Ba mẹ chăm sóc chính mình không phải là ích kỷ mà là điều kiện để đồng hành lâu dài: ngủ đủ, có khoảng nghỉ đều đặn dù ngắn, chia việc chăm con với người khác, và có ít nhất một nơi để nói ra những điều khó nói. Hỗ trợ một trẻ cần hỗ trợ thường kéo dài nhiều năm; ba mẹ kiệt sức sau vài tháng sẽ khó giữ được sự kiên nhẫn và nhất quán mà con cần nhất.
Nhiều ba mẹ, nhất là người mẹ, dồn toàn bộ thời gian cho con và cảm thấy có lỗi mỗi khi nghĩ đến bản thân. Bài này nói về những dấu hiệu quá tải thường bị bỏ qua, cách chia việc trong gia đình một cách cụ thể, những khoảng nghỉ nhỏ giữ được ngay cả trong lịch bận, và cách tìm cộng đồng phụ huynh cùng cảnh mà không bị cuốn vào thông tin sai.
Vì sao ba mẹ cần được chăm sóc
Trẻ nhỏ đọc trạng thái của người lớn rất nhạy. Khi ba mẹ mệt mỏi, căng thẳng, trẻ thường bất an hơn, khó điều chỉnh cảm xúc hơn. Với trẻ cần hỗ trợ về cảm xúc và hành vi, vòng lặp này còn rõ hơn: con khó, ba mẹ mệt, ba mẹ dễ cáu, con càng khó.
Những việc giúp trẻ tiến bộ, như chờ con lên tiếng, nhắc đúng mức, giữ bình tĩnh khi con ăn vạ, đều đòi hỏi người lớn có đủ năng lượng. Một người mẹ thiếu ngủ nhiều tuần sẽ khó chờ năm giây; một người ba căng thẳng công việc sẽ khó giữ giọng nhẹ nhàng. Chăm sóc chính mình vì thế là một phần của việc giúp con, không phải việc làm sau khi đã lo xong cho con.
Thêm vào đó, hỗ trợ một trẻ cần hỗ trợ thường đi kèm nhiều việc ít ai thấy: đưa đón nhiều nơi, sắp lịch, tìm thông tin, giấy tờ, chi phí, trả lời câu hỏi của họ hàng. Gánh nặng này cộng dồn theo tháng. Nhận ra nó có thật là bước đầu để chia bớt, thay vì tự trách vì sao mình mệt.
Các tổ chức như WHO và UNICEF, khi bàn về chăm sóc trẻ nhỏ, đều coi sức khoẻ tinh thần của người chăm sóc là một yếu tố của môi trường nuôi dưỡng. Ba mẹ khoẻ là nền móng cho con lớn lên.
Dấu hiệu ba mẹ đang quá tải
Quá tải thường đến từ từ, nên khó nhận ra. Một số dấu hiệu đáng để ý:
- Mệt cả khi đã ngủ, sáng dậy không thấy hồi sức.
- Dễ cáu với con, với người bạn đời, rồi hối hận.
- Không còn hứng thú với những việc trước đây mình thích.
- Bỏ bữa, ăn vội, hoặc ăn nhiều hơn bình thường để đỡ căng thẳng.
- Đau đầu, đau lưng, đau dạ dày kéo dài mà không rõ nguyên nhân.
- Cảm thấy cô lập, ngại gặp bạn bè, người thân.
- Lướt điện thoại đến khuya vì đó là lúc duy nhất "của mình".
- Nghĩ rằng mọi chuyện sẽ không bao giờ khá hơn.
Có một hai dấu hiệu trong những giai đoạn bận là bình thường. Nhưng nếu nhiều dấu hiệu kéo dài nhiều tuần, đó là lúc cần thay đổi cách sắp xếp và tìm thêm người hỗ trợ. Nếu ba mẹ có cảm giác vô vọng sâu hoặc ý nghĩ làm hại bản thân, cần tìm gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý ngay, và nói với người thân tin cậy.
Chia việc trong gia đình một cách cụ thể
Câu "anh phụ em chăm con" thường không thành việc gì cụ thể. Liệt kê những đầu việc và chia rõ ai làm giúp giảm tải thật sự. Bảng dưới đây là ví dụ để gia đình điều chỉnh.
| Đầu việc | Gợi ý người phụ trách | Ghi chú |
|---|---|---|
| Đưa đón con đi học 1:1 | Ba mẹ thay phiên theo ngày | Người đón nghe giáo viên trao đổi ngắn và ghi lại |
| Ghi nhật ký tiến bộ | Người ở cạnh con buổi tối | Ghi đơn giản, một hai dòng |
| Luyện mục tiêu trong sinh hoạt | Cả nhà theo bản thống nhất | Mỗi người giữ khung sinh hoạt của mình |
| Dự buổi rà soát | Cả ba và mẹ | Ít nhất ở các buổi quan trọng |
| Tìm hiểu thông tin, giấy tờ | Một người phụ trách chính | Chia sẻ tóm tắt cho người kia |
| Giờ nghỉ của mẹ | Ba hoặc ông bà trông con | Cố định trong tuần, không bị huỷ vì việc nhỏ |
| Giờ nghỉ của ba | Mẹ hoặc ông bà trông con | Như trên |
Điều quan trọng là mỗi người có cả việc lẫn giờ nghỉ. Một người làm hết còn người kia "phụ khi rảnh" lâu ngày dẫn tới mệt mỏi và trách nhau.
Những khoảng nghỉ nhỏ giữ được mỗi ngày
Ba mẹ có con cần hỗ trợ hiếm khi có một ngày nghỉ trọn vẹn. Nhưng những khoảng nghỉ nhỏ, đều đặn, có tác dụng hơn người ta nghĩ: mười lăm phút đi bộ buổi sáng một mình, một tách trà ngồi yên khi con ngủ trưa, nửa tiếng đọc sách trước khi ngủ thay vì lướt điện thoại.
Khoảng nghỉ nên được lên lịch như một việc quan trọng, không phải phần thời gian thừa. Nếu chờ "khi nào rảnh", sẽ không bao giờ có. Ba và mẹ có thể đổi ca cho nhau: tối thứ Tư mẹ đi gặp bạn, sáng Chủ nhật ba đi đá bóng. Ông bà, họ hàng hoặc người quen tin cậy có thể trông con vài giờ để cả hai ba mẹ có thời gian cho nhau.
Một gợi ý thực tế là chuẩn bị sẵn "danh sách nghỉ năm phút": vài việc nhỏ làm mình dễ chịu mà làm được ngay, như rửa mặt nước mát, đứng ngoài ban công hít thở, nghe một bài hát, nhắn tin cho một người bạn. Khi thấy mình sắp cáu, ba mẹ nhờ người kia trông con năm phút và làm một việc trong danh sách. Năm phút ấy thường đủ để quay lại với giọng nói bình tĩnh hơn.
Giấc ngủ là khoảng nghỉ quan trọng nhất. Nếu con ngủ không ngon và ba mẹ thức theo, hãy thay phiên trực đêm để mỗi người có ít nhất vài đêm ngủ trọn mỗi tuần. Vấn đề giấc ngủ của con kéo dài cũng là điều nên hỏi bác sĩ, vì nó ảnh hưởng tới cả nhà.
Tìm người cùng cảnh
Nói chuyện với những ba mẹ có con cùng hoàn cảnh giúp ba mẹ bớt cô đơn theo cách mà bạn bè bình thường khó làm được. Người cùng cảnh hiểu nỗi lo khi con chưa nói, niềm vui khi con lần đầu chỉ tay, sự mệt khi con khóc cả buổi chiều. Họ cũng có những kinh nghiệm thực tế về sinh hoạt, giấy tờ, chuẩn bị đi học.
Ba mẹ có thể tìm người cùng cảnh ở chính nơi con học: những phụ huynh cùng giờ đón, buổi sinh hoạt phụ huynh của trường. Nhiều nơi có nhóm phụ huynh trực tuyến. Khi tham gia, nên chọn nhóm có không khí tôn trọng, không ép theo một phương pháp, không bán thuốc hay sản phẩm "chữa" khác biệt phát triển.
Một lưu ý: tránh so sánh con mình với con người khác trong nhóm. Mỗi trẻ có điểm xuất phát, điểm mạnh và nhịp riêng. Câu chuyện thành công của người khác nên là nguồn động viên, không phải thước đo cho con mình.
Giữ thời gian cho hai vợ chồng
Trong nhiều gia đình có con cần hỗ trợ, ba mẹ dần chỉ còn nói chuyện với nhau về lịch học, mục tiêu, tiền học, ai đưa ai đón. Mối quan hệ vợ chồng trở thành mối quan hệ của hai người đồng nghiệp cùng quản lý một dự án. Điều này dễ hiểu, nhưng kéo dài sẽ làm cả hai thấy cô đơn ngay trong chính nhà mình.
Giữ một khoảng nhỏ cho hai người, dù chỉ là uống cà phê sáng cuối tuần khi ông bà trông con, đi ăn tối một lần mỗi tháng, hay ngồi nói chuyện mười lăm phút sau khi con ngủ mà không bàn chuyện của con. Một quy ước đơn giản là trong khoảng thời gian ấy, cả hai nói về chuyện khác: công việc, bạn bè, một bộ phim, một kế hoạch nhỏ cho riêng hai người.
Khi hai người còn là chỗ dựa của nhau, những ngày khó với con sẽ dễ đi qua hơn. Trẻ cũng lớn lên trong một gia đình mà ba mẹ gắn bó, điều quan trọng với sự an toàn cảm xúc của con không kém mọi giờ học.
Khi nào cần hỗ trợ chuyên môn cho chính ba mẹ
Có những lúc nghỉ ngơi và chia việc không đủ. Nếu ba mẹ thấy buồn bã kéo dài nhiều tuần, lo âu đến mức khó ngủ, khó tập trung làm việc, hoặc mâu thuẫn vợ chồng tăng lên vì chuyện chăm con, gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ là bước hợp lý, giống như đi khám khi đau lưng kéo dài.
Nhiều ba mẹ ngại vì nghĩ tìm hỗ trợ tâm lý là yếu đuối, hoặc lo không có thời gian. Thực ra một vài buổi trò chuyện với người có chuyên môn có thể giúp ba mẹ sắp xếp lại suy nghĩ, học cách xử lý căng thẳng và tìm lại năng lượng. Một số bệnh viện, trường đại học và tổ chức xã hội có dịch vụ tham vấn; ba mẹ có thể hỏi bác sĩ của con hoặc giáo viên để được gợi ý nơi phù hợp.
Đồng hành cùng con là cuộc đi dài, không phải chạy nước rút. Global Star Special luôn hỏi ba mẹ về sức của gia đình khi đề xuất mục tiêu luyện ở nhà, để kế hoạch vừa với con và vừa với ba mẹ. Nếu ba mẹ cần được trao đổi về cách sắp xếp, có thể đăng ký tư vấn với nhà trường.
Nhìn lại hành trình bằng sự tử tế với chính mình
Sẽ có những ngày ba mẹ quát con rồi hối hận, quên luyện mục tiêu cả tuần, hoặc chỉ muốn bật tivi cho con xem để được yên. Những ngày ấy không xoá đi tất cả những gì ba mẹ đã làm. Trẻ không cần ba mẹ hoàn hảo; trẻ cần ba mẹ đủ tốt, quay lại sau mỗi lần vấp, và tiếp tục ở bên con.
Một thói quen nhỏ giúp nhiều ba mẹ là cuối mỗi tuần ghi ba điều đã làm được, cho con và cho mình: con tự cầm cốc, cả nhà đi công viên, mẹ ngủ đủ hai đêm. Đọc lại sau vài tháng, ba mẹ sẽ thấy mình đã đi được một quãng đường đáng kể.
Ba mẹ cũng là người đang học: học hiểu con, học cách chơi với con, học cách nói với ông bà, học cách xin giúp đỡ. Đối xử với bản thân bằng sự kiên nhẫn ba mẹ đang dành cho con là cách để hai bên cùng đi xa.
Câu hỏi thường gặp
Ba mẹ thấy có lỗi khi để con cho người khác trông để đi nghỉ thì sao?
Cảm giác đó rất phổ biến. Hãy nhớ rằng con được lợi khi ba mẹ có năng lượng, và được lợi khi có thêm người lớn tin cậy quen chăm con. Bắt đầu bằng khoảng nghỉ ngắn với người con quen, hướng dẫn người đó vài điều quan trọng, rồi tăng dần.
Ba mẹ đơn thân thì chia việc với ai?
Ba mẹ đơn thân có thể nhờ ông bà, anh chị em, bạn bè thân hoặc người giúp việc theo giờ đảm nhận một số đầu việc cụ thể như đưa đón, trông con vài giờ mỗi tuần. Hỏi giáo viên xem có thể sắp lịch học phù hợp giờ làm. Tìm nhóm phụ huynh cùng cảnh cũng giúp có thêm người đỡ đần.
Vợ chồng hay cãi nhau vì chuyện chăm con, làm sao để bớt?
Thống nhất trước những điều quan trọng như mục tiêu luyện, cách xử lý hành vi, chia việc cụ thể. Bàn chuyện khi con không có mặt và khi cả hai không quá mệt. Dự cùng buổi trao đổi với giáo viên giúp hai người hiểu giống nhau. Nếu mâu thuẫn kéo dài, tham vấn gia đình có thể giúp.
Ba mẹ có nên tạm nghỉ làm để ở nhà chăm con không?
Đây là quyết định lớn, phụ thuộc tài chính, nhu cầu của con và mong muốn của chính ba mẹ. Nghỉ làm giúp có thêm thời gian, nhưng cũng có thể làm ba mẹ cô lập và áp lực hơn. Trao đổi với giáo viên về những gì thực sự cần ở nhà trước khi quyết định.
Làm sao để không bị cuốn vào thông tin sai trên mạng?
Chọn vài nguồn đáng tin như bác sĩ, giáo viên của con và tổ chức y tế, giáo dục uy tín. Cảnh giác với lời hứa chữa khỏi nhanh, sản phẩm bán kèm, hay lời khuyên bỏ hướng dẫn của chuyên gia. Khi đọc điều mới, hỏi lại giáo viên hoặc bác sĩ trước khi áp dụng.