Lớp học thân thiện giác quan là lớp được sắp xếp để bớt những kích thích không cần thiết: ít tiếng vang, ánh sáng dịu và đều, tường không treo kín tranh, đường đi rõ ràng, có chỗ yên để trẻ lùi lại và chỗ ngồi phù hợp với từng trẻ. Điều chỉnh này giúp trẻ nhạy cảm tham gia được nhiều hơn, và thường cũng làm cả lớp dễ chịu hơn, kể cả giáo viên.
Phần lớn thay đổi không tốn kém. Một tấm thảm, vài tấm vải dán tường, chiếc rèm mỏng, việc dời một kệ đồ chơi hay tắt bớt một dãy đèn có thể làm khác đi rõ rệt cảm giác của căn phòng. Thứ cần nhiều nhất là con mắt của giáo viên: đứng ở độ cao của trẻ, lắng nghe căn phòng vào giờ cao điểm, và để ý trẻ hay tránh né góc nào.
Bài này đi qua bốn mảng chính của môi trường lớp: âm thanh, ánh sáng, không gian nhìn và chỗ ngồi, rồi gợi ý cách thử một thay đổi và biết nó có tác dụng hay không.
Vì sao bắt đầu từ môi trường chứ không phải từ đứa trẻ
Khi một trẻ gặp khó trong lớp, phản xạ đầu tiên của người lớn thường là tìm cách thay đổi trẻ: nhắc nhở, khuyến khích, đặt quy tắc. Với khó khăn về cảm giác, cách đi ngược lại thường hiệu quả hơn. Ngưỡng cảm giác của trẻ không đổi nhanh được, còn căn phòng thì đổi được ngay chiều nay.
Thay đổi môi trường còn có một ưu điểm khác: nó không gọi tên ai. Khi giáo viên giảm tiếng vang cho cả phòng, trẻ nhạy với âm thanh được lợi mà không phải mang cảm giác "mình khác các bạn". Đây là tinh thần của thiết kế phổ quát trong giáo dục: điều chỉnh cần thiết cho một số trẻ thường có ích cho rất nhiều trẻ khác. Một lớp yên hơn giúp trẻ đang học nói nghe rõ cô hơn, giúp trẻ dễ phân tán tập trung lâu hơn, và giúp giáo viên đỡ phải nói to suốt ngày.
Điều chỉnh môi trường không thay cho hỗ trợ riêng. Có trẻ vẫn cần chụp tai, cần chỗ ngồi đặc biệt, cần lịch nghỉ riêng. Nhưng bắt đầu từ căn phòng giúp giảm số trẻ cần hỗ trợ riêng, và giúp những hỗ trợ riêng đó dễ thành công hơn.
Âm thanh: giảm tiếng vang trước, giảm tiếng ồn sau
Nhiều lớp mầm non có nền gạch, tường sơn, trần cao, cửa kính, nên âm thanh dội qua lại và chồng lên nhau. Tiếng vang làm mọi tiếng nhỏ thành ồn. Một số cách giảm với chi phí thấp:
- Phủ bớt bề mặt cứng. Thảm ở khu sinh hoạt chung, vài tấm vải hoặc tấm xốp dán tường ở độ cao ngang trẻ, rèm vải ở cửa kính. Không cần phủ hết, phủ khoảng một phần ba bề mặt cứng đã nghe khác.
- Lót chân bàn ghế. Tiếng ghế kéo trên nền gạch là một trong những âm thanh trẻ nhạy than phiền nhiều nhất. Miếng nỉ dán chân ghế giải quyết gần như ngay.
- Tách khu ồn và khu yên. Góc xây dựng, góc nhạc cụ đặt xa góc sách, góc yên tĩnh. Kệ tủ có thể dùng làm vách ngăn âm thanh một phần.
- Bớt âm thanh nền. Nhạc bật suốt buổi, ti vi mở không ai xem, quạt kêu, máy lạnh rung đều cộng vào tổng ồn. Chỉ bật nhạc khi hoạt động cần nhạc.
- Đổi tín hiệu tập trung. Thay vì gọi to hay vỗ tay, giáo viên dùng tín hiệu nhìn thấy được như giơ tay, bật tắt một chiếc đèn nhỏ, hoặc một chiếc chuông âm dịu.
Cách kiểm tra đơn giản: giáo viên đứng ở chỗ trẻ hay ngồi, nhắm mắt khoảng một phút vào giờ đông nhất, rồi đếm những âm thanh nghe được. Mỗi âm thanh không phục vụ việc học là một thứ có thể bớt.
Ánh sáng: đều, dịu và có chỗ tối hơn
Ánh sáng tự nhiên từ cửa sổ thường dễ chịu nhất, nhưng nắng chiếu thẳng tạo vệt chói và bóng đổ đậm. Rèm mỏng màu sáng giúp tán ánh nắng đều trên mặt bàn. Với đèn huỳnh quang hoặc đèn tuýp cũ, giáo viên để ý xem có bóng nào nhấp nháy hay kêu rè, vì nhiều trẻ nhạy thấy và nghe rõ điều mà người lớn đã quen không còn để ý. Thay bóng hỏng là việc nhỏ có tác dụng lớn.
Một căn phòng không cần sáng đều ở mọi góc. Có một khu ánh sáng dịu hơn, như góc đọc với đèn bàn ấm hoặc góc yên được che một phần, cho trẻ chỗ lùi lại khi thấy quá tải. Ngược lại, khu làm việc cần đủ sáng để trẻ nhìn rõ đồ dùng mà không phải nheo mắt.
Khi chỉnh ánh sáng, giáo viên nên quan sát ở nhiều giờ trong ngày vì hướng nắng thay đổi. Chỗ ngồi dễ chịu buổi sáng có thể chói lóa lúc hai giờ chiều. Nếu trong lớp có trẻ hay quay mặt khỏi cửa sổ hay dụi mắt, đó là chỗ đầu tiên cần xem lại.
Không gian nhìn: bớt treo, rõ khu vực, rõ lối đi
Lớp mầm non ở nhiều nơi có thói quen treo kín tường bằng tranh, chữ, dây kim tuyến, sản phẩm của trẻ. Với phần lớn trẻ, đó là niềm vui; với trẻ nhạy về thị giác hoặc khó tập trung, một bức tường nhiều màu là hàng trăm thứ tranh nhau sự chú ý. Một số nghiên cứu về lớp học mẫu giáo đã ghi nhận trẻ tập trung kém hơn trong phòng trang trí dày đặc so với phòng trang trí vừa phải. Cách làm cân bằng là giữ một bức tường trưng bày, để trống hoặc trang trí nhẹ bức tường phía trước nơi trẻ nhìn khi nghe cô giảng.
Khu vực rõ ràng giúp trẻ biết mỗi nơi để làm gì: thảm tròn là chỗ ngồi vòng tròn, bàn thấp là chỗ làm việc, kệ có khay là chỗ lấy đồ. Đồ dùng cất trong hộp có nắp hoặc kệ có rèm che bớt khi không dùng. Lối đi giữa các khu không bị chắn, để trẻ hay va chạm hoặc đi tìm cảm giác không phải len qua chỗ đông.
Với trẻ ít phản ứng về thị giác, rõ ràng còn quan trọng hơn: ranh giới khu vực bằng thảm khác màu, băng dính màu trên sàn đánh dấu chỗ xếp hàng, hình ảnh trên kệ cho biết đồ nào cất đâu. Những dấu hiệu nhìn thấy được này thay bớt cho lời nhắc, mà lời nhắc thì trẻ ít phản ứng dễ bỏ lỡ.
Chỗ ngồi: mỗi trẻ một vị trí có lý do
Vị trí ngồi trong lớp quyết định trẻ nhận bao nhiêu kích thích. Thay vì xếp theo chiều cao hay ngẫu nhiên, giáo viên có thể xếp theo nhu cầu:
| Nhu cầu của trẻ | Vị trí nên thử | Lý do |
|---|---|---|
| Nhạy với âm thanh | Xa cửa ra vào, xa quạt, máy lạnh, góc nhạc | Bớt tiếng ồn đột ngột và tiếng nền |
| Nhạy với cái chạm | Cuối hàng, đầu bàn, có khoảng trống quanh người | Bớt va chạm khi bạn đi qua hoặc ngồi sát |
| Dễ phân tán vì nhìn | Quay lưng về phía cửa sổ hoặc lối đi, đối diện tường ít trang trí | Bớt chuyển động trong tầm mắt |
| Ít phản ứng, khó nghe gọi | Gần giáo viên, trong tầm nhìn trực tiếp | Cô gọi được bằng ánh mắt, cử chỉ, chạm vai |
| Cần vận động nhiều | Cạnh lối đi, gần chỗ cô hay nhờ việc | Dễ đứng dậy làm việc vặt mà không phiền bạn |
Ngoài vị trí, chiếc ghế cũng quan trọng. Trẻ ngồi ghế quá cao, chân lơ lửng, thường phải gồng người và dễ ngọ nguậy. Bàn chân đặt chắc trên sàn hoặc trên một hộp kê giúp trẻ ngồi vững hơn. Có trẻ ngồi tốt hơn trên đệm ngồi sàn, có trẻ thích đứng làm việc ở bàn cao; cho phép vài lựa chọn trong khuôn khổ là cách điều chỉnh rẻ mà hiệu quả.
Những khoảnh khắc đông nhất trong ngày cần được thiết kế riêng
Một lớp có thể yên ổn suốt giờ hoạt động góc nhưng hỗn loạn trong mười phút chuyển sang giờ ăn. Các khoảnh khắc chuyển tiếp, như đón trẻ buổi sáng, rửa tay trước bữa, cất đồ trước giờ ngủ, xếp hàng ra sân, là lúc nhiều trẻ cùng di chuyển, cùng nói, cùng chạm vào nhau trong không gian hẹp. Đây cũng là lúc trẻ nhạy cảm dễ quá tải nhất, và là lúc giáo viên ít tay nhất để để ý từng trẻ.
Thiết kế cho những khoảnh khắc này thường hiệu quả hơn mọi điều chỉnh khác. Chia lớp thành nhóm nhỏ đi rửa tay lần lượt thay vì cả lớp ùa vào bồn. Cho trẻ nhạy cảm đi trước hoặc đi sau cùng, khi khu vực còn vắng. Giao cho trẻ một việc cụ thể trong lúc chuyển, như mang rổ khăn hay giữ cửa, để trẻ có lý do đi cạnh cô và có việc để tập trung. Giờ đón trẻ buổi sáng, một góc đón yên tĩnh với vài cuốn sách và đồ chơi lắp ghép giúp trẻ đến sớm vào lớp từ từ thay vì lạc giữa dòng phụ huynh ra vào.
Giáo viên có thể đứng ở cửa lớp vào giờ chuyển tiếp đông nhất và tự hỏi: nếu mình cao một mét, nghe nhạy gấp đôi, thì mười phút này cảm thấy thế nào? Câu trả lời thường chỉ ra ngay chỗ cần sửa: tiếng vòi nước dội trong phòng vệ sinh lát gạch, dòng trẻ chen qua một cánh cửa hẹp, tiếng cô gọi tên từng bạn chồng lên tiếng nhạc. Sửa được một hai chỗ như vậy, cả buổi chiều của lớp thường dễ thở hơn.
Thử một thay đổi và biết nó có tác dụng
Thay đổi môi trường dễ rơi vào cảm tính: sắp lại phòng rồi thấy "có vẻ yên hơn". Muốn biết thật, giáo viên làm theo vòng nhỏ:
- Chọn một vấn đề cụ thể, ví dụ một bé bỏ chỗ ngồi nhiều lần trong giờ hoạt động bàn.
- Đếm trong ba bốn ngày trước khi đổi: bé rời chỗ mấy lần mỗi buổi, rơi vào lúc nào.
- Đổi một thứ thôi, như chuyển chỗ bé ra xa cửa ra vào. Đổi nhiều thứ một lúc thì không biết thứ nào có tác dụng.
- Đếm lại trong ba bốn ngày sau với cùng cách đếm.
- Giữ thay đổi nếu có cải thiện, bỏ nếu không, rồi thử thứ tiếp theo.
Vòng thử này nghe đơn giản nhưng giúp lớp học tránh được hai cái bẫy: giữ mãi một thay đổi không có tác dụng, và bỏ quá sớm một thay đổi cần thời gian để trẻ quen. Nó cũng cho giáo viên số liệu thật khi trao đổi với ba mẹ và đồng nghiệp. Global Star Special áp dụng cách nghĩ này trong lớp 1:1 và khi tư vấn cho lớp hoà nhập; ba mẹ muốn trao đổi về môi trường học của con có thể đăng ký tư vấn với nhà trường.
Câu hỏi thường gặp
Lớp đông trẻ, phòng hẹp thì có làm lớp thân thiện giác quan được không?
Được, dù không làm được hết. Phòng hẹp thì ưu tiên những việc không tốn diện tích: lót chân ghế, bớt nhạc nền, bớt đồ treo tường, rèm cửa, tín hiệu tập trung bằng tay thay cho tiếng gọi. Góc yên có thể chỉ là một tấm đệm sau kệ sách. Những việc nhỏ cộng lại vẫn giảm đáng kể tổng kích thích.
Tường lớp ít trang trí có làm lớp trông buồn tẻ không?
Không nhất thiết. Màu nhẹ, cây xanh, đồ gỗ, một khu trưng bày sản phẩm của trẻ được chọn lọc và thay định kỳ vẫn tạo cảm giác ấm áp. Điều cần tránh là phủ kín mọi bức tường cùng lúc, nhất là bức tường phía trước nơi trẻ hướng mắt khi nghe giảng hay làm việc.
Có nên cho cả lớp đeo chụp tai khi ồn không?
Không cần. Chụp tai là hỗ trợ cá nhân cho trẻ quá nhạy với âm thanh, dùng vào những lúc ồn cụ thể. Với cả lớp, cách tốt hơn là giảm nguồn ồn và tiếng vang. Nếu cả lớp đều cần chụp tai mới chịu được, đó là dấu hiệu căn phòng cần sửa, không phải trẻ cần thêm thiết bị.
Ánh sáng màu vàng hay màu trắng tốt hơn cho lớp mầm non?
Khu làm việc cần đủ sáng và không chói, ánh sáng trắng trung tính thường giúp nhìn rõ màu và chi tiết. Khu nghỉ, góc đọc hay giờ ngủ trưa hợp với ánh sáng ấm, dịu hơn. Quan trọng hơn màu đèn là độ đều, không nhấp nháy, không chiếu thẳng vào mắt trẻ khi ngồi hoặc nằm.
Điều chỉnh lớp học có thay được việc trẻ đi gặp chuyên gia không?
Không. Điều chỉnh môi trường giúp trẻ tham gia lớp tốt hơn, nhưng không trả lời được câu hỏi vì sao trẻ khó khăn. Nếu sau vài tuần điều chỉnh trẻ vẫn khó chịu nhiều, hoặc khó khăn giác quan đi kèm khác biệt về ngôn ngữ, tương tác, gia đình nên gặp bác sĩ nhi phát triển hoặc chuyên viên trị liệu.