Khi trẻ đang trong một cơn giận dữ dội, khóc thét, ném đồ hay lăn ra sàn, người lớn ưu tiên ba việc: giữ an toàn cho trẻ và những người xung quanh, giữ chính mình bình tĩnh, và giảm bớt kích thích để trẻ dịu lại. Lúc đó không phải lúc dạy dỗ hay nói lý. Việc dạy để dành cho sau khi trẻ đã bình tĩnh, và việc quan trọng nhất về lâu dài là tìm hiểu vì sao cơn giận xảy ra để phòng ngừa.
Những cơn giận lớn là điều làm nhiều ba mẹ và giáo viên lo lắng nhất, nhất là khi xảy ra ở nơi đông người. Người lớn dễ thấy bất lực, xấu hổ hoặc bực bội, và phản ứng theo cách làm mọi thứ tệ hơn. Bài này chia việc cần làm theo ba giai đoạn: trước khi cơn giận lên đỉnh, trong lúc nó diễn ra, và sau khi nó qua, kèm những điều nên tránh.
Cơn giận dữ dội: chuyện gì đang xảy ra với trẻ
Khi cảm xúc dâng lên quá mức chịu đựng, trẻ nhỏ gần như mất khả năng suy nghĩ, nghe lời và tự kiểm soát. Trẻ không "cố tình làm loạn" theo nghĩa tính toán; ở thời điểm đó, cơ thể và cảm xúc đang lấn át. Với trẻ cần hỗ trợ, ngưỡng chịu đựng có thể thấp hơn, và những điều người khác thấy bình thường như tiếng ồn, một thay đổi nhỏ, một yêu cầu dài có thể đẩy trẻ quá ngưỡng.
Cần phân biệt hai kiểu thường gặp. Có những cơn ăn vạ nhằm đạt được điều gì đó: trẻ khóc to để có kẹo, nhưng nhìn quanh xem người lớn có để ý không, và dừng nhanh khi được đáp ứng. Có những cơn quá tải thật sự: trẻ không còn để ý đến người xung quanh, không phản ứng với lời dỗ, có khi tự làm đau mình, và cần thời gian dài để dịu lại. Hai kiểu này cần cách ứng xử khác nhau, nhưng trong lúc đang diễn ra, nguyên tắc an toàn và bình tĩnh là như nhau.
Cơn giận dữ dội ở trẻ mầm non cũng không phải chuyện hiếm. Phần lớn trẻ nhỏ đều có những lần như vậy trong quá trình lớn lên, vì khả năng tự điều chỉnh còn đang hình thành. Điều đáng để ý là tần suất, độ dữ dội và thời gian kéo dài: những cơn xảy ra rất thường xuyên, rất lâu mới dịu, hay đi kèm việc tự làm đau mình là lý do để quan sát kỹ và trao đổi thêm.
Hiểu điều đó giúp người lớn bớt coi cơn giận là một cuộc đối đầu cần thắng. Mục tiêu không phải là "bắt trẻ phải nín", mà là giúp trẻ đi qua cơn bão an toàn và học được điều gì đó sau khi bão tan.
Trước khi cơn giận lên đỉnh: nhận ra dấu hiệu sớm
Mỗi trẻ có dấu hiệu riêng. Có bé nói to dần, có bé đi lại liên tục, có bé bịt tai, có bé im bặt, nắm chặt tay. Quan sát và ghi lại giúp người lớn biết dấu hiệu của từng trẻ.
Giảm yêu cầu ngay. Khi thấy dấu hiệu, tạm hoãn yêu cầu đang đưa ra, nói ít lại, giọng nhẹ hơn.
Giảm kích thích. Tắt bớt đèn, giảm tiếng ồn, đưa trẻ ra chỗ yên hơn, hoặc cho các bạn khác ra chỗ khác.
Đưa ra lựa chọn đơn giản. "Con muốn ra góc yên hay muốn ngồi cạnh cô?" Lựa chọn giúp trẻ cảm thấy còn kiểm soát được phần nào.
Chuyển hướng nhẹ. Với một số trẻ, một hoạt động quen thuộc, dễ chịu như bài hát yêu thích, đồ bóp tay giúp cảm xúc hạ xuống trước khi lên quá cao.
Kiểm tra nhu cầu cơ thể. Trẻ có đói, khát, buồn ngủ, cần đi vệ sinh không? Nhiều cơn giận lớn bắt đầu từ một nhu cầu cơ thể chưa được đáp ứng mà trẻ không nói ra được.
Trong lúc cơn giận đang diễn ra
Khi cơn giận đã lên cao, người lớn làm theo thứ tự ưu tiên:
- An toàn trước hết. Dời những vật nguy hiểm ra xa, đưa các bạn khác ra chỗ khác nếu cần, đặt đệm mềm nếu trẻ đập đầu hay lăn ra sàn. Chỉ giữ trẻ khi có nguy cơ trẻ làm đau mình hay người khác, và giữ nhẹ nhàng, ngắn nhất có thể.
- Giữ bình tĩnh. Hít thở chậm, giọng thấp, động tác chậm. Trẻ đang hỗn loạn cần một người lớn vững vàng làm điểm tựa.
- Nói rất ít. Một hai câu ngắn, lặp lại: "Cô ở đây." "Con an toàn." Không giảng giải, không hỏi "tại sao con làm vậy", không doạ.
- Cho trẻ không gian. Nhiều trẻ không muốn bị chạm vào khi đang quá tải. Ngồi gần, ngang tầm, trong tầm mắt, nhưng không ôm chặt nếu trẻ đẩy ra.
- Chờ. Cơn giận nào rồi cũng hạ xuống. Thời gian chờ có thể dài, nhưng thúc ép thường làm nó kéo dài hơn.
- Không nhượng bộ điều đã từ chối. Nếu cơn giận bắt đầu vì trẻ muốn một thứ không được phép, người lớn không đưa thứ đó để trẻ im. Nhưng cũng không cần nhắc lại lời từ chối liên tục.
Giáo viên trong lớp cần có một kế hoạch chung với đồng nghiệp: ai ở lại với trẻ, ai đưa các bạn ra chỗ khác, ai báo cho gia đình. Có kế hoạch từ trước giúp người lớn bình tĩnh hơn khi chuyện xảy ra.
Sau khi cơn giận qua
Khi trẻ đã dịu lại, thường có một quãng trẻ mệt, lặng, có khi buồn hoặc bám người lớn. Đây chưa phải lúc nói chuyện dài. Người lớn cho trẻ uống nước, nghỉ một chút, có thể ôm nếu trẻ muốn. Sau đó, đưa trẻ quay lại một hoạt động đơn giản, dễ thành công.
Khi trẻ đã ổn hẳn, có thể sau đó vài chục phút hoặc cuối ngày, người lớn nói chuyện ngắn, phù hợp với khả năng hiểu của trẻ. Gọi tên cảm xúc: "Lúc nãy con giận lắm." Nói về điều đã xảy ra, không trách: "Con ném đồ chơi, đồ chơi bị vỡ." Và chỉ ra cách khác cho lần sau: "Lần sau khi giận, con nói: cô ơi, giúp con."
Nếu có điều cần sửa chữa, như đồ bị vỡ, bạn bị đau, trẻ được hướng dẫn làm một việc nhỏ để sửa: cùng nhặt đồ, đưa bạn chiếc khăn. Không ép trẻ xin lỗi theo kiểu đọc thuộc lòng. Mục đích là dạy trẻ rằng sau sai lầm có thể sửa, không phải để trẻ xấu hổ.
Với trẻ chưa nói nhiều, cuộc trò chuyện sau cơn giận có thể chỉ là cùng xem thẻ cảm xúc, chỉ vào mặt giận, rồi chỉ vào thẻ "giúp". Hình ảnh giúp trẻ nhớ lại và nối cảm xúc với một cách làm khác.
Người lớn cũng cần thời gian của mình sau một cơn giận lớn. Giáo viên có thể nhờ đồng nghiệp trông lớp vài phút, ba mẹ có thể ra ngoài hít thở. Chăm sóc chính mình không phải ích kỷ, mà là để lần sau còn đủ sức bình tĩnh.
Nói chuyện với gia đình sau một cơn giận ở lớp
Khi một cơn giận lớn xảy ra ở lớp, giáo viên nên báo lại với gia đình trong ngày, bằng giọng mô tả chứ không phải giọng phàn nàn. Thông tin cần có: chuyện xảy ra lúc nào, trước đó có gì, cô đã làm gì, con dịu lại sau bao lâu, sau đó con thế nào. Ba mẹ cũng được hỏi xem đêm trước con ngủ ra sao, ở nhà có thay đổi gì không.
Cách báo này giúp hai bên cùng nhìn vào nguyên nhân, thay vì ba mẹ lo lắng, xấu hổ hay cảm thấy con bị đánh giá. Nó cũng giúp ba mẹ ứng xử nhất quán khi con về nhà: không mắng thêm về chuyện đã xảy ra ở lớp, mà có thể cùng con nhắc lại nhẹ nhàng cách xin giúp cho lần sau.
Ngược lại, ba mẹ nên kể với cô những cơn giận lớn ở nhà, nhất là vào buổi sáng trước khi đến lớp. Một bé vừa có cơn giận lớn lúc thay đồ thường đến lớp với tâm trạng mong manh, và cô cần biết để giảm yêu cầu, cho bé thêm thời gian làm quen đầu giờ.
Những điều không nên làm
Không quát, không doạ, không đánh. Những phản ứng đó làm trẻ sợ hãi hơn, cảm xúc dâng cao hơn, và dạy trẻ rằng người lớn cũng giải quyết cảm xúc bằng cách mất kiểm soát. Không nhốt trẻ một mình trong phòng, không bỏ trẻ lại nơi công cộng để doạ. Với trẻ đang quá tải, bị bỏ rơi là một nỗi sợ thật sự.
Không làm trẻ xấu hổ trước mặt người khác, như kể lại cho cả lớp nghe, chụp ảnh hay quay phim lúc trẻ đang khóc. Không so sánh với anh chị hay bạn khác. Không giảng giải dài trong lúc trẻ đang khóc, vì trẻ không nghe được, và lời nói nhiều chỉ thêm kích thích.
Không đặt điều kiện ngay giữa cơn giận, kiểu "nín ngay thì mới được về", "khóc nữa là không cho ra sân". Trẻ đang quá tải không thể đáp ứng điều kiện đó, và lời doạ chỉ thêm một lý do để lo.
Không nhượng bộ chỉ để cơn giận dừng, nếu điều trẻ đòi là điều đã từ chối có lý do. Nhượng bộ có thể làm yên ngay lúc đó, nhưng dạy trẻ rằng cơn giận to là cách hiệu quả để có thứ mình muốn, và lần sau cơn giận sẽ to hơn.
Giảm số lần những cơn giận lớn xảy ra
Việc quan trọng nhất về lâu dài không nằm trong lúc cơn giận diễn ra, mà ở những ngày bình thường. Ghi chép lại mỗi lần: xảy ra lúc nào, ở đâu, ngay trước đó có chuyện gì, trẻ đã ăn ngủ thế nào. Sau vài tuần, quy luật thường hiện ra: có bé hay có cơn giận vào cuối buổi chiều khi đã mệt, có bé hay giận khi chuyển hoạt động đột ngột, có bé khó chịu ở nơi ồn.
Từ quy luật đó, người lớn điều chỉnh: cho trẻ nghỉ trước khi quá mệt, báo trước khi chuyển hoạt động, giảm tiếng ồn, chia nhỏ yêu cầu. Đồng thời dạy trẻ những kỹ năng thay thế: gọi tên cảm xúc, xin giúp, xin nghỉ, dùng cách làm dịu.
Nếu những cơn giận lớn xảy ra thường xuyên, kéo dài, có nguy cơ làm trẻ hay người khác bị thương, hoặc đi kèm những thay đổi khác về ăn, ngủ, phát triển, gia đình nên trao đổi với bác sĩ nhi phát triển hay chuyên gia tâm lý. Ở Global Star Special, những trường hợp như vậy được nhìn từ góc lớp học trước, quan sát và lập kế hoạch hỗ trợ cùng gia đình, và giới thiệu chuyên gia khi cần.
Câu hỏi thường gặp
Khi con ăn vạ giữa siêu thị, có nên bế con ra ngoài không?
Nếu được, đưa con ra chỗ yên hơn là cách tốt để giảm kích thích và bớt áp lực từ ánh nhìn xung quanh. Bế con ra không phải là phạt, mà là đổi môi trường. Giữ bình tĩnh, nói ít, chờ con dịu lại.
Có nên ôm con khi con đang khóc thét không?
Tuỳ trẻ. Có trẻ dịu lại nhanh khi được ôm chặt, có trẻ càng khó chịu khi bị chạm. Quan sát con để biết. Nếu con đẩy ra, ngồi gần trong tầm mắt là đủ, và sẵn sàng ôm khi con tìm đến.
Mặc kệ cho con khóc có phải là cách tốt không?
Không nên bỏ mặc hoàn toàn. Người lớn không cần dỗ liên tục, nhưng nên ở gần, giữ an toàn và cho con biết mình ở đây. Bỏ mặc có thể làm trẻ thấy bị bỏ rơi, nhất là với trẻ đang quá tải thật sự.
Làm sao biết con ăn vạ để đòi hay đang quá tải thật?
Trẻ ăn vạ để đòi thường nhìn quanh xem người lớn phản ứng, dừng nhanh khi được đáp ứng. Trẻ quá tải thường không để ý xung quanh, không đáp lại lời dỗ, cần thời gian dài để dịu. Ghi chép nhiều lần giúp phân biệt rõ hơn.
Bao lâu thì những cơn giận lớn giảm?
Không có thời hạn chung. Khi người lớn tìm ra nguyên nhân, điều chỉnh môi trường và dạy kỹ năng thay thế một cách nhất quán, nhiều gia đình thấy số lần giảm dần qua vài tuần đến vài tháng.
Giáo viên có được giữ con khi con đang làm đau bạn không?
Khi có nguy cơ trẻ làm đau mình hay người khác, người lớn có thể giữ nhẹ để đảm bảo an toàn, trong thời gian ngắn nhất. Nhà trường nên trao đổi trước với gia đình về cách xử lý và báo lại sau mỗi lần xảy ra.