở đâu là của ba mẹ. Những trao đổi về việc tham gia chương trình được thực hiện riêng, không gắn với nhận xét.