Anh chị em của một trẻ cần hỗ trợ cần ba điều: được giải thích sự thật bằng lời phù hợp với tuổi, được có thời gian riêng với ba mẹ mà không phải chia với em, và được phép có cảm xúc của mình kể cả lúc giận, ghen hay ngượng. Khi ba điều này được giữ, nhiều anh chị trở thành người bạn chơi tuyệt vời của em; khi bị bỏ quên, các con dễ thu mình, cố tỏ ra "ngoan để ba mẹ khỏi mệt", hoặc gây chú ý bằng hành vi khó.
Ba mẹ có con cần hỗ trợ thường dồn phần lớn sức lực cho đứa con đang cần nhiều nhất. Điều đó dễ hiểu, nhưng anh chị em cũng đang lớn, cũng có giai đoạn cần ba mẹ. Bài này gợi ý cách nói chuyện với con lớn theo từng độ tuổi, những cảm xúc thường gặp ở anh chị em, cách cho anh chị tham gia giúp em mà không biến con thành người chăm sóc, và cách giữ thời gian riêng cho mỗi con trong một gia đình bận rộn.
Giải thích cho anh chị theo độ tuổi
Trẻ hiểu được nhiều hơn người lớn thường nghĩ. Điều cần là lời nói phù hợp và cụ thể, không cần thuật ngữ.
| Tuổi của anh chị | Con thường thắc mắc | Cách giải thích gợi ý |
|---|---|---|
| Ba đến năm tuổi | Sao em không nói chuyện với con? Sao em được ba mẹ bế nhiều? | "Em đang học nói, cô giáo dạy em mỗi tuần. Con có thể giúp em bằng cách chơi lăn bóng với em." |
| Sáu đến chín tuổi | Sao em được đi học riêng? Em có bị bệnh không? Em có lây không? | "Não của em học một số thứ chậm hơn và theo cách khác. Không lây. Em đi học với cô để tập nói và chơi với bạn." |
| Mười đến mười hai tuổi | Bạn con hỏi về em thì nói sao? Em có lớn lên bình thường không? | Nói thật những gì đã biết, kể cả "ba mẹ chưa biết hết", và chuẩn bị cùng con một câu trả lời cho bạn bè. |
| Tuổi thiếu niên | Sau này ai chăm em? Con có phải lo cho em không? | Nghe con nói trước, thừa nhận nỗi lo, và nói rõ trách nhiệm chính là của ba mẹ, con được sống cuộc đời của con. |
Giải thích không phải một lần là xong. Con sẽ hỏi lại khi lớn hơn, khi bạn bè hỏi, khi em có thay đổi. Mỗi lần con hỏi là một cơ hội để giải thích thêm một chút, đúng với điều con đang thắc mắc.
Tránh nói dối kiểu "em không sao đâu" khi anh chị đã nhìn thấy em khác. Trẻ nhận ra người lớn đang né, và có thể tự tưởng tượng ra điều tệ hơn sự thật.
Những cảm xúc thường gặp ở anh chị em
Thương và muốn bảo vệ em. Nhiều anh chị rất gắn bó, sẵn sàng đứng ra bênh em trước bạn bè. Đây là điểm mạnh cần được ba mẹ ghi nhận, nhưng không nên biến thành nghĩa vụ.
Ghen tị. "Em được ba mẹ đưa đi học riêng, em làm sai không bị la." Ghen tị là phản ứng tự nhiên khi con thấy sự chú ý không chia đều. Con cần được nói ra mà không bị mắng là ích kỷ.
Ngượng. Khi em có hành vi khác thường nơi đông người, anh chị lớn có thể thấy xấu hổ, rồi lại thấy có lỗi vì đã xấu hổ. Ba mẹ nên cho con biết cảm giác đó là bình thường.
Lo lắng. Lo em bị bạn bắt nạt, lo ba mẹ buồn, lo chuyện tương lai. Một số con giữ nỗi lo trong lòng vì không muốn ba mẹ thêm mệt.
Áp lực phải ngoan và giỏi. Có những anh chị tự đặt cho mình vai trò "đứa con không gây chuyện", cố học giỏi, cố không làm phiền. Bề ngoài con rất ổn, nhưng bên trong con có thể đang thiếu được quan tâm.
Giữ thời gian riêng cho mỗi con
Thời gian riêng là khoảng thời gian một con có ba hoặc mẹ cho riêng mình, không có anh chị em, không điện thoại, con được chọn làm gì. Không cần dài: mười lăm đến hai mươi phút vài lần một tuần đã có ý nghĩa lớn với trẻ. Điều quan trọng là đều đặn và được giữ lời.
Một cách dễ làm là chia ca giữa ba và mẹ: tối thứ Ba mẹ đưa em đi học, ba ở nhà đọc truyện với chị; sáng Chủ nhật ba trông em, mẹ đi chợ cùng chị. Con lớn được biết trước "giờ của con" vào lúc nào sẽ bớt cảm giác bị bỏ rơi, kể cả những hôm ba mẹ phải lo cho em nhiều.
Nhiều ba mẹ lo không đủ thời gian. Thật ra thời gian riêng có thể gắn vào việc vẫn phải làm: chở con lớn đi học thêm và ghé ăn bánh mì cùng con, rủ con cùng nấu bữa tối khi em đang ngủ trưa, đi bộ với con ra tiệm tạp hoá đầu hẻm. Điều làm nên thời gian riêng không phải là hoạt động đặc biệt, mà là sự chú ý trọn vẹn của ba mẹ dành cho con trong lúc đó.
Trong thời gian riêng, để anh chị chọn hoạt động và dẫn dắt. Đó có thể là vẽ, nấu một món, đạp xe quanh khu phố, hay chỉ nằm nói chuyện. Tránh dùng giờ này để hỏi bài vở hay dặn dò về em; đây là giờ của con, về con.
Ba mẹ đơn thân hoặc làm nhiều ca khó tách ra được, có thể nhờ ông bà, người thân trông em một buổi. Nếu thật sự không thể, giữ một nghi thức nhỏ mỗi ngày với con lớn, như năm phút trò chuyện trước khi ngủ, cũng giúp con biết mình vẫn có chỗ riêng trong lòng ba mẹ.
Cho anh chị tham gia giúp em, nhưng có giới hạn
Anh chị em thường là người bạn chơi tốt nhất của trẻ cần hỗ trợ. Trẻ học bắt chước, chờ lượt, chơi giả vờ với anh chị một cách tự nhiên mà người lớn khó tạo ra. Ba mẹ có thể chỉ cho anh chị vài cách chơi đơn giản giáo viên gợi ý: lăn bóng qua lại, thổi bong bóng rồi chờ em xin, xếp tháp rồi thay nhau đặt khối.
Ranh giới cần giữ là anh chị được mời tham gia, không bị giao nhiệm vụ. Câu "con chơi với em một lát nhé" khác với "con phải trông em, em mà khóc là tại con". Anh chị cũng được quyền từ chối khi đang bận việc của mình, và không phải chịu trách nhiệm khi em có hành vi khó.
Khi anh chị chơi với em, ba mẹ nên khen cụ thể: "Con chờ em đặt khối, em vui lắm." Ghi nhận này cho anh chị thấy mình có ích mà không biến việc chơi thành bổn phận. Với con tuổi thiếu niên, có thể mời con dự một buổi trao đổi với giáo viên nếu con muốn hiểu thêm về em.
Dấu hiệu anh chị đang cần được quan tâm thêm
Một số thay đổi ở con lớn có thể là cách con nói rằng mình đang gặp khó. Ba mẹ nên dành thêm thời gian cho con nếu thấy:
- Con hay đau bụng, đau đầu không rõ lý do, nhất là trước giờ đi học hay khi em đi học riêng.
- Con thu mình, ít nói chuyện, không còn kể chuyện ở trường.
- Con bắt đầu có hành vi giống em để được chú ý, như đòi bế, nói ngọng lại.
- Kết quả học tập thay đổi đột ngột, hoặc ngược lại con cố gắng quá mức, lo sợ khi mắc lỗi nhỏ.
- Con nói những câu như "ba mẹ chỉ thương em", "không ai để ý con".
- Con không muốn mời bạn về nhà hoặc tránh đi chơi cùng gia đình.
Những dấu hiệu này không có nghĩa là ba mẹ làm sai. Chúng là tín hiệu để điều chỉnh. Nếu tình trạng kéo dài, ba mẹ có thể trao đổi với giáo viên của con lớn hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em để được hỗ trợ thêm.
Khi bạn bè của anh chị hỏi về em
Từ khoảng tuổi tiểu học, anh chị bắt đầu gặp những câu hỏi của bạn bè: "Sao em mày không nói?", "Em mày bị sao vậy?". Có câu tò mò thật lòng, có câu trêu chọc. Nếu không được chuẩn bị, con dễ lúng túng, bực bội, hoặc từ đó không muốn bạn biết về em.
Ba mẹ có thể cùng con nghĩ trước một câu trả lời ngắn, đúng sự thật và con cảm thấy thoải mái khi nói, ví dụ: "Em tao đang học nói, em hiểu nhiều lắm, chỉ là nói chậm thôi." Con nhỏ hơn có thể chỉ cần: "Em đang tập nói." Tập nói câu ấy vài lần ở nhà giúp con tự tin hơn khi gặp tình huống thật.
Nếu con bị bạn trêu chọc về em, ba mẹ nên lắng nghe con kể, ghi nhận con đã khó chịu thế nào, rồi cùng tìm cách xử lý: nói với giáo viên của con, dạy con cách bỏ đi và tìm người lớn, hoặc mời bạn thân của con về nhà chơi để bạn hiểu em hơn. Trẻ thường thay đổi thái độ rất nhanh khi đã gặp và chơi với em một lần. Con lớn được ba mẹ đứng cạnh trong những lúc này sẽ thấy mình không phải gánh một mình.
Gia đình là của tất cả các con
Một gia đình có con cần hỗ trợ dễ xoay toàn bộ lịch sinh hoạt quanh lịch học và nhu cầu của con đó. Đôi khi điều đó cần thiết. Nhưng nếu kéo dài, anh chị em sẽ cảm thấy mình là người phụ trong gia đình của chính mình. Ba mẹ có thể giữ vài điều thuộc về cả nhà: bữa tối chung, chuyến đi chơi cuối tuần chọn theo ý con lớn, ngày sinh nhật của mỗi con được tổ chức trọn vẹn.
Khi cả nhà ra ngoài, chọn nơi em dễ thích nghi nhưng cũng có thứ anh chị thích. Nếu em không chịu được nơi quá đông, có thể chia: ba đưa con lớn vào khu vui chơi, mẹ đưa em đi dạo khu yên tĩnh gần đó, rồi cả nhà gặp lại ăn trưa. Linh hoạt giúp không ai phải hi sinh mọi lần.
Anh chị em sẽ gắn bó với nhau lâu hơn với ba mẹ. Một mối quan hệ anh em được xây trên tình thương tự nguyện, không phải trên nghĩa vụ, là món quà lâu dài cho cả hai con. Global Star Special luôn hỏi ba mẹ về các thành viên khác trong nhà khi lập kế hoạch cho trẻ, vì đó là một phần của môi trường con lớn lên; ba mẹ cần trao đổi có thể đăng ký tư vấn với nhà trường.
Câu hỏi thường gặp
Có nên để con lớn cùng vào giờ học của em không?
Thỉnh thoảng có thể, nếu giáo viên đồng ý và con lớn muốn. Con lớn được thấy em học bằng hoạt động chơi, hiểu em hơn và học được vài cách chơi cùng em. Không nên biến việc này thành lịch cố định, vì con lớn cũng cần thời gian cho việc học và bạn bè của mình.
Con lớn nói ghét em thì ba mẹ nên phản ứng thế nào?
Bình tĩnh lắng nghe trước khi dạy dỗ. Câu nói ấy thường thể hiện con đang mệt, đang ghen hoặc đang buồn vì điều gì đó. Ba mẹ thử nói "Mẹ hiểu có lúc con bực em lắm", rồi hỏi chuyện gì đã xảy ra. Khi được thừa nhận cảm xúc, con thường dịu xuống.
Em có hành vi làm hỏng đồ của anh chị thì xử lý sao cho công bằng?
Bảo vệ đồ của anh chị là cần thiết: cho con lớn một góc hoặc tủ riêng em không với tới. Khi đồ bị hỏng, ghi nhận thiệt hại của con lớn và tìm cách bù đắp. Không nên bắt anh chị chịu đựng chỉ vì em cần hỗ trợ.
Có nên nói cho con lớn biết tên gọi của tình trạng của em không?
Nếu đã có chẩn đoán và con lớn đủ tuổi hiểu, nói thật thường tốt hơn để con không nghe từ người ngoài. Kèm theo đó, giải thích bằng điều cụ thể em làm được và chưa làm được, nhấn mạnh em vẫn là em, vẫn có điểm mạnh và sở thích riêng.
Con lớn lo sau này phải chăm em cả đời thì nói thế nào?
Nghe hết nỗi lo của con, rồi nói rõ trách nhiệm chăm em là của ba mẹ, ba mẹ đang chuẩn bị cho tương lai của em. Con có thể chọn gắn bó với em theo cách của con khi lớn, nhưng con được sống cuộc đời của mình.