Dạy trẻ gọi tên cảm xúc là giúp trẻ nối cảm giác bên trong cơ thể với một từ, một hình hay một cử chỉ, bắt đầu từ bốn cảm xúc dễ nhận nhất là vui, buồn, giận, sợ, rồi dạy trẻ dùng cách gọi đó để nói ra và xin giúp khi khó chịu. Trẻ gọi tên được cảm xúc thì dễ hiểu chính mình hơn, và người lớn dễ giúp hơn, thay vì phải đoán qua tiếng khóc hay hành vi.
Nhiều hành vi khó ở trẻ nhỏ xuất phát từ việc trẻ đang có một cảm xúc mạnh mà không biết đó là gì, cũng không biết nói ra thế nào. Với trẻ cần hỗ trợ về ngôn ngữ hay về hiểu người khác, việc học từ ngữ cảm xúc càng cần được dạy có chủ đích. Bài này trình bày trình tự dạy, các công cụ thường dùng trong lớp, cách dạy trẻ xin giúp, và cách ba mẹ tiếp tục ở nhà.
Vì sao gọi tên được cảm xúc lại quan trọng
Một cảm xúc chưa có tên thì giống như một cơn bão không rõ hình dạng. Trẻ chỉ thấy khó chịu, nóng người, muốn đập, muốn khóc, mà không biết chuyện gì đang xảy ra. Khi có từ để gọi, như "con giận", cảm xúc trở nên rõ hơn, có ranh giới hơn. Nhiều người lớn cũng biết cảm giác này: nói ra được "mình đang lo" đã giúp nhẹ đi một phần.
Gọi tên cảm xúc còn là cây cầu đến với người khác. Khi trẻ nói được "con sợ", người lớn biết ngay cần làm gì: ôm, giải thích, đưa trẻ ra xa điều đáng sợ. Khi trẻ chỉ khóc thét, người lớn phải đoán, và đoán sai thì cách giúp cũng sai. Trẻ có từ ngữ cảm xúc ít phải dùng hành vi để truyền đạt hơn.
Về lâu dài, khả năng nhận ra và gọi tên cảm xúc là nền của tự điều chỉnh, của hiểu người khác và của quan hệ bạn bè. Các chương trình học tập cảm xúc xã hội ở trường học trên thế giới thường đặt việc nhận biết cảm xúc ở bước đầu tiên, trước khi dạy cách xử lý cảm xúc.
Trình tự dạy từ dễ đến khó
Bắt đầu với bốn cảm xúc cơ bản. Vui, buồn, giận, sợ là những cảm xúc có nét mặt và cử chỉ rõ nhất, dễ dạy nhất. Chưa cần đến những cảm xúc phức tạp như xấu hổ, ghen tị, thất vọng.
Nhận ra trên mặt người khác trước. Trẻ thường nhận ra cảm xúc trên ảnh, trên mặt cô, trên nhân vật truyện dễ hơn nhận ra cảm xúc của chính mình.
Nối với tình huống. Bạn khóc vì làm rơi kem, nên bạn buồn. Bé cười vì được đi công viên, nên bé vui. Trẻ học cảm xúc đi kèm với nguyên nhân.
Gọi tên cảm xúc của chính mình. Khi trẻ đang có cảm xúc, người lớn gọi tên giúp: "Con đang giận vì bạn lấy xe." Dần dần trẻ tự gọi.
Mở rộng thêm cảm xúc. Khi bốn cảm xúc đầu đã vững, thêm mệt, chán, ngạc nhiên, lo, tự hào. Mỗi lần thêm một hai cảm xúc.
Mức độ của cảm xúc. Với trẻ lớn hơn, dạy rằng cảm xúc có to nhỏ: hơi bực khác với rất giận. Một chiếc nhiệt kế cảm xúc bằng hình giúp trẻ thấy mức độ.
Công cụ thường dùng trong lớp
Giáo viên dùng nhiều công cụ trực quan và hoạt động để dạy cảm xúc, chọn theo mức hiểu của trẻ:
- Thẻ cảm xúc: ảnh chụp thật hoặc hình vẽ khuôn mặt vui, buồn, giận, sợ. Ảnh chụp chính các bạn trong lớp, có sự đồng ý của gia đình, thường thu hút trẻ nhất.
- Gương: cô và trẻ cùng làm mặt vui, mặt buồn trước gương, gọi tên từng mặt. Trẻ thấy cơ mặt của chính mình thay đổi thế nào.
- Sách tranh: dừng lại ở trang nhân vật có cảm xúc rõ, hỏi "bạn thỏ thấy thế nào nhỉ?", rồi gợi ý cách gọi.
- Bài hát có động tác: bài hát về cảm xúc, mỗi câu một nét mặt và cử chỉ.
- Bảng cảm xúc buổi sáng: mỗi trẻ chọn hình cảm xúc của mình khi đến lớp, đặt cạnh tên. Cô có thêm thông tin để để ý trẻ trong ngày.
- Rối tay hoặc thú bông: nhân vật có cảm xúc, gặp chuyện, trẻ giúp nhân vật gọi tên cảm xúc và tìm cách giúp.
Công cụ chỉ là phương tiện. Điều giúp trẻ học nhiều nhất vẫn là những khoảnh khắc thật trong ngày, khi người lớn gọi tên cảm xúc đúng lúc trẻ đang trải qua nó.
Gọi tên giúp trẻ trong khoảnh khắc thật
Mỗi ngày ở lớp có hàng chục khoảnh khắc cảm xúc: vui khi được chọn màu yêu thích, buồn khi ba mẹ ra về, giận khi tháp đổ, sợ khi nghe tiếng sấm. Mỗi khoảnh khắc là một cơ hội dạy. Người lớn gọi tên ngắn gọn, kèm nguyên nhân: "Con vui vì được đi cầu trượt." "Con sợ vì tiếng sấm to."
Khi trẻ đang có cảm xúc khó, gọi tên cảm xúc là bước đầu tiên của việc giúp trẻ dịu lại, trước cả việc giải quyết vấn đề. "Con giận lắm vì bạn lấy xe. Cô hiểu." Câu đó không đồng ý với hành vi đánh bạn nếu có, mà cho trẻ biết cảm xúc của mình được thấy. Nhiều trẻ dịu đi rõ rệt khi cảm thấy được hiểu.
Người lớn cũng nên gọi tên cảm xúc của chính mình: "Cô hơi mệt, cô ngồi nghỉ một chút." "Mẹ vui quá khi con tự mặc áo." Trẻ học được rằng ai cũng có cảm xúc, người lớn cũng vậy, và nói ra được một cách bình thường.
Gọi tên không cần hoàn hảo. Có lúc người lớn đoán sai, nói "con buồn" trong khi trẻ đang sợ. Không sao cả; nếu trẻ đã có cách diễn đạt, trẻ sẽ sửa, và nếu chưa, người lớn tiếp tục quan sát để đoán chính xác hơn lần sau.
Tránh phủ nhận cảm xúc của trẻ, như "có gì đâu mà khóc", "con trai không được sợ". Những câu đó dạy trẻ rằng cảm xúc của mình là sai, và trẻ sẽ giấu đi thay vì học cách nói ra.
Dạy trẻ xin giúp khi khó chịu
Gọi tên cảm xúc là một nửa; nửa còn lại là biết làm gì với nó. Với trẻ nhỏ, việc quan trọng nhất là biết xin người lớn giúp:
- Chọn một cách xin giúp phù hợp. Với trẻ đã nói: "cô ơi, giúp con". Với trẻ chưa nói: đưa thẻ "giúp", hoặc một cử chỉ quy ước như vỗ tay lên ngực.
- Tập khi trẻ bình tĩnh. Cô tạo tình huống nhỏ như hộp có nắp chặt, gợi ý trẻ dùng cách xin giúp, và giúp ngay khi trẻ xin.
- Nối với cảm xúc. "Con thấy giận. Con nói: cô ơi, giúp con." Dạy trẻ rằng khi có cảm xúc khó, có một việc để làm.
- Đáp lại ngay mỗi lần trẻ xin. Giai đoạn đầu, mỗi lần trẻ dùng cách xin giúp, người lớn đáp lại ngay. Trẻ học rằng xin giúp hiệu quả hơn khóc hay đập đồ.
- Mở rộng lựa chọn. Khi trẻ đã quen xin giúp, dạy thêm vài cách tự làm dịu: hít thở, ôm thú bông, ra góc yên.
Xin giúp là kỹ năng mà nhiều trẻ cần hỗ trợ chưa có, dù đã nói được nhiều từ. Trẻ gọi được tên hàng chục con vật nhưng chưa bao giờ nói "giúp con" khi khó chịu. Vì vậy nó thường được đặt làm mục tiêu riêng.
Những khó khăn riêng ở trẻ cần hỗ trợ
Một số trẻ khó nhận ra cảm xúc trên mặt người khác, vì ít nhìn vào mặt hoặc khó đọc những thay đổi nhỏ của nét mặt. Với những trẻ này, giáo viên dùng nét mặt phóng đại, ảnh rõ ràng, và dạy thêm các manh mối khác như giọng nói, cử chỉ, tình huống: "Bạn đang khóc, bạn làm rơi kem, nên bạn buồn."
Một số trẻ khó nhận ra cảm xúc của chính mình qua cảm giác cơ thể, như không biết tim đập nhanh, người nóng lên là đang giận hay đang sợ. Giáo viên có thể giúp trẻ để ý cơ thể: "Tay con nắm chặt, mặt con đỏ, con đang giận." Với một số trẻ, đây là việc cần nhiều thời gian.
Với trẻ chưa nói, từ ngữ cảm xúc có thể là thẻ hình, cử chỉ hoặc thiết bị hỗ trợ giao tiếp. Mục tiêu là trẻ có một cách để truyền đạt cảm xúc, không nhất thiết bằng lời nói ngay. Nếu khó khăn về cảm xúc đi kèm những băn khoăn lớn khác, gia đình có thể được gợi ý trao đổi thêm với chuyên gia tâm lý.
Đừng biến cảm xúc thành bài kiểm tra
Một lỗi hay gặp khi dạy cảm xúc là hỏi bài liên tục: chỉ vào thẻ và hỏi "mặt này là gì", "con đang vui hay buồn". Với trẻ đang tập, những câu hỏi dồn dập biến chủ đề cảm xúc thành một môn học khô khan. Trẻ có thể thuộc tên các nét mặt trên thẻ mà vẫn không dùng được khi chính mình đang giận.
Giáo viên vì vậy dành phần lớn thời gian cho việc gọi tên tự nhiên trong tình huống thật, và chỉ dùng thẻ, sách, gương như những hoạt động vui. Thành công không được đo bằng việc trẻ trả lời đúng bao nhiêu thẻ, mà bằng những lần trẻ tự nói ra cảm xúc, tự xin giúp trong tình huống thật.
Cũng không nên bắt trẻ "nói cảm xúc" như một điều kiện, kiểu "nói con đang giận đi thì mẹ mới giúp". Với trẻ đang khó chịu, đó là thêm một yêu cầu khó. Người lớn gọi tên giúp, đáp lại nhu cầu, và để việc tự nói ra đến dần theo thời gian.
Ba mẹ tiếp tục ở nhà
Ở nhà, cơ hội gọi tên cảm xúc có ở khắp nơi: khi con vui vì ba về, khi con buồn vì phải tắt tivi, khi con giận vì em lấy đồ chơi. Ba mẹ gọi tên ngắn gọn, kèm nguyên nhân, dùng cùng từ ngữ với lớp. Đọc truyện trước khi ngủ, dừng lại hỏi nhân vật cảm thấy thế nào.
Ba mẹ có thể làm một bộ thẻ cảm xúc bằng ảnh chụp cả nhà làm các nét mặt khác nhau. Trẻ thường rất thích nhìn ảnh ba mẹ làm mặt giận, mặt ngạc nhiên. Bộ thẻ này cũng là công cụ để con chỉ vào khi chưa nói được mình đang thấy gì.
Ba mẹ nên kể với giáo viên những lần con tự nói ra cảm xúc ở nhà, tự xin giúp thay vì khóc. Ở Global Star Special, gọi tên cảm xúc và xin giúp là một phần của mục tiêu cảm xúc – hành vi trong kế hoạch của nhiều bé, được tập song song ở giờ học và ở nhà.
Câu hỏi thường gặp
Con mấy tuổi thì nên dạy gọi tên cảm xúc?
Có thể bắt đầu từ rất sớm, ngay khi con còn nhỏ, bằng cách người lớn gọi tên cảm xúc của con trong những khoảnh khắc thật. Việc tự gọi tên thường đến dần dần ở tuổi mẫu giáo, tuỳ khả năng ngôn ngữ của từng trẻ.
Con nói được nhiều từ nhưng không bao giờ nói mình đang buồn hay giận, vì sao?
Từ ngữ cảm xúc khác với từ chỉ đồ vật, vì cảm xúc không nhìn thấy được. Nhiều trẻ cần được dạy riêng, qua việc người lớn gọi tên giúp nhiều lần trong khoảnh khắc thật, trước khi tự dùng được.
Có nên hỏi con "con đang cảm thấy thế nào" khi con đang khóc không?
Khi con đang khó chịu nhiều, câu hỏi mở có thể quá sức. Người lớn nên gọi tên giúp: "Con buồn vì mẹ phải đi." Khi con đã bình tĩnh, ba mẹ quay lại trò chuyện và hỏi thêm.
Thẻ cảm xúc nên dùng ảnh thật hay hình vẽ?
Ảnh thật của người quen thường dễ hiểu và hấp dẫn hơn với trẻ nhỏ. Hình vẽ đơn giản dùng được khi trẻ đã hiểu ý nghĩa của các nét mặt. Quan trọng là nét mặt rõ ràng, dễ phân biệt.
Con hay nói "con giận" rồi vẫn đánh em, vậy dạy gọi tên có ích gì?
Gọi tên là bước đầu, bước tiếp theo là dạy con làm gì khi giận. Việc con đã nói ra được là tiến bộ thật. Người lớn tiếp tục dạy cách xin giúp và cách làm dịu, khen khi con nói ra mà không đánh.