Kế hoạch giáo dục cá nhân là một văn bản được lập riêng cho một trẻ cần hỗ trợ đặc biệt, ghi rõ trẻ đang ở đâu, trong một giai đoạn trẻ cần học những gì (mục tiêu), ai dạy, dạy thế nào, ở đâu, và bằng cách nào biết trẻ đã tiến bộ. Nó là "bản đồ chung" để giáo viên, ba mẹ và các chuyên gia cùng đi một hướng, thay vì mỗi người dạy con một kiểu theo cảm nhận riêng.
Trong tiếng Anh, văn bản tương tự thường được gọi là IEP (Individualized Education Program). Ở Việt Nam, khái niệm kế hoạch giáo dục cá nhân xuất hiện trong các quy định về giáo dục hoà nhập người khuyết tật và được nhiều trường, trung tâm hỗ trợ phát triển áp dụng. Bài này giải thích kế hoạch giáo dục cá nhân gồm những phần nào, khác giáo án của lớp ra sao, vì sao trẻ cần hỗ trợ đặc biệt lại cần nó, và những hiểu lầm thường gặp.
Vì sao trẻ cần hỗ trợ đặc biệt cần một kế hoạch riêng
Chương trình giáo dục mầm non được xây cho số đông: một nhóm tuổi, một bộ mục tiêu chung, một nhịp tiến chung. Phần lớn trẻ tiến theo nhịp đó với những khác biệt nhỏ mà giáo viên tự điều chỉnh được trong giờ học. Với trẻ có khó khăn rõ rệt ở ngôn ngữ, tương tác, chú ý, cảm giác hay kỹ năng nền tảng, khoảng cách giữa chương trình chung và nhu cầu của trẻ lớn đến mức những điều chỉnh tự phát không còn đủ.
Nếu không có kế hoạch riêng, chuyện thường xảy ra là: mỗi giáo viên dạy con theo cách mình nghĩ là đúng; ba mẹ ở nhà dạy một kiểu khác; các mục tiêu thay đổi theo những gì người lớn thấy nổi bật trong tuần; và sau vài tháng không ai nói chắc được con đã tiến bộ ở đâu. Trẻ vừa phải học điều khó, vừa phải đoán xem người lớn nào muốn gì ở mình.
Kế hoạch giáo dục cá nhân giải quyết đúng chỗ đó. Nó buộc người lớn chọn ra một số ít điều quan trọng nhất cho giai đoạn này, viết ra sao cho mọi người hiểu giống nhau, phân công ai làm gì, và hẹn ngày cùng nhìn lại. Tinh thần "mỗi bé có hồ sơ riêng, mục tiêu riêng, nhịp học riêng" mà các chương trình can thiệp 1:1 nhắc tới, khi đi vào thực hành, chính là kế hoạch giáo dục cá nhân.
Một kế hoạch giáo dục cá nhân thường gồm những phần nào
Mẫu biểu khác nhau giữa các nước, các trường, nhưng một kế hoạch đầy đủ thường có các phần sau:
- Thông tin chung: tên trẻ, tuổi, lớp hoặc chương trình đang học, giai đoạn áp dụng kế hoạch, những người tham gia lập.
- Mức độ hiện tại: trẻ đang làm được gì và còn khó ở đâu trong từng lĩnh vực, mô tả bằng hành vi cụ thể, kèm điểm mạnh và sở thích.
- Mục tiêu dài hạn: những thay đổi mong muốn sau một giai đoạn dài, thường vài tháng đến một năm học.
- Mục tiêu ngắn hạn hoặc các bước: những nấc nhỏ dẫn tới mục tiêu dài hạn, đo được trong vài tuần.
- Cách hỗ trợ: phương pháp dạy, đồ dùng, điều chỉnh môi trường, mức hỗ trợ ban đầu.
- Người phụ trách và nơi thực hiện: giờ 1:1, lớp chung, ở nhà; ai làm phần nào.
- Cách theo dõi: ghi chép gì, bao lâu một lần, tiêu chí coi là đạt.
- Lịch rà soát: khi nào các bên cùng ngồi lại để xem dữ liệu và điều chỉnh.
Một kế hoạch tốt thường ngắn hơn người ta nghĩ. Nó không cố liệt kê mọi điều trẻ chưa làm được, mà chọn ra số ít mục tiêu có ý nghĩa nhất cho đời sống của trẻ trong giai đoạn tới.
Kế hoạch giáo dục cá nhân khác giáo án lớp ở đâu
Giáo viên mầm non quen với kế hoạch tuần, giáo án hoạt động. Kế hoạch giáo dục cá nhân là một thứ khác, đứng ở tầng khác.
| Giáo án / kế hoạch lớp | Kế hoạch giáo dục cá nhân | |
|---|---|---|
| Dành cho | Cả lớp hoặc một nhóm | Một trẻ cụ thể |
| Xuất phát từ | Chương trình chung theo độ tuổi | Mức độ hiện tại và nhu cầu riêng của trẻ |
| Mục tiêu | Chung cho nhóm, theo chủ đề | Riêng, chọn lọc, viết sao cho đo được |
| Thời gian | Theo tuần, theo hoạt động | Theo giai đoạn, thường vài tháng |
| Ai tham gia lập | Giáo viên lớp | Giáo viên, ba mẹ, chuyên gia khi cần |
| Theo dõi | Nhận xét chung cuối hoạt động, cuối tuần | Ghi dữ liệu theo từng mục tiêu, rà soát định kỳ |
Hai loại kế hoạch không thay thế nhau mà nối vào nhau. Khi trẻ học hoà nhập, mục tiêu trong kế hoạch cá nhân được lồng vào hoạt động của lớp; giáo án lớp có thêm một dòng ghi cách hỗ trợ riêng cho trẻ trong hoạt động đó.
Nguồn gốc và cơ sở của kế hoạch giáo dục cá nhân
Ý tưởng một văn bản kế hoạch riêng cho từng học sinh khuyết tật được luật hoá ở Hoa Kỳ từ năm 1975, trong đạo luật về giáo dục cho mọi trẻ em khuyết tật mà sau này phát triển thành Đạo luật Giáo dục Người Khuyết tật (IDEA). Với trẻ dưới ba tuổi, hệ thống đó dùng một loại kế hoạch đặt gia đình ở trung tâm, gọi là kế hoạch dịch vụ gia đình cá nhân (IFSP). Nhiều nước khác có văn bản tương tự với những tên gọi riêng.
Ở Việt Nam, các quy định về giáo dục hoà nhập cho người khuyết tật, trong đó có Thông tư 03/2018/TT-BGDĐT của Bộ Giáo dục và Đào tạo, có nhắc tới việc xây dựng kế hoạch giáo dục cá nhân cho người khuyết tật học hoà nhập. Mẫu biểu và quy trình cụ thể có thể khác nhau giữa các trường, các trung tâm, và văn bản có thể được sửa đổi; ba mẹ và giáo viên nên kiểm tra văn bản hiện hành và hỏi nơi con học về cách họ áp dụng.
Ngoài cơ sở pháp lý, kế hoạch giáo dục cá nhân dựa trên một nguyên lý sư phạm đơn giản: dạy hiệu quả nhất khi biết rõ người học đang ở đâu, cần đi đến đâu, và đo được mình có đang đi đúng hướng không. Nguyên lý này đúng với mọi người học, nhưng với trẻ cần hỗ trợ đặc biệt thì đó là điều bắt buộc, vì khoảng cách giữa trẻ và chương trình chung quá lớn để có thể dạy theo cảm tính mà vẫn biết mình đang đi đúng hướng.
Những hiểu lầm thường gặp về kế hoạch giáo dục cá nhân
"Kế hoạch là thủ tục giấy tờ." Một kế hoạch viết cho có, cất vào tủ, thì đúng là giấy tờ. Kế hoạch thật được dùng hằng tuần: giáo viên nhìn vào để chuẩn bị giờ học, ba mẹ nhìn vào để biết làm gì ở nhà, mọi người nhìn vào khi rà soát.
"Càng nhiều mục tiêu càng tốt." Mười lăm mục tiêu cho một trẻ ba tuổi trong ba tháng nghĩa là không mục tiêu nào được dạy đủ. Ít mục tiêu, chọn kỹ, dạy đều đặn thường cho tiến bộ rõ hơn.
"Kế hoạch do giáo viên viết, ba mẹ ký." Ba mẹ là người biết con nhất và là người thực hiện một phần quan trọng của kế hoạch ở nhà. Một kế hoạch không có tiếng nói của gia đình khó chạy được ngoài phòng học.
"Kế hoạch là để chấm điểm trẻ." Kế hoạch đo tiến bộ của trẻ so với chính trẻ, để điều chỉnh cách dạy. Nó không dùng để xếp loại, so sánh trẻ với bạn hay "đánh giá" trẻ giỏi kém.
"Lập một lần là dùng mãi." Kế hoạch là văn bản sống. Khi dữ liệu cho thấy trẻ đã đạt hoặc dậm chân, kế hoạch phải được sửa.
Một kế hoạch giáo dục cá nhân được lập ra thế nào
Quy trình mỗi nơi một khác, nhưng thường đi qua các bước sau. Các bài khác trong chuyên mục này đi sâu từng bước.
- Thu thập thông tin: lịch sử phát triển, quan sát ở lớp và ở nhà, kết quả đánh giá chuyên môn nếu có, mong muốn của gia đình.
- Mô tả mức độ hiện tại của trẻ ở từng lĩnh vực, kèm điểm mạnh và sở thích.
- Chọn các mục tiêu ưu tiên cho giai đoạn tới, dựa trên ý nghĩa với đời sống của trẻ và gia đình.
- Viết mục tiêu sao cho đo được và chia thành các bước nhỏ.
- Thống nhất cách dạy, người phụ trách, nơi thực hiện và cách ghi dữ liệu.
- Thực hiện, ghi dữ liệu đều đặn, trao đổi định kỳ giữa giáo viên và ba mẹ.
- Rà soát theo lịch: giữ, sửa hoặc đổi mục tiêu; lập kế hoạch cho giai đoạn tiếp theo.
Ở Global Star Special, các bước này tương ứng với quy trình bốn bước của nhà trường: tiếp nhận thông tin, quan sát – sàng lọc, mục tiêu cá nhân, rồi can thiệp – đồng hành với cập nhật định kỳ cho phụ huynh.
Ba mẹ nên mong đợi gì từ một kế hoạch giáo dục cá nhân
Ba mẹ nên đọc được kế hoạch mà không cần là chuyên gia: câu chữ rõ ràng, mục tiêu viết bằng hành vi cụ thể, không đầy thuật ngữ. Ba mẹ nên nhận ra con mình trong phần mô tả mức độ hiện tại, cả chỗ khó lẫn chỗ mạnh. Ba mẹ nên biết mình làm gì ở nhà để góp phần, và biết khi nào sẽ cùng nhà trường nhìn lại.
Ba mẹ cũng nên hiểu những gì kế hoạch không hứa: không hứa con sẽ "bình thường hoá", không hứa thời gian đạt mục tiêu chính xác, không hứa mọi mục tiêu đều đạt. Mục tiêu là dự đoán có cơ sở về điều con có thể học trong một giai đoạn; khi dự đoán chưa đúng, kế hoạch được chỉnh lại. Đó là cách làm nghiêm túc, không phải sự thất bại.
Nếu con đang học ở một nơi chưa có kế hoạch bằng văn bản, ba mẹ có thể đề nghị: "Thầy cô có thể ghi lại giúp gia đình ba bốn mục tiêu chính cho mấy tháng tới, và cách mình biết con tiến bộ không?" Một trang giấy như vậy đã là khởi đầu tốt của một kế hoạch giáo dục cá nhân.
Cuối cùng, ba mẹ nên nhớ rằng kế hoạch có giá trị nhất khi nó được nói tới thường xuyên. Mỗi lần trao đổi với giáo viên, dù chỉ vài phút lúc đón con, ba mẹ có thể hỏi về một mục tiêu cụ thể: tuần này con tập đến đâu, ở nhà mình nên làm gì thêm. Những câu hỏi nhỏ như vậy giữ cho kế hoạch sống, và cho giáo viên biết gia đình đang thật sự đồng hành cùng mình.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ chưa có chẩn đoán có cần kế hoạch giáo dục cá nhân không?
Kế hoạch giáo dục cá nhân dựa trên nhu cầu hỗ trợ của trẻ, không phụ thuộc hoàn toàn vào chẩn đoán. Nhiều chương trình can thiệp sớm lập kế hoạch cho trẻ có khó khăn quan sát được, trong lúc gia đình vẫn tìm hiểu thêm ý kiến y khoa.
Kế hoạch giáo dục cá nhân dài bao nhiêu trang là vừa?
Không có độ dài chuẩn. Một kế hoạch tốt cho trẻ mầm non thường chỉ vài trang, tập trung vào số ít mục tiêu quan trọng, mô tả rõ cách dạy và cách theo dõi. Dài quá thường khó dùng hằng ngày.
Ba mẹ có được giữ một bản kế hoạch không?
Nên có. Ba mẹ cần bản kế hoạch để biết mục tiêu, phần việc ở nhà và lịch rà soát. Ba mẹ có thể đề nghị nhà trường gửi bản sao sau mỗi lần lập hoặc sửa kế hoạch.
Kế hoạch giáo dục cá nhân có giống phác đồ điều trị không?
Không. Kế hoạch giáo dục cá nhân là văn bản giáo dục, do nhà giáo dục và gia đình cùng lập, nhắm tới kỹ năng học tập và sinh hoạt. Phác đồ điều trị thuộc lĩnh vực y khoa, do bác sĩ chỉ định.
Mỗi kế hoạch thường áp dụng trong bao lâu?
Tuỳ nơi, thường mục tiêu dài hạn tính theo học kỳ hoặc năm học, mục tiêu ngắn hạn tính theo vài tuần. Với trẻ nhỏ tiến bộ nhanh, kế hoạch nên được rà soát thường xuyên hơn để không bị lạc hậu.