Sàng lọc phát triển là một bước nhanh để biết trẻ có cần được tìm hiểu kỹ hơn hay không; chẩn đoán là quá trình chuyên sâu do bác sĩ hoặc chuyên gia được đào tạo thực hiện để xác định trẻ có một tình trạng phát triển cụ thể hay không. Sàng lọc trả lời câu "có nên nhìn kỹ hơn không", chẩn đoán trả lời câu "đây là gì". Kết quả sàng lọc vì thế không bao giờ là một kết luận về trẻ.
Giáo viên mầm non đứng ở vị trí rất tốt để theo dõi và góp phần sàng lọc, vì gặp trẻ hằng ngày bên cạnh nhiều bạn cùng tuổi. Nhưng giáo viên không chẩn đoán, và không nên nói với gia đình như thể mình đang chẩn đoán. Bài này phân biệt ba việc hay bị lẫn với nhau (theo dõi, sàng lọc, chẩn đoán), rồi chỉ rõ phần việc của lớp học trong từng bước.
Ba việc khác nhau: theo dõi, sàng lọc, chẩn đoán
Trong tài liệu nhi khoa quốc tế, chẳng hạn khuyến cáo của Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP), ba việc này được tách bạch. Bảng dưới đây diễn đạt lại nguyên lý chung để áp dụng vào bối cảnh mầm non.
| Theo dõi phát triển | Sàng lọc phát triển | Chẩn đoán | |
|---|---|---|---|
| Câu hỏi trả lời | Con đang lớn lên thế nào theo thời gian? | Có nên tìm hiểu kỹ hơn không? | Con có một tình trạng phát triển cụ thể không, mức độ ra sao? |
| Ai làm | Ba mẹ, giáo viên, nhân viên y tế qua mỗi lần gặp | Người được tập huấn dùng công cụ chuẩn hoá | Bác sĩ, chuyên gia tâm lý, chuyên gia được đào tạo chuyên sâu |
| Cách làm | Quan sát, ghi chép, hỏi han liên tục | Bộ câu hỏi hoặc nhiệm vụ ngắn, có điểm ngưỡng | Khám, phỏng vấn sâu, quan sát có cấu trúc, công cụ chuyên môn, đối chiếu tiêu chuẩn |
| Kết quả | Ghi chép, nhận xét về tiến trình | Cần tìm hiểu thêm / chưa cần | Kết luận chuyên môn, khuyến nghị hỗ trợ |
| Lỗi hay gặp | Chỉ dựa vào trí nhớ, không ghi chép | Coi kết quả là chẩn đoán | Vội kết luận chỉ qua một buổi gặp |
Ba việc nối tiếp nhau: theo dõi đều đặn giúp phát hiện điều cần sàng lọc; sàng lọc cho thấy ai cần được đánh giá chuyên sâu. Nhảy cóc từ một quan sát thẳng tới một cái tên là bỏ qua hai bước giữa.
Sàng lọc làm được gì và giới hạn của nó
Công cụ sàng lọc được thiết kế để nhanh và rộng: dùng cho nhiều trẻ, tốn ít thời gian, chấp nhận việc một số trẻ "lọt lưới" và một số trẻ bị báo cần xem thêm nhưng rốt cuộc phát triển bình thường. Đó không phải là lỗi mà là bản chất của một cái sàng. Vì vậy, một kết quả "cần tìm hiểu thêm" không nói rằng con có vấn đề; một kết quả "chưa cần" cũng không gạt bỏ những lo lắng có thật mà ba mẹ đang thấy.
Nhiều công cụ sàng lọc được dùng rộng rãi trên thế giới, ví dụ bộ câu hỏi theo độ tuổi do cha mẹ điền, hay những bảng câu hỏi chuyên cho một số lĩnh vực ở trẻ nhỏ. Mỗi công cụ có độ tuổi áp dụng, cách cho điểm và cách đọc kết quả riêng; dùng sai tuổi hoặc tự dịch, tự rút gọn sẽ làm mất giá trị. Ở Việt Nam, không phải công cụ nào cũng đã được chuẩn hoá cho trẻ em Việt, nên việc dùng chúng nên thuộc về người được tập huấn.
Giới hạn lớn nhất của sàng lọc là nó chỉ chụp một lát cắt. Một trẻ đang ốm, đang đói, đang ở nơi lạ có thể cho kết quả rất khác ngày thường. Vì thế, kết quả sàng lọc luôn nên được đặt cạnh ghi chép theo dõi hằng ngày của ba mẹ và giáo viên.
Giáo viên mầm non làm được những gì
Theo dõi đều đặn bằng ghi chép. Ghi lại hành vi cụ thể theo ngày, theo tình huống, theo các lĩnh vực phát triển. Đây là đóng góp lớn nhất của lớp học, vì không ai khác được thấy trẻ nhiều giờ như vậy trong môi trường nhóm.
Nhận ra khi một trẻ cần được nhìn kỹ hơn. Khi ghi chép cho thấy một khác biệt kéo dài, lan rộng hoặc cản trở sinh hoạt, giáo viên báo với tổ chuyên môn hoặc ban giám hiệu theo quy trình của trường.
Tham gia sàng lọc khi đã được tập huấn. Nếu trường có chương trình sàng lọc định kỳ với công cụ cụ thể, giáo viên đã được tập huấn có thể thực hiện phần việc của mình theo đúng hướng dẫn, và chuyển kết quả cho người phụ trách đọc.
Trao đổi với gia đình bằng mô tả. Chia sẻ những gì đã thấy, hỏi ba mẹ con ở nhà thế nào, đề xuất cùng theo dõi và nếu cần thì gợi ý gia đình gặp bác sĩ nhi khoa.
Điều chỉnh lớp học ngay. Không cần chờ kết luận nào để giúp trẻ: đổi chỗ ngồi xa nơi ồn, dùng tranh minh hoạ cho lịch sinh hoạt, chia nhỏ hướng dẫn. Những điều chỉnh này có lợi cho nhiều trẻ khác trong lớp.
Những việc giáo viên không nên làm
Không gắn tên một tình trạng cho trẻ. Không nói với ba mẹ, với đồng nghiệp hay trước mặt trẻ rằng con "bị" một tình trạng nào đó. Ngay cả khi giáo viên có kinh nghiệm, một cái tên nói ra sai chỗ có thể theo trẻ rất lâu.
Không dùng công cụ chưa được tập huấn. Tải một bảng câu hỏi trên mạng về cho cả lớp làm, rồi báo điểm cho phụ huynh, là cách dễ gây hoảng sợ và hiểu lầm nhất.
Không so trẻ với bạn trước mặt phụ huynh. "Bạn Na bằng tuổi đã nói thành câu rồi" không giúp ai hiểu con hơn, chỉ làm ba mẹ tổn thương và phòng thủ.
Không hứa hẹn thay chuyên gia. Không nói "con sẽ tự hết", cũng không nói "phải can thiệp ngay không thì muộn". Cả hai đều là kết luận vượt quá phần việc của lớp học.
Không chia sẻ thông tin của trẻ ra ngoài. Ghi chép về một trẻ là thông tin riêng tư của gia đình; chỉ những người trực tiếp liên quan được biết, và chỉ khi ba mẹ đồng ý.
Vì sao lẫn sàng lọc với chẩn đoán lại gây hại
Khi một kết quả sàng lọc được nói ra như một chẩn đoán, gia đình thường rơi vào một trong hai phản ứng. Có gia đình hoảng sợ, tìm đủ loại dịch vụ trên mạng, có khi tốn nhiều tiền và công sức cho những phương pháp chưa có bằng chứng. Có gia đình phản ứng ngược lại: thấy con ở nhà vẫn ổn nên bác bỏ toàn bộ, không quay lại trao đổi nữa, và những tháng quý giá trôi qua. Cả hai phản ứng đều dễ hiểu, và cả hai đều bắt nguồn từ việc một thông tin chưa chắc chắn được nói ra với giọng chắc chắn.
Với trẻ, một cái tên gán vội có thể đi theo con rất lâu. Người lớn xung quanh bắt đầu nhìn mọi hành vi của con qua cái tên đó: con khóc thì "tại con bị…", con không chơi cùng bạn thì "vì con bị…". Những nguyên nhân bình thường như đói, mệt, sợ hãi bị bỏ qua, và kỳ vọng dành cho con thấp xuống. Điều này đi ngược với tinh thần của giáo dục đặc biệt: nhìn đứa trẻ trước, nhìn khó khăn sau.
Với nhà trường, nói như chẩn đoán còn làm mất lòng tin. Nếu sau đó bác sĩ kết luận khác, gia đình khó tin lời giáo viên trong lần trao đổi tiếp theo. Giữ đúng phần việc của mình (mô tả, theo dõi, gợi ý gặp người có chuyên môn) giúp giáo viên giữ được vai trò người đồng hành đáng tin, dù kết luận chuyên môn sau đó là gì.
Khi kết quả theo dõi hay sàng lọc cho thấy cần tìm hiểu thêm
Phần lớn trường mầm non không có sẵn chuyên gia chẩn đoán. Quy trình hợp lý thường gồm các bước sau, điều chỉnh theo quy định và nguồn lực của từng trường:
- Giáo viên tổng hợp ghi chép của hai đến bốn tuần, kèm ví dụ cụ thể và cả điểm mạnh của trẻ.
- Trao đổi trong tổ chuyên môn hoặc với người phụ trách để xem lại ghi chép với con mắt thứ hai.
- Hẹn gặp ba mẹ ở nơi riêng tư, đủ thời gian, không vào giờ đón trả trẻ vội vàng.
- Cùng ba mẹ so ghi chép ở lớp với quan sát ở nhà; thống nhất những gì cần theo dõi tiếp.
- Gợi ý gia đình đưa con gặp bác sĩ nhi khoa hoặc đơn vị chuyên về phát triển trẻ em, mang theo ghi chép.
- Trong lúc chờ, lớp học tiếp tục điều chỉnh để trẻ tham gia được; hẹn ngày trao đổi lại.
Ở đây không có bước nào cần giáo viên phải "đúng" về một cái tên. Phần việc của lớp học là thấy, ghi, nói đúng cách và không để thời gian trôi đi mà không ai làm gì.
Ba mẹ nên hiểu kết quả sàng lọc thế nào
Nếu con được sàng lọc ở trường hoặc ở cơ sở y tế, ba mẹ nên hỏi rõ: công cụ gì, dùng cho độ tuổi nào, kết quả nằm ở vùng nào và bước tiếp theo được đề nghị là gì. Một kết quả "cần tìm hiểu thêm" là lời mời đi tiếp một bước, không phải bản án. Ngược lại, kết quả "chưa cần" mà ba mẹ vẫn lo thì cứ nói ra, vì theo dõi vẫn tiếp tục.
Ba mẹ cũng không nên dùng một bảng sàng lọc tìm được trên mạng để tự cho điểm con mỗi tuần. Làm đi làm lại khiến ba mẹ căng thẳng, trẻ bị "kiểm tra" liên tục, và các con số không còn ý nghĩa. Ghi chép đời thường theo sáu nhóm phát triển, mang tới cho người có chuyên môn, có ích hơn nhiều.
Trong mô hình của Global Star Special, bước quan sát – sàng lọc ban đầu dùng để có góc nhìn về những gì con cần hỗ trợ trong học tập, không phải để chẩn đoán. Khi cần một kết luận y khoa, nhà trường khuyên gia đình gặp bác sĩ nhi phát triển, chuyên gia tâm lý hoặc âm ngữ trị liệu, và sẵn lòng chia sẻ ghi chép khi ba mẹ đồng ý.
Một cách nhớ đơn giản cho cả ba mẹ lẫn giáo viên: theo dõi là việc của mọi người lớn quanh con, mỗi ngày; sàng lọc là việc của người đã được tập huấn, theo đợt; chẩn đoán là việc của bác sĩ và chuyên gia, khi có lý do. Còn hỗ trợ con trong sinh hoạt và học tập thì không cần chờ bước nào, có thể bắt đầu ngay từ hôm nay bằng những điều chỉnh nhỏ ở nhà và ở lớp.
Câu hỏi thường gặp
Sàng lọc phát triển có đau hay làm trẻ sợ không?
Không. Sàng lọc thường là bộ câu hỏi cho cha mẹ trả lời hoặc vài nhiệm vụ ngắn dưới dạng hoạt động chơi. Trẻ không bị tiêm chích hay làm gì gây đau. Nếu trẻ mệt hoặc sợ người lạ, có thể hẹn lại vào lúc con thoải mái hơn.
Kết quả sàng lọc có ghi vào hồ sơ học tập của con không?
Tuỳ quy định từng trường. Ba mẹ có quyền hỏi kết quả được lưu ở đâu, ai được xem và dùng vào việc gì. Thông tin phát triển của trẻ là thông tin riêng tư, không nên được chia sẻ ra ngoài khi gia đình chưa đồng ý.
Nếu sàng lọc bình thường nhưng ba mẹ vẫn thấy lo thì sao?
Sàng lọc có thể bỏ sót, và lo lắng kéo dài của người chăm con hằng ngày là thông tin đáng kể. Ba mẹ nên tiếp tục ghi chép và trao đổi với bác sĩ nhi khoa, nói rõ những điều mình thấy chứ không chỉ đưa kết quả sàng lọc.
Có cần đợi có chẩn đoán rồi mới cho con học can thiệp sớm không?
Nhiều chương trình giáo dục can thiệp sớm nhận trẻ dựa trên nhu cầu hỗ trợ quan sát được, không bắt buộc phải có chẩn đoán trước. Tuy vậy, nếu có tín hiệu cần khám, gia đình vẫn nên đưa con đi khám song song.
Giáo viên đã dạy lâu năm có thể nhìn là biết không?
Kinh nghiệm giúp giáo viên nhận ra sớm điều cần để ý, và đó là đóng góp quý. Nhưng nhận ra không phải chẩn đoán. Kết luận về một tình trạng phát triển cần quy trình và công cụ của người được đào tạo chuyên sâu.