Gia đình nên mời thêm bác sĩ nhi phát triển khi trẻ có khác biệt rõ ở nhiều lĩnh vực, mất kỹ năng đã có, có vấn đề sức khoẻ đi kèm hoặc cần một chẩn đoán y khoa; gặp chuyên gia tâm lý khi khó khăn chủ yếu về cảm xúc, hành vi hay cần đánh giá tâm lý chuẩn hoá; và gặp chuyên gia âm ngữ trị liệu khi khó khăn chính là nói, hiểu lời, phát âm, ăn nuốt. Giáo dục can thiệp sớm là chương trình giáo dục, bổ sung cho các chuyên môn này chứ không thay thế.
Câu hỏi "có cần gặp ai nữa không" thường làm ba mẹ băn khoăn, nhất là khi con đã đi học can thiệp và đang có tiến bộ. Bài này giải thích từng chuyên môn làm gì, những tín hiệu cho thấy nên mời thêm họ, thứ tự hợp lý khi bắt đầu, và cách giáo viên giáo dục đặc biệt phối hợp để con không bị kéo qua lại giữa nhiều lời khuyên khác nhau.
Mỗi chuyên môn làm gì
Tên gọi và cách tổ chức dịch vụ ở mỗi nơi có thể khác nhau. Bảng dưới mô tả vai trò chung, không thay cho tư vấn của từng cơ sở.
| Chuyên môn | Thường làm gì | Khi nào thường được mời |
|---|---|---|
| Bác sĩ nhi khoa | Khám tổng quát, theo dõi tăng trưởng, sàng lọc định kỳ, giới hạn nguyên nhân sức khoẻ, giới thiệu chuyên khoa | Người đầu tiên nên hỏi khi có băn khoăn về phát triển |
| Bác sĩ nhi phát triển (hoặc chuyên khoa liên quan) | Đánh giá phát triển toàn diện, chẩn đoán y khoa các tình trạng phát triển, tìm nguyên nhân, chỉ định xét nghiệm, theo dõi lâu dài | Khác biệt ở nhiều lĩnh vực, mất kỹ năng, có bệnh lý đi kèm, cần kết luận chẩn đoán |
| Chuyên gia tâm lý trẻ em | Đánh giá tâm lý bằng công cụ chuẩn hoá, đánh giá nhận thức, cảm xúc, hành vi; tư vấn gia đình | Khó khăn nổi bật về cảm xúc, hành vi, lo âu; cần đánh giá chuẩn hoá |
| Chuyên gia âm ngữ trị liệu | Đánh giá và can thiệp lời nói, ngôn ngữ, giọng, độ trôi chảy, ăn nuốt; hướng dẫn giao tiếp thay thế | Khó khăn chính ở nói, hiểu lời, phát âm, ăn nuốt |
| Chuyên gia hoạt động trị liệu | Đánh giá và can thiệp vận động tinh, tự phục vụ, xử lý cảm giác trong sinh hoạt | Khó khăn nổi bật ở đôi tay, tự phục vụ, phản ứng cảm giác |
| Giáo viên giáo dục đặc biệt | Lập kế hoạch giáo dục cá nhân, dạy kỹ năng trong bối cảnh học tập, phối hợp với lớp và gia đình | Khi trẻ cần hỗ trợ học tập và kỹ năng nền tảng, có hay chưa có chẩn đoán |
Ranh giới giữa các chuyên môn không cứng, và một trẻ có thể cần nhiều người cùng lúc. Điểm mấu chốt là mỗi người làm đúng phần mình được đào tạo và các bên trao đổi với nhau.
Tín hiệu nên gặp bác sĩ, kể cả khi con đang học can thiệp
Mất kỹ năng đã có. Con thôi nói những từ đã từng nói, thôi dùng cử chỉ, thôi chơi theo cách từng chơi. Đây là tín hiệu cần gặp bác sĩ sớm, không chờ.
Có dấu hiệu sức khoẻ đi kèm. Co giật hoặc những cơn "đứng hình" lặp lại, ngủ rất kém kéo dài, tăng cân chậm, nôn trớ nhiều, đau bụng hay táo bón kéo dài, những cử động bất thường. Các vấn đề sức khoẻ này cần bác sĩ xem xét và có thể ảnh hưởng tới việc học của con.
Nghi ngờ về thính lực hoặc thị lực. Con ít đáp khi được gọi, nghiêng đầu khi nghe, hay dụi mắt, nheo mắt, đi va vào đồ vật. Kiểm tra nghe nhìn nên là một trong những việc đầu tiên khi có băn khoăn về ngôn ngữ hay chú ý.
Tiến bộ rất chậm dù chương trình đã điều chỉnh. Khi kế hoạch giáo dục đã được rà soát và chỉnh nhiều lần mà con gần như không tiến, có thể có yếu tố chưa được nhìn thấy, cần ý kiến y khoa.
Gia đình cần kết luận chẩn đoán. Vì quyền lợi giáo dục, để hiểu rõ con, hoặc để tiếp cận dịch vụ. Chẩn đoán chỉ do bác sĩ và chuyên gia được đào tạo đưa ra theo quy trình chuyên môn.
Khi nào nghĩ tới chuyên gia âm ngữ trị liệu
Âm ngữ trị liệu là một chuyên môn riêng, tập trung vào lời nói, ngôn ngữ và một số chức năng vùng miệng như ăn nuốt. Gia đình thường nghĩ đến chuyên gia này khi khó khăn chính của con nằm ở việc nói và hiểu lời: con hiểu ít lời nói so với các mặt khác, con muốn nói nhưng rất khó phát ra âm, lời nói của con người ngoài rất khó hiểu dù con đã lớn, con nói lắp kéo dài, hoặc con gặp khó khi nhai, nuốt, uống.
Trong lớp can thiệp sớm, giáo viên giáo dục đặc biệt cũng dạy ngôn ngữ và giao tiếp, nhưng ở góc sư phạm: tạo cơ hội giao tiếp, dạy từ vựng qua hoạt động, mở rộng câu của con, dùng tranh và cử chỉ. Chuyên gia âm ngữ trị liệu đi sâu hơn vào đánh giá cấu trúc ngôn ngữ, phát âm, cơ chế vận động lời nói, và đề xuất kỹ thuật can thiệp chuyên biệt. Hai việc này bổ sung cho nhau: chuyên gia chỉ ra cần tập gì và tập thế nào, lớp học và gia đình tạo ra nhiều cơ hội để tập mỗi ngày.
Khi con có cả hai, giáo viên nên xin phép ba mẹ trao đổi với chuyên gia để thống nhất mục tiêu. Nếu chuyên gia đang tập cho con một âm hay một kiểu câu, lớp học có thể tạo thêm tình huống để con dùng âm hay câu đó, thay vì dạy song song một thứ khác.
Khi nào nghĩ tới chuyên gia tâm lý
Chuyên gia tâm lý trẻ em được đào tạo để đánh giá và hỗ trợ các mặt nhận thức, cảm xúc và hành vi. Gia đình có thể cần đến họ khi những khó khăn về cảm xúc, hành vi nổi bật và kéo dài: con lo âu rất nhiều, sợ hãi khiến con không thể đi học hay ra ngoài, những cơn khủng hoảng cảm xúc ngày càng dữ dội, con tự làm đau mình, hoặc khi gia đình trải qua biến cố lớn ảnh hưởng đến con.
Chuyên gia tâm lý cũng là người thực hiện nhiều loại đánh giá chuẩn hoá, ví dụ đánh giá nhận thức hay đánh giá hành vi thích ứng, thường được dùng như một phần của quá trình chẩn đoán do bác sĩ chủ trì hoặc để xác định nhu cầu hỗ trợ giáo dục. Những công cụ này cần được người được đào tạo thực hiện và diễn giải; giáo viên không nên tự làm.
Một khía cạnh hay bị quên: chuyên gia tâm lý có thể hỗ trợ chính ba mẹ. Đồng hành cùng con có nhu cầu đặc biệt là một hành trình dài, nhiều cảm xúc. Ba mẹ được nghe, được hướng dẫn cách xử lý tình huống khó ở nhà, sẽ có thêm sức để kiên trì.
Bắt đầu từ đâu khi chưa biết gặp ai
Nhiều gia đình không biết nên đi đâu trước. Một thứ tự hợp lý, điều chỉnh theo nơi gia đình sống:
- Bắt đầu từ bác sĩ nhi khoa đang theo dõi con: kể băn khoăn, mang ghi chép và phim ngắn.
- Làm các kiểm tra cơ bản bác sĩ chỉ định, đặc biệt là kiểm tra thính lực khi có băn khoăn về ngôn ngữ.
- Nếu bác sĩ giới thiệu, đi tiếp đến chuyên khoa hoặc đơn vị đánh giá phát triển ở bệnh viện nhi hoặc cơ sở có chuyên môn.
- Song song, không cần chờ kết luận, bắt đầu những hỗ trợ giáo dục phù hợp: điều chỉnh ở lớp mẫu giáo, chương trình can thiệp sớm, những việc làm ở nhà.
- Sau khi có đánh giá chuyên môn, mang kết quả và khuyến nghị đến trao đổi với giáo viên để điều chỉnh kế hoạch giáo dục cá nhân.
- Hẹn lịch theo dõi lại với từng chuyên môn theo khuyến nghị của họ.
Danh sách chờ ở các cơ sở đánh giá có thể dài. Thời gian chờ không nên là thời gian trống: những hỗ trợ giáo dục đúng hướng có lợi cho con dù kết luận sau đó là gì.
Giáo viên giáo dục đặc biệt phối hợp với các chuyên môn thế nào
Giáo viên giáo dục đặc biệt thường là người gặp con đều đặn nhất ngoài gia đình, nên ở vị trí tốt để nhận ra khi cần thêm một chuyên môn khác. Khi ghi chép buổi học cho thấy một khó khăn vượt ngoài phạm vi giáo dục, như nghi ngờ về nghe, về sức khoẻ, về một kiểu khó khăn lời nói cần kỹ thuật chuyên biệt, giáo viên trao đổi với ba mẹ bằng mô tả cụ thể và gợi ý loại chuyên gia phù hợp.
Khi con đã có đánh giá của chuyên gia, giáo viên đọc báo cáo (với sự đồng ý của ba mẹ), hỏi lại những khuyến nghị có thể áp dụng trong giờ học, và điều chỉnh kế hoạch giáo dục cá nhân cho khớp. Mục tiêu là để con được hỗ trợ theo cùng một hướng ở mọi nơi, thay vì mỗi nơi một kiểu khiến con bối rối.
Ở Global Star Special, nhà trường nói rõ ngay từ đầu rằng can thiệp sớm là chương trình hỗ trợ phát triển và giáo dục, không thay thế chẩn đoán y khoa. Khi cần, giáo viên khuyên gia đình phối hợp thêm với bác sĩ nhi khoa phát triển, chuyên gia tâm lý hoặc chuyên gia âm ngữ trị liệu, và chủ động phối hợp khi gia đình đồng ý.
Khi lời khuyên của các bên khác nhau
Một trẻ được nhiều người hỗ trợ đôi khi nhận về những lời khuyên không giống nhau: người này khuyên tăng giờ học, người kia khuyên giảm để con nghỉ; người này dặn dùng tranh, người kia dặn khuyến khích nói. Ba mẹ dễ rơi vào cảm giác bị kéo qua lại. Cách giải quyết tốt nhất là đưa các bên về cùng một bàn, trực tiếp hoặc qua văn bản, để họ trao đổi với nhau thay vì để ba mẹ làm người chuyển lời.
Ba mẹ cũng có thể hỏi mỗi người: lời khuyên này dựa trên quan sát gì, nhắm tới mục tiêu gì, sau bao lâu thì biết có hiệu quả? Nhiều khi hai lời khuyên tưởng mâu thuẫn hoá ra bổ sung cho nhau: ví dụ dùng tranh để giao tiếp không cản trở việc khuyến khích nói, mà còn có thể là chiếc cầu dẫn tới lời nói.
Cuối cùng, ba mẹ là người hiểu con và hiểu hoàn cảnh gia đình nhất. Lịch học phải vừa sức con, vừa sức gia đình. Một kế hoạch lý tưởng trên giấy nhưng khiến con kiệt sức và cả nhà căng thẳng sẽ khó đi đường dài. Chuyên môn đưa ra khuyến nghị; gia đình, với đủ thông tin, là người quyết định.
Câu hỏi thường gặp
Con đang học can thiệp và tiến bộ tốt thì có cần đi khám nữa không?
Tiến bộ tốt là tín hiệu đáng mừng. Tuy vậy, nếu trước đó có băn khoăn về sức khoẻ, thính lực hay cần kết luận chẩn đoán, gia đình vẫn nên khám theo khuyến nghị của bác sĩ. Hai việc này không thay thế nhau.
Bác sĩ nhi phát triển khác bác sĩ nhi khoa thường thế nào?
Bác sĩ nhi khoa chăm sóc sức khoẻ chung của trẻ. Bác sĩ chuyên về nhi phát triển, hoặc các chuyên khoa liên quan, đi sâu vào đánh giá và chẩn đoán các tình trạng phát triển. Bác sĩ nhi khoa thường là người giới thiệu gia đình đến chuyên khoa.
Âm ngữ trị liệu có giống lớp dạy nói ở trường không?
Không hoàn toàn. Chuyên gia âm ngữ trị liệu đánh giá và can thiệp chuyên sâu về lời nói, ngôn ngữ, ăn nuốt. Lớp học dạy giao tiếp trong bối cảnh sinh hoạt. Hai việc bổ sung cho nhau và nên thống nhất mục tiêu.
Có cần đánh giá tâm lý trước khi vào lớp can thiệp sớm không?
Không bắt buộc với nhiều chương trình giáo dục. Đánh giá tâm lý được chỉ định khi có lý do chuyên môn. Nếu gia đình đã có kết quả đánh giá, mang theo sẽ giúp giáo viên lập kế hoạch sát hơn.
Làm sao biết một chuyên gia có được đào tạo đúng chuyên môn?
Ba mẹ có thể hỏi về bằng cấp, nơi đào tạo, nơi đang làm việc và kinh nghiệm với trẻ nhỏ. Nên ưu tiên chuyên gia làm việc ở cơ sở y tế hoặc tổ chức có uy tín, và cảnh giác với những lời hứa chữa khỏi nhanh.
Giáo viên có được đọc báo cáo khám của con không?
Chỉ khi ba mẹ đồng ý. Ba mẹ có thể chọn chia sẻ toàn bộ hoặc phần khuyến nghị liên quan đến học tập. Chia sẻ giúp giáo viên điều chỉnh kế hoạch cho khớp với hướng của chuyên gia.