Nề nếp lớp học như xếp hàng, cất đồ, ngồi vòng tròn được dạy tốt nhất như dạy một kỹ năng: chia thành bước, làm mẫu, có dấu hiệu nhìn thấy được trên sàn và trên kệ, tập vào lúc bình thường chứ không chỉ nhắc khi trẻ làm sai, và khen cụ thể khi trẻ làm đúng. Trẻ cần hỗ trợ thường không học nề nếp bằng cách nhìn bạn rồi tự hiểu, mà cần được dạy rõ ràng hơn.
Nề nếp giúp lớp vận hành: ba mươi trẻ đi qua một cánh cửa mà không va vào nhau, đồ chơi trở về đúng chỗ để hôm sau còn tìm thấy, cả nhóm ngồi nghe một câu chuyện. Với trẻ cần hỗ trợ, nề nếp còn có một giá trị khác: nó làm cho ngày ở lớp có thể đoán trước, mà sự đoán trước là chỗ dựa lớn của nhiều trẻ.
Bài viết đi qua ba nề nếp thường gặp nhất, cách chia bước và tạo dấu hiệu, cách tập, cách phản hồi khi trẻ làm chưa đúng, và cách điều chỉnh cho trẻ cần hỗ trợ mà không tách trẻ khỏi lớp.
Vì sao trẻ cần hỗ trợ khó với nề nếp
Phần lớn trẻ học nề nếp qua quan sát: nhìn các bạn làm, nghe cô nhắc vài lần, rồi tự làm theo. Cách học này đòi hỏi trẻ chú ý vào bạn, hiểu lời nhắc chung cho cả nhóm, và có động lực làm giống mọi người. Trẻ ít chú ý vào bạn, khó hiểu lời nói, hoặc không quan tâm đến việc làm giống ai sẽ bỏ lỡ gần hết những bài học ngầm đó.
Một số nề nếp còn chạm vào khó khăn cảm giác: xếp hàng nghĩa là đứng sát người khác, ngồi vòng tròn nghĩa là ngồi yên trên sàn giữa tiếng hát. Một số nề nếp đòi chuyển đổi: dừng hoạt động đang thích để cất đồ. Khi trẻ không làm theo nề nếp, câu hỏi đúng là trẻ đang thiếu thông tin, thiếu kỹ năng, hay đang gặp khó về cảm giác và chuyển đổi, chứ không phải trẻ có ngoan hay không.
Cũng có những nề nếp mà người lớn tưởng hiển nhiên nhưng chưa bao giờ nói ra: đi bên phải hành lang, đẩy ghế vào khi rời bàn, chờ cô gật đầu mới lấy đồ. Trẻ học bằng quan sát tự hiểu; trẻ cần hỗ trợ thì không. Liệt kê ra giấy các nề nếp của lớp thường giúp giáo viên nhận ra bao nhiêu điều mình đang mong đợi mà chưa dạy.
Hiểu nguyên nhân giúp chọn cách dạy. Trẻ thiếu thông tin cần dấu hiệu rõ hơn. Trẻ thiếu kỹ năng cần được chia bước và tập. Trẻ khó về cảm giác cần điều chỉnh vị trí hay hình thức.
Dạy một nề nếp như dạy một kỹ năng
Cách làm chung có thể áp dụng cho mọi nề nếp:
- Chọn và gọi tên. Một nề nếp, một tên gọi ngắn dùng mãi: "xếp hàng", "giờ cất đồ", "ngồi vòng tròn".
- Chia bước. Viết ra các bước cụ thể. Ví dụ xếp hàng: đứng dậy, đi đến vạch, đứng vào chấm của mình, tay để bên người, mặt nhìn về phía trước.
- Làm mẫu. Cô làm mẫu, rồi một hai bạn làm mẫu, trong lúc cả lớp xem. Có thể làm mẫu cả cách sai cho trẻ nhận ra và cười.
- Tạo dấu hiệu nhìn thấy. Chấm dán trên sàn, hình trên kệ, tấm thảm riêng.
- Tập lúc bình thường. Tập xếp hàng khi không cần đi đâu, như một hoạt động vui, không chỉ khi sắp ra sân và đang vội.
- Khen cụ thể. "Con đứng đúng vào chấm xanh rồi", thay vì "giỏi lắm".
- Nhắc bằng dấu hiệu trước, lời sau. Chỉ vào chấm trên sàn trước khi nói.
Những tuần đầu năm học là lúc đáng đầu tư nhất. Một lớp dành thời gian dạy nề nếp rõ ràng trong vài tuần đầu thường tiết kiệm rất nhiều thời gian nhắc nhở cả năm.
Xếp hàng: khoảng cách và vị trí
Xếp hàng là nề nếp hay gây va chạm nhất. Một vài điều chỉnh làm nó dễ hơn cho mọi trẻ:
- Dán chấm hoặc hình bàn chân trên sàn, cách nhau vừa đủ để trẻ không chạm vào nhau.
- Trẻ nhạy với cái chạm đứng đầu hàng hoặc cuối hàng, chỉ có bạn ở một phía.
- Trẻ hay chạy khỏi hàng đứng ngay sau cô, hoặc được giao cầm một vật như rổ bóng.
- Thay vì nắm tay bạn, cả hàng cầm một sợi dây có nút để đi ra ngoài.
- Giữ thứ tự hàng cố định trong một thời gian, để trẻ không phải tranh chỗ đứng đầu mỗi ngày.
- Có việc để làm khi chờ: hát một bài ngắn, đếm số bạn, chơi đoán ai đứng sau.
Chờ là phần khó nhất của xếp hàng. Giảm thời gian chờ, như gọi từng nhóm nhỏ ra xếp khi cả lớp đã sẵn sàng thay vì xếp rồi chờ mười phút, giúp hàng giữ trật tự hơn mọi lời nhắc.
Cất đồ: mọi thứ có chỗ của nó
Cất đồ dễ khi trẻ biết chính xác món nào về đâu. Kệ có hình chụp món đồ dán ở chỗ cất, rổ có hình hoặc màu riêng, mỗi loại đồ một rổ. Trẻ không cần đọc chữ hay nhớ, chỉ cần so hình. Kệ không quá nhiều đồ: một kệ chất đầy thì trẻ không biết bắt đầu từ đâu.
Giờ cất đồ có tín hiệu báo trước và tín hiệu bắt đầu: "năm phút nữa cất đồ", rồi một bài hát cất đồ cố định. Bài hát vừa là tín hiệu, vừa là đồng hồ: hết bài là xong. Với trẻ khó dừng hoạt động, báo trước riêng, cho trẻ cầm món đồ đang chơi đi cất, hoặc cho trẻ để dở sản phẩm ở một khay "để dành" làm tiếp sau.
Giáo viên có thể giao cho mỗi trẻ một phần việc cụ thể: "con cất các khối gỗ vào rổ xanh". Một nhiệm vụ rõ, nhỏ, có điểm kết thúc giúp trẻ cần hỗ trợ tham gia được, thay vì đứng giữa lớp không biết làm gì khi cô nói "cả lớp cất đồ nào".
Ngồi vòng tròn: điều chỉnh cho từng trẻ
Ngồi vòng tròn đòi hỏi ngồi yên trên sàn, chú ý vào cô, chờ lượt, chịu tiếng hát và cái chạm của bạn. Một số điều chỉnh không làm lớp xáo trộn:
| Khó khăn | Điều chỉnh | Ghi chú |
|---|---|---|
| Không biết ngồi đâu, chen bạn | Mỗi trẻ một tấm lót hoặc chấm có hình riêng | Vị trí cố định trong vài tuần |
| Khó ngồi sàn lâu | Ghế nhỏ ở rìa vòng, hoặc đệm ngồi | Ghế giúp giữ thân mình, đỡ mỏi |
| Hay rời vòng | Ngồi gần cô, có đồ bóp tay | Cho phép đứng dậy làm một việc giữa giờ |
| Nhạy với tiếng hát | Ngồi ở rìa, xa loa | Cho đeo chụp tai đoạn ồn |
| Khó chờ lượt | Vật cầm tay báo lượt nói, như một quả bóng nhỏ chuyền tay | Ai cầm bóng mới nói |
| Giờ ngồi quá dài | Chia thành đoạn ngắn có vận động xen giữa | Bắt đầu ngắn rồi kéo dài dần |
Mục tiêu là trẻ tham gia được, không phải trẻ ngồi giống hệt các bạn. Một trẻ ngồi ghế ở rìa, cầm đồ bóp, nghe được cả câu chuyện là đang học tốt hơn một trẻ ngồi xếp bằng đúng chỗ nhưng bị kéo về chỗ mười lần.
Khi trẻ làm chưa đúng nề nếp
Phản ứng của giáo viên khi trẻ làm chưa đúng dạy trẻ nhiều điều. Nhắc to trước cả lớp, gọi tên trẻ liên tục, hay phạt đứng riêng thường làm trẻ xấu hổ, có khi làm hành vi tăng lên vì trẻ được chú ý. Cách hiệu quả hơn là nhắc ngắn, lặng lẽ, bằng dấu hiệu: chỉ vào chấm trên sàn, đặt nhẹ tay lên vai, đưa tấm hình bước tiếp theo.
Khi trẻ làm đúng, dù chỉ một phần, giáo viên khen ngay và cụ thể. Một lớp có nhiều lời khen cụ thể hơn lời nhắc thường có nề nếp tốt hơn. Nhiều tài liệu về hỗ trợ hành vi tích cực trong trường học gợi ý tỉ lệ khen nhiều hơn nhắc nhiều lần; con số cụ thể không quan trọng bằng thói quen để ý và nói ra khi trẻ làm đúng.
Nếu một trẻ liên tục không theo được một nề nếp dù đã có dấu hiệu, đã tập, giáo viên quay lại hỏi nguyên nhân: bước nào khó, lúc nào khó, có yếu tố cảm giác nào không. Đôi khi điều chỉnh chỉ là đổi vị trí của trẻ trong hàng.
Chuyển hoạt động: nề nếp nằm dưới mọi nề nếp
Xếp hàng, cất đồ, ngồi vòng tròn đều bắt đầu bằng một việc khó hơn chính chúng: dừng việc đang làm để sang việc khác. Với nhiều trẻ cần hỗ trợ, đây mới là chỗ vướng thật. Trẻ có thể xếp hàng rất ngay ngắn nếu được báo trước, nhưng nằm lăn ra sàn nếu cô nói "xếp hàng" giữa lúc trẻ đang mải xếp tháp.
Những cách giúp chuyển hoạt động có thể dùng cho mọi nề nếp: báo trước vài phút bằng lời và cử chỉ; dùng đồng hồ đếm ngược trực quan; một bài hát hay tiếng chuông cố định cho mỗi lần chuyển; bảng lịch trình bằng hình để trẻ thấy việc tiếp theo; cho trẻ cầm một vật chuyển tiếp như tấm thẻ của hoạt động sau, đặt nó vào chỗ khi đến nơi. Với trẻ rất khó dừng, đôi khi chỉ cần cho phép mang theo một món đồ đang chơi đến chỗ mới là đủ.
Khi chuyển hoạt động trở nên dễ hơn, nhiều nề nếp tự nhiên trở nên dễ theo. Vì thế giáo viên nên đặt chuyển hoạt động thành một mục tiêu riêng trong kế hoạch của trẻ, thay vì chỉ nhắc nề nếp này hay nề nếp kia.
Nề nếp ở nhà cũng giúp nề nếp ở lớp
Trẻ quen với một vài nề nếp đơn giản ở nhà, như cất giày vào kệ khi về, cất đồ chơi vào rổ trước bữa tối, ngồi vào bàn khi ăn, thường dễ hiểu nề nếp ở lớp hơn. Gia đình không cần nhiều quy tắc, chỉ cần vài thói quen lặp lại đều, có chỗ cất rõ ràng và người lớn làm cùng lúc đầu.
Nề nếp ở nhà không cần cứng nhắc. Mục tiêu không phải là một ngôi nhà ngăn nắp hoàn hảo, mà là trẻ có trải nghiệm lặp lại về việc mỗi đồ vật có chỗ của nó, mỗi việc có lúc bắt đầu và lúc kết thúc. Trẻ cần hỗ trợ thường thấy yên tâm hơn trong một nhịp sinh hoạt đều đặn, và chính sự yên tâm đó giúp trẻ đến lớp sẵn sàng hơn.
Giáo viên có thể chia sẻ với gia đình những dấu hiệu, bài hát, từ ngữ dùng ở lớp. Một bài hát cất đồ giống nhau ở nhà và ở lớp là một sợi dây nối hai nơi. Ba mẹ muốn tìm hiểu cách giáo viên giáo dục đặc biệt của Global Star Special dạy nề nếp cho con trong giờ 1:1 và chuẩn bị cho lớp đông có thể đăng ký tư vấn với nhà trường.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ 3 tuổi đã cần học nề nếp lớp chưa?
Có, ở mức đơn giản: cất đồ vào rổ, ngồi vào chỗ khi ăn, đi theo cô khi ra sân. Trẻ ba tuổi học nề nếp tốt khi có dấu hiệu nhìn thấy, làm mẫu và lặp lại. Không nên kỳ vọng trẻ ngồi lâu hay xếp hàng thẳng như trẻ lớn.
Có nên phạt trẻ đứng riêng khi không chịu xếp hàng?
Phạt đứng riêng thường không dạy trẻ cách xếp hàng, chỉ làm trẻ xấu hổ hoặc thích thú vì được chú ý. Nên tìm lý do trẻ khó, như đứng sát bạn, chờ lâu, không biết đứng đâu, rồi điều chỉnh và tập lại vào lúc bình thường.
Dán chấm trên sàn có làm lớp trông lộn xộn không?
Chấm nhỏ, màu nhẹ, đặt ở những chỗ cần thiết như vạch xếp hàng và vòng tròn không làm lớp lộn xộn mà còn giúp trật tự hơn. Có thể dùng băng dính màu dễ bóc để đổi vị trí khi cần.
Trẻ cần hỗ trợ có cần nề nếp khác các bạn không?
Nề nếp nên giống các bạn càng nhiều càng tốt, để trẻ là một phần của lớp. Điều khác là cách dạy và mức hỗ trợ: dấu hiệu rõ hơn, nhiều lần tập hơn, vị trí phù hợp hơn. Một số điều chỉnh nhỏ như ngồi ghế thay vì sàn là hợp lý.
Bao lâu thì trẻ quen được một nề nếp mới?
Tuỳ trẻ và tuỳ nề nếp. Nhiều trẻ quen trong vài tuần nếu nề nếp được dạy rõ và làm đều mỗi ngày. Trẻ cần hỗ trợ có thể cần lâu hơn. Thay đổi nề nếp liên tục làm mọi trẻ khó quen, nên giữ ổn định ít nhất vài tháng.