Rèn chú ý và ngồi học cho trẻ bắt đầu từ khoảng thời gian trẻ đang ngồi được, dù chỉ một phút, với một nhiệm vụ trẻ thích và làm được, rồi kéo dài dần từng chút, xen kẽ vận động và nghỉ ngắn. Đòi trẻ ngồi mười lăm phút ngay từ đầu thường chỉ dẫn đến bỏ chạy và giằng co. Xây từ một phút thành công lên hai phút thành công là con đường chậm nhưng bền.
Ngồi vào bàn, chú ý vào nhiệm vụ và làm theo hướng dẫn là những kỹ năng nền cho mọi việc học sau này, từ lớp mầm non lên tiểu học. Với trẻ cần hỗ trợ, đây thường là một mục tiêu riêng trong kế hoạch giáo dục cá nhân. Bài này giải thích chú ý ở trẻ nhỏ phát triển thế nào, các bước rèn ngồi học trong giờ 1:1 và ở lớp, cách sắp xếp môi trường, và cách ba mẹ tập tiếp ở nhà mà không biến giờ học thành cuộc chiến.
Chú ý ở trẻ nhỏ: điều gì là bình thường
Khả năng chú ý của trẻ nhỏ ngắn hơn nhiều so với kỳ vọng của người lớn. Một bé ba bốn tuổi chú ý vào một hoạt động do người lớn đưa ra trong vài phút đã là bình thường, và khoảng thời gian này dài hơn khi hoạt động là thứ trẻ thích. Ngồi yên lâu không phải bản tính tự nhiên của trẻ mầm non; trẻ học bằng cách di chuyển, chạm, khám phá.
Vì vậy rèn ngồi học không nhằm biến trẻ thành học sinh ngồi im cả buổi. Mục tiêu là trẻ ngồi được đủ lâu để hoàn thành một nhiệm vụ ngắn, chú ý được vào người hướng dẫn, và quay lại khi bị phân tán. Những kỹ năng này lớn dần theo tuổi và theo luyện tập.
Với trẻ cần hỗ trợ, khoảng chú ý có thể ngắn hơn bạn cùng tuổi, hoặc trẻ chú ý rất sâu vào thứ mình thích nhưng khó chuyển chú ý sang thứ người lớn đưa ra. Giáo viên không chẩn đoán từ những quan sát này. Nếu ba mẹ băn khoăn nhiều về chú ý và hoạt động của con, việc đánh giá thuộc về bác sĩ nhi phát triển hoặc chuyên gia tâm lý. Phía lớp học, việc của giáo viên là giúp trẻ tiến từ chỗ trẻ đang đứng.
Đo điểm xuất phát trước khi đặt mục tiêu
Trước khi rèn, giáo viên cần biết trẻ đang ngồi được bao lâu, với loại nhiệm vụ nào. Cách làm đơn giản: trong vài ngày, đưa trẻ một số nhiệm vụ quen như xếp hình, xâu hạt, ghép tranh, và ghi lại thời gian trẻ ngồi làm trước khi rời chỗ hoặc bỏ dở. Ghi cả loại nhiệm vụ và thời điểm trong ngày.
Kết quả thường cho thấy trẻ ngồi được lâu hơn với một số nhiệm vụ, vào một số giờ. Một bé ngồi xếp hình được năm phút nhưng tô màu chỉ được nửa phút. Một bé ngồi tốt buổi sáng nhưng gần trưa thì không. Thông tin này giúp giáo viên chọn điểm bắt đầu: dùng nhiệm vụ trẻ thích, vào giờ trẻ tỉnh táo, với thời lượng ngắn hơn một chút so với mức trẻ đang làm được, để đảm bảo thành công.
Giáo viên cũng để ý cách trẻ rời nhiệm vụ: trẻ đứng dậy bỏ đi, trẻ ngồi nhưng mắt nhìn chỗ khác, trẻ bắt đầu nghịch đồ theo cách khác, hay trẻ kêu khóc. Mỗi kiểu cho một gợi ý riêng, như nhiệm vụ quá khó, quá dài hay trẻ đang cần vận động.
Bắt đầu thấp hơn khả năng một chút nghe có vẻ chậm, nhưng nó tạo ra chuỗi thành công liên tiếp. Trẻ học rằng ngồi vào bàn là việc làm được và dễ chịu, thay vì là nơi mình thất bại và bị nhắc nhở.
Các bước kéo dài thời gian ngồi học
Giáo viên tăng dần độ khó theo những nấc nhỏ, chỉ lên nấc khi trẻ đã vững ở nấc dưới:
- Ngồi với nhiệm vụ yêu thích, rất ngắn. Một phút với hoạt động trẻ thích nhất, như thả bóng vào ống. Xong là được rời bàn hoặc được một điều vui.
- Kéo dài thời gian từng chút. Từ một phút lên một phút rưỡi, hai phút. Mỗi nấc giữ vài ngày.
- Thêm nhiệm vụ kém yêu thích hơn. Xen một nhiệm vụ ngắn trẻ ít thích vào giữa hai nhiệm vụ trẻ thích.
- Làm theo hướng dẫn trong lúc ngồi. Cô đưa yêu cầu đơn giản như "đưa cô khối đỏ" trong khi trẻ đang ngồi làm nhiệm vụ.
- Nhiều nhiệm vụ nối tiếp. Hai, rồi ba nhiệm vụ ngắn liên tiếp trước khi nghỉ.
- Ngồi trong nhóm nhỏ. Chuyển kỹ năng từ giờ 1:1 sang nhóm hai ba bạn, rồi ra lớp.
Đồng hồ cát hoặc đồng hồ có dải màu thu hẹp giúp trẻ thấy còn bao lâu nữa. Khi biết có điểm kết thúc, trẻ dễ ngồi hơn so với khi không biết phải ngồi đến bao giờ.
Chọn nhiệm vụ giúp trẻ chú ý
Có điểm bắt đầu và kết thúc rõ. Xâu năm hạt, ghép bốn mảnh, bỏ mười khối vào hộp. Trẻ nhìn thấy được khi nào xong. Nhiệm vụ không có điểm kết thúc rõ như "tô bức tranh này" thường khó hơn.
Có kết quả nhìn thấy được. Tháp cao dần, hộp đầy dần, tranh hiện ra dần. Kết quả trước mắt giữ trẻ ở lại với nhiệm vụ.
Dùng tay, có đồ vật thật. Nhiệm vụ được cầm, xếp, ấn, xâu thu hút trẻ nhỏ hơn nhiệm vụ chỉ nhìn và nghe.
Gắn với sở thích. Bé mê xe được đếm xe, xếp xe theo màu. Bé mê khủng long được ghép tranh khủng long. Sở thích là nhiên liệu cho chú ý.
Vừa sức. Quá dễ thì chán, quá khó thì nản. Nhiệm vụ tốt là trẻ làm được với một chút cố gắng.
Có chút mới lạ. Cùng một nhiệm vụ nhưng đổi chất liệu: hôm nay xâu hạt gỗ, mai xâu ống hút cắt khúc. Mới lạ vừa phải giữ hứng thú mà không làm trẻ bối rối.
Ngắn hơn khả năng một chút. Năm hạt thay vì mười, bốn mảnh thay vì tám. Trẻ xong việc khi còn hứng thú sẽ muốn quay lại lần sau.
Sắp xếp chỗ ngồi và môi trường
Môi trường ảnh hưởng nhiều đến chú ý của trẻ. Bàn ghế vừa tầm, chân trẻ chạm sàn hoặc có bục kê, giúp trẻ ngồi vững và đỡ phải cựa quậy. Chỗ ngồi quay lưng về cửa sổ và lối đi, xa góc chơi, giảm những thứ kéo mắt trẻ đi.
Trên bàn chỉ để đồ của nhiệm vụ hiện tại. Đồ của nhiệm vụ tiếp theo cất trong hộp, đưa ra khi đến lượt. Bàn nhiều đồ khiến trẻ cầm cái này, nghịch cái kia, và cô phải liên tục kéo trẻ quay lại. Một số giáo viên dùng khay hoặc giỏ cho từng nhiệm vụ, xếp theo thứ tự từ trái sang phải; trẻ làm xong khay nào thì đẩy sang bên "xong".
Với trẻ nhạy với âm thanh, góc học yên tĩnh hoặc nút bịt tai giúp nhiều. Với trẻ cần vận động, một chiếc đệm ngồi có độ nhún hoặc cho phép đứng làm một số nhiệm vụ giúp trẻ duy trì chú ý lâu hơn mà không phải rời chỗ.
Xen vận động và nghỉ ngắn
Một cách nhiều người lớn bỏ qua là cho trẻ vận động để ngồi được lâu hơn. Nghe có vẻ ngược, nhưng với nhiều trẻ, đặc biệt trẻ cần nhiều vận động, một quãng nhảy, chạy, mang vác ngắn trước giờ ngồi giúp cơ thể ổn định hơn và chú ý tốt hơn.
Trong giờ học 1:1, giáo viên thường xen kẽ: vài phút ngồi làm nhiệm vụ, rồi một hoạt động vận động ngắn như nhảy lò cò đến lấy khay tiếp theo, rồi quay lại ngồi. Ở lớp, giáo viên cho cả lớp vận động theo bài hát giữa hai hoạt động ngồi.
Nghỉ ngắn cũng nên được dạy như một kỹ năng: trẻ học cách xin nghỉ bằng lời hay bằng thẻ, nghỉ một chút ở chỗ quy định, rồi quay lại. Trẻ biết mình có thể xin nghỉ thì ít khi phải bỏ chạy để thoát khỏi bàn.
Khen và dạy làm theo hướng dẫn
Trong lúc trẻ ngồi làm, giáo viên khen cụ thể và đúng lúc: "Con ngồi xâu hạt giỏi quá." "Con nhìn cô rồi." Đừng chỉ chờ trẻ làm xong mới khen; với trẻ đang tập, lời khen giữa chừng giúp trẻ ở lại với nhiệm vụ.
Làm theo hướng dẫn được dạy song song. Hướng dẫn nên ngắn, rõ, nói khi trẻ đang nhìn, kèm cử chỉ: "Đưa cô" kèm tay xoè ra. Bắt đầu với hướng dẫn một bước, khi trẻ làm theo tốt mới chuyển sang hai bước như "lấy bút rồi đưa cô". Nếu trẻ chưa làm theo, cô gợi ý bằng cử chỉ, rồi bằng cách giúp tay, và rút dần gợi ý.
Một mẹo nhỏ giáo viên hay dùng là gọi tên trẻ và chờ trẻ nhìn trước khi đưa hướng dẫn. Hướng dẫn nói lúc trẻ đang nhìn chỗ khác thường không được nghe. Với trẻ ít nhìn vào mặt người khác, chạm nhẹ vai hoặc đưa đồ vật lên ngang tầm mắt trẻ giúp thu hút chú ý trước khi nói.
Tránh đưa ra quá nhiều hướng dẫn liên tục. Mỗi hướng dẫn nên có thời gian để trẻ làm theo, và cô đảm bảo trẻ làm xong trước khi đưa hướng dẫn mới. Hướng dẫn nói ra rồi bỏ đó dạy trẻ rằng lời cô không cần làm theo.
Ba mẹ tập ở nhà không thành cuộc chiến
Ở nhà, ba mẹ có thể dành vài phút mỗi ngày cho "giờ ngồi bàn": cùng con xếp hình, xâu hạt, ghép tranh, với thời lượng ngắn, kết thúc khi con còn hứng thú. Dùng đồng hồ cát và lời khen giống ở lớp. Đừng biến giờ này thành giờ học chữ học số bắt buộc; mục tiêu là con quen ngồi và chú ý, không phải con thuộc bài.
Bữa ăn cũng là dịp tập ngồi: ngồi vào bàn đến khi ăn xong vài miếng, rồi tăng dần. Đọc truyện trước khi ngủ là dịp tập chú ý nghe. Những sinh hoạt hằng ngày ấy tập kỹ năng một cách tự nhiên, không cần thêm giờ học.
Ba mẹ nên tránh so con với anh chị hay bạn khác ngồi được lâu hơn, tránh doạ phạt khi con rời bàn. Kể với giáo viên con ngồi được bao lâu ở nhà, với hoạt động gì, để hai bên cùng điều chỉnh. Ở Global Star Special, chú ý và làm theo hướng dẫn là một trong năm mục tiêu can thiệp, được tập theo nhịp riêng của từng bé trong giờ 1:1 trước khi mở rộng ra nhóm và lớp.
Câu hỏi thường gặp
Con chỉ ngồi được một hai phút, có phải con có vấn đề về chú ý không?
Với trẻ nhỏ, khoảng chú ý ngắn với hoạt động do người lớn đưa ra là khá phổ biến. Giáo viên không chẩn đoán qua quan sát này. Nếu ba mẹ băn khoăn nhiều, nhất là khi đi kèm những khó khăn khác, nên trao đổi với bác sĩ nhi phát triển.
Có nên giữ con ngồi lại khi con muốn đứng dậy không?
Giữ chặt thường làm giờ học thành giằng co. Nên rút ngắn nhiệm vụ để con thành công, báo trước khi nào xong, cho con cách xin nghỉ. Khi con đã quen ngồi ngắn và thành công, mới tăng dần thời gian.
Con xem phim được cả tiếng mà sao ngồi học không được?
Chú ý vào màn hình khác với chú ý vào nhiệm vụ. Màn hình liên tục thay đổi hình ảnh, âm thanh, kéo chú ý của trẻ mà trẻ không phải cố gắng. Ngồi làm nhiệm vụ đòi hỏi trẻ chủ động giữ chú ý, đó là kỹ năng cần tập.
Cho con vận động trước giờ học có làm con hiếu động hơn không?
Với nhiều trẻ thì ngược lại. Một quãng vận động có chủ đích như nhảy, mang vác đồ nặng vừa sức giúp cơ thể ổn định hơn và ngồi được lâu hơn. Quan sát phản ứng của con để chọn loại và thời lượng phù hợp.
Bao lâu thì con ngồi được như các bạn trong lớp?
Không có thời hạn chung. Giáo viên theo dõi thời gian ngồi của con theo tuần để thấy tiến bộ. Điều quan trọng là con tiến từ chỗ của mình, không phải đạt bằng các bạn trong một thời gian nhất định.