Câu hỏi tốt nhất ba mẹ có thể hỏi giáo viên giáo dục đặc biệt là câu gắn với một giai đoạn cụ thể và dẫn tới một việc làm được: ở buổi đầu, hỏi cô đã thấy gì và vì sao chọn mục tiêu ấy; trong quá trình, hỏi con đang cần gợi ý ở mức nào và ở nhà làm gì; ở mỗi lần rà soát, hỏi dữ liệu nói gì và bước tiếp theo là gì. Những câu như "con có tiến bộ không cô?" thường chỉ nhận về câu trả lời chung chung, vì nó quá rộng.
Nhiều ba mẹ ngại hỏi, sợ làm phiền hoặc sợ bị nghĩ là không tin giáo viên. Thực tế, giáo viên giáo dục đặc biệt cần câu hỏi của ba mẹ để hiểu con ở nhà và để biết phần hướng dẫn của mình đã rõ chưa. Bài này sắp xếp câu hỏi theo từng giai đoạn, kèm lý do nên hỏi, cách chuẩn bị và cách ghi lại để buổi trao đổi sau nối tiếp được buổi trước.
Vì sao câu hỏi của ba mẹ quan trọng
Kế hoạch giáo dục cá nhân của trẻ cần hỗ trợ không phải tài liệu giáo viên viết một mình rồi giao cho gia đình. Nó được xây từ hai nguồn: quan sát chuyên môn của giáo viên và hiểu biết về con của ba mẹ. Câu hỏi là cách ba mẹ mang hiểu biết ấy vào kế hoạch: con ở nhà ra sao, gia đình ưu tiên điều gì, điều gì khó làm ở nhà.
Câu hỏi còn giúp ba mẹ hiểu vì sao giáo viên làm như vậy. Khi biết lý do chọn một mục tiêu, lý do chờ năm giây trước khi gợi ý, lý do không cho con phần thưởng ngay, ba mẹ sẽ làm đúng ở nhà và không vô tình làm ngược. Ba mẹ hiểu cách làm thì giữ được cách làm.
Thực tế ở nhiều nơi, thời gian trao đổi lúc đón con rất ngắn, chỉ vài phút ở cửa lớp. Vì vậy câu hỏi càng cần gọn và đúng trọng tâm. Những vấn đề dài nên để dành cho buổi hẹn riêng; ở cửa lớp, một câu như "hôm nay con xin được mấy lần hả cô?" là vừa đủ, và ba mẹ ghi ngay vào nhật ký.
Cuối cùng, câu hỏi giữ cho mối quan hệ giữa gia đình và giáo viên là quan hệ cộng tác. Ba mẹ không chỉ nghe báo cáo mà cùng ra quyết định. Một giáo viên giỏi luôn hoan nghênh câu hỏi, kể cả câu hỏi về điều chưa hiệu quả.
Buổi đầu: sau khi tiếp nhận và quan sát
Buổi trao đổi đầu tiên thường diễn ra sau khi giáo viên nghe ba mẹ kể và quan sát con. Đây là lúc đặt nền cho cả quá trình, nên nên hỏi những câu giúp hiểu cách giáo viên nhìn con:
- Cô đã quan sát con trong những hoạt động nào, bao lâu? Có điều gì cô nghĩ chưa thấy được trong buổi quan sát?
- Điểm mạnh và sở thích của con mà cô nhận ra là gì? Cô định dùng chúng thế nào trong giờ học?
- Ba nhóm kỹ năng cô thấy con cần hỗ trợ nhiều nhất là gì, và vì sao chọn ưu tiên đó trước?
- Những gì cô quan sát được có cần bác sĩ hoặc chuyên gia khác xem thêm không? Nếu có thì loại chuyên gia nào?
- Mục tiêu đầu tiên trông như thế nào khi con đạt được? Cô sẽ đo bằng cách nào?
- Ba mẹ nên chuẩn bị gì ở nhà trong vài tuần đầu?
Ba mẹ nên kể thêm điều mình thấy ở nhà mà buổi quan sát có thể chưa thấy: con nói được vài từ với bà, con rất giỏi xếp hình, con sợ tiếng máy sấy. Những thông tin này có thể làm giáo viên điều chỉnh ưu tiên.
Ghi lại câu trả lời ngay sau buổi gặp, nhất là mục tiêu đầu tiên và cách đo. Đây sẽ là mốc để so sánh trong những lần rà soát sau.
Trong những tuần đầu học
Sau vài tuần, con đã quen giờ học và giáo viên đã có dữ liệu ban đầu. Các câu hỏi lúc này nên xoay quanh cách học và việc luyện ở nhà:
- Con thích nhất hoạt động nào trong giờ học? Con hay mất tập trung vào lúc nào?
- Con đang cần gợi ý ở mức nào: cô làm mẫu, chỉ tay, hay chỉ cần chờ?
- Câu nhắc cô dùng cho mục tiêu này là gì? Cách khen con thích là gì?
- Ở nhà ba mẹ nên luyện mục tiêu nào trước, trong sinh hoạt nào?
- Cô có thể làm mẫu cho ba mẹ một lần, hoặc cho ba mẹ xem một đoạn quay ngắn không?
- Có điều gì ba mẹ đang làm ở nhà mà cô nghĩ nên thay đổi?
Câu hỏi cuối là câu khó hỏi nhất nhưng hữu ích nhất. Hỏi trước cho giáo viên cơ hội góp ý nhẹ nhàng, thay vì để cách làm lệch kéo dài nhiều tuần.
Ở mỗi lần rà soát kế hoạch
Rà soát định kỳ là lúc đọc lại dữ liệu và quyết định bước tiếp theo. Mang theo nhật ký ở nhà và hỏi:
- Dữ liệu trong giờ học cho thấy con đã đi được bao xa ở từng mục tiêu, so với lúc bắt đầu?
- Mục tiêu nào đã đạt và chuyển sang giai đoạn giữ? Mục tiêu nào giữ nguyên? Mục tiêu nào cần sửa?
- Với mục tiêu tiến chậm, cô nghĩ lý do là gì: bước chia quá lớn, cách gợi ý chưa hợp, hay con chưa có động lực?
- Kỹ năng con làm được ở lớp đã xuất hiện ở nhà và ở lớp mầm non chưa? Cần làm gì để nó chuyển sang?
- Mục tiêu mới cho giai đoạn tới là gì, vì sao chọn mục tiêu đó?
- Tần suất học hiện tại còn phù hợp không, hay cần điều chỉnh?
Ba mẹ nên chia sẻ nhật ký trước khi giáo viên kết luận, để hai nguồn dữ liệu được đặt cạnh nhau. Nếu nhật ký nhà và dữ liệu lớp khác nhau nhiều, đó là điểm đáng bàn kỹ nhất trong buổi rà soát.
Trước những thay đổi lớn
Có những giai đoạn đặc biệt cần trao đổi riêng, ngoài lịch rà soát: con chuyển lớp mầm non, chuẩn bị vào lớp một, gia đình chuyển nhà, có em bé, hoặc con bắt đầu học thêm ở nơi khác. Khi đó nên hỏi:
- Thay đổi này có thể ảnh hưởng tới con thế nào, dựa trên những gì cô biết về con?
- Nên chuẩn bị cho con trước bao lâu, bằng cách nào?
- Có cần điều chỉnh mục tiêu trong giai đoạn chuyển tiếp không?
- Cô có thể trao đổi với giáo viên ở nơi mới không, và nên chia sẻ thông tin gì?
- Sau thay đổi, nếu con có hành vi khó tăng lên, ba mẹ nên làm gì và khi nào báo cô?
Những câu này giúp gia đình đi qua giai đoạn chuyển tiếp có kế hoạch, thay vì chờ đến khi con gặp khó mới tìm cách.
Với chuyển tiếp lên lớp một, nên hỏi sớm, thường từ đầu năm lớp lá, vì chuẩn bị hồ sơ, làm quen trường mới và luyện nề nếp đều cần thời gian. Giáo viên có thể gợi ý những kỹ năng nền tảng nên ưu tiên trong năm cuối mầm non và những thông tin nên chuẩn bị để giáo viên tiểu học hiểu con.
Những câu ba mẹ hay ngại hỏi nhưng nên hỏi
Có những câu hỏi nhiều ba mẹ giữ trong lòng vì sợ mất lòng giáo viên. Thực tế, giáo viên chuyên nghiệp coi đó là câu hỏi chính đáng, và trả lời rõ ràng còn giúp hai bên tin nhau hơn. Câu thứ nhất: "Cô được đào tạo về giáo dục đặc biệt thế nào, và ai hỗ trợ chuyên môn cho cô khi gặp trường hợp khó?" Câu này giúp ba mẹ hiểu đội ngũ phía sau giờ học của con.
Câu thứ hai: "Cách cô đang dạy dựa trên nguyên lý gì?" Ba mẹ không cần hiểu sâu, nhưng nên biết giáo viên dựa vào nguyên lý sư phạm có cơ sở, chứ không phải một mẹo riêng không giải thích được. Câu thứ ba: "Nếu sau một thời gian con không tiến ở mục tiêu này, cô sẽ làm gì?" Câu trả lời tốt cho thấy giáo viên có kế hoạch điều chỉnh, không chỉ chờ.
Câu thứ tư thường khó nhất: "Có điều gì về con mà cô thấy lo nhưng chưa nói với ba mẹ không?" Giáo viên đôi khi ngần ngại nói về những quan sát nhạy cảm khi ba mẹ còn đang buồn. Hỏi thẳng cho giáo viên biết ba mẹ sẵn sàng nghe, và cùng bàn cách hành động. Câu thứ năm: "Ba mẹ có thể đọc hoặc tìm hiểu thêm ở đâu cho đáng tin?" để tránh lạc vào thông tin sai trên mạng.
Để buổi trao đổi ra việc cụ thể
Chuẩn bị trước ba điều. Một tiến bộ ba mẹ thấy, một chỗ khó, và một câu hỏi cụ thể. Ba điều này đủ cho một buổi trao đổi có trọng tâm.
Hỏi bằng tình huống, không hỏi chung. "Khi con muốn ra ngoài mà mẹ chưa cho, con nằm ra đất, mẹ nên làm gì?" giúp giáo viên trả lời sát hơn "con hay ăn vạ thì sao cô?".
Nói khi chưa hiểu. Thuật ngữ như tổng quát hoá, gợi ý, củng cố có thể lạ với ba mẹ. Hỏi lại "nghĩa là ở nhà con làm sao ạ?" là hoàn toàn bình thường.
Thống nhất việc tiếp theo trước khi về. Kết thúc buổi gặp bằng một câu: "Vậy tuần tới ở nhà con luyện điều này, câu nhắc là thế này, ghi theo cách này." Ghi lại ngay.
Báo cả tin vui. Giáo viên cũng cần biết điều đang chạy tốt để giữ và mở rộng. Một đoạn quay con lần đầu tự làm điều gì ở nhà là món quà cho cả hai bên.
Khi ba mẹ chưa đồng ý với giáo viên
Có lúc ba mẹ thấy mục tiêu chưa đúng ưu tiên của gia đình, hoặc một cách làm không hợp với con. Điều nên làm là nói ra sớm, kèm điều mình quan sát được. Ví dụ: "Gia đình mong con tự đi vệ sinh trước khi vào lớp lá, cô thấy có nên đưa lên trước mục tiêu tô màu không?"
Giáo viên có thể giải thích lý do chọn thứ tự hiện tại, hoặc đồng ý điều chỉnh. Nếu sau khi trao đổi vẫn còn bất đồng, ba mẹ có thể đề nghị thử một khoảng thời gian rồi xem lại dữ liệu, hoặc mời thêm một người có chuyên môn khác góp ý. Quyết định dựa trên dữ liệu và lợi ích của con thường giúp hai bên gặp nhau.
Tại Global Star Special, phụ huynh được cập nhật định kỳ và được mời cùng điều chỉnh mục tiêu cho con. Ba mẹ muốn biết cách các buổi trao đổi diễn ra có thể đăng ký tư vấn để nghe nhà trường chia sẻ cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu ba mẹ nên gặp giáo viên một lần?
Ngoài trao đổi ngắn khi đón con, nên có buổi trao đổi kỹ hơn theo nhịp rà soát kế hoạch, thường vài tuần đến vài tháng một lần tuỳ chương trình. Khi có thay đổi lớn trong gia đình hoặc con có hành vi khó mới, nên xin gặp sớm thay vì chờ lịch.
Có nên hỏi giáo viên khi nào con bắt kịp các bạn không?
Ba mẹ có quyền hỏi, nhưng giáo viên nghiêm túc thường không hứa thời gian vì tiến bộ của mỗi trẻ khác nhau. Câu hỏi hữu ích hơn là "giai đoạn tới con hướng tới điều gì, và mình sẽ biết con đạt được bằng cách nào". Câu này dẫn tới việc cụ thể.
Ba mẹ không hiểu thuật ngữ trong báo cáo thì làm sao?
Hỏi lại ngay, và đề nghị giáo viên mô tả bằng việc con làm. Ví dụ "con đạt mức gợi ý một phần" có thể được giải thích là "cô chỉ cần chỉ tay là con làm". Báo cáo tốt là báo cáo ba mẹ đọc hiểu và dùng được ở nhà.
Có nên ghi âm buổi trao đổi không?
Nếu muốn ghi âm, ba mẹ nên xin phép giáo viên trước. Nhiều ba mẹ thấy ghi chú ngắn ngay sau buổi gặp là đủ. Quan trọng nhất là ghi lại mục tiêu, câu nhắc, cách khen và việc cần làm ở nhà cho giai đoạn tới.
Ba và mẹ có nên cùng dự buổi trao đổi không?
Rất nên, ít nhất ở buổi đầu và các lần rà soát. Hai người cùng nghe sẽ hiểu giống nhau, bớt phải thuật lại và bớt hiểu lệch. Nếu người chăm con nhiều nhất là ông bà, nên mời cả ông bà ở những buổi quan trọng.