Nhóm nhỏ ba đến năm trẻ là nơi phù hợp nhất để dạy kỹ năng xã hội cho trẻ cần hỗ trợ: đủ đông để có bạn thật, đủ ít để giáo viên dạy từng kỹ năng cụ thể như chào hỏi, chia sẻ đồ, cùng làm một việc. Giáo viên chọn bạn trong nhóm, chọn hoạt động có lý do tự nhiên để tương tác, dạy kỹ năng bằng làm mẫu và gợi ý, rồi rút dần để trẻ tự làm.
Kỹ năng xã hội không tự có chỉ vì trẻ được đặt cạnh nhiều bạn. Một bé có thể học cùng lớp với hai mươi bạn trong cả năm mà vẫn chưa chào được ai, chưa đưa được món đồ nào cho bạn. Bài này mô tả cách một nhóm nhỏ được tổ chức trong giáo dục đặc biệt, những kỹ năng xã hội nền được dạy theo thứ tự nào, và cách đưa chúng ra lớp đông và về nhà.
Vì sao nhóm nhỏ, không phải lớp đông
Trong lớp đông, mọi thứ diễn ra nhanh, ồn và nhiều người. Một cơ hội tương tác vừa xuất hiện đã trôi qua trước khi trẻ cần hỗ trợ kịp phản ứng. Giáo viên một lớp hai, ba chục trẻ cũng khó dừng lại đúng lúc để dạy một trẻ cách chào bạn.
Nhóm nhỏ làm chậm mọi thứ lại. Ba đến năm trẻ ngồi quanh một chiếc bàn, một giáo viên dẫn dắt, có khi thêm người hỗ trợ. Cơ hội tương tác được tạo ra có chủ đích và lặp lại nhiều lần trong một buổi. Giáo viên thấy rõ từng trẻ làm được gì và có thể gợi ý ngay lúc cần.
Nhóm nhỏ cũng là bước chuyển giữa giờ học 1:1 và lớp chung. Trẻ đã học được kỹ năng với cô trong giờ 1:1 sẽ tập dùng kỹ năng ấy với bạn cùng tuổi, trong môi trường vẫn còn được nâng đỡ, trước khi phải tự dùng giữa lớp đông.
Chọn bạn và lập nhóm
Trẻ có mục tiêu gần nhau. Các trẻ trong nhóm không cần giống hệt, nhưng nên có một số mục tiêu xã hội gần nhau để hoạt động phục vụ được nhiều bạn cùng lúc.
Có ít nhất một bạn làm mẫu tốt. Một bạn đã có kỹ năng chào hỏi, chia sẻ tự nhiên giúp các bạn khác học bằng cách nhìn. Trong mô hình hoà nhập, đó có thể là bạn cùng lớp phát triển thuận lợi.
Tính cách không xung đột quá. Hai bạn cùng rất nhạy với tiếng ồn mà đặt cạnh một bạn hay la hét sẽ khó cho cả ba. Giáo viên cân nhắc tính khí khi xếp.
Nhóm ổn định. Cùng một nhóm gặp nhau đều đặn giúp trẻ quen bạn và dễ đoán trước. Đổi nhóm liên tục làm trẻ phải làm quen lại từ đầu.
Độ tuổi không chênh quá xa. Trẻ chênh nhau một hai tuổi vẫn học được từ nhau, nhưng chênh quá nhiều thì sở thích và sức chú ý khác hẳn, khó có hoạt động chung hợp cho cả nhóm.
Có tính đến sở thích. Hai bạn cùng mê xe, cùng thích vẽ sẽ có sẵn một điểm chung để bắt đầu. Giáo viên tận dụng sở thích chung để mở màn cho những buổi đầu.
Những kỹ năng xã hội nền được dạy trong nhóm nhỏ
Thứ tự dưới đây đi từ kỹ năng đơn giản đến phức tạp. Kế hoạch của mỗi trẻ chọn một vài kỹ năng phù hợp, không dạy tất cả cùng lúc:
- Để ý đến bạn: nhìn bạn khi bạn gọi tên, quay về phía bạn đang nói.
- Chào và đáp lời chào: bằng lời, bằng vẫy tay, bằng ánh mắt hoặc thẻ hình, tuỳ khả năng.
- Bắt chước bạn: làm theo động tác của bạn trong bài hát, trong hoạt động vận động.
- Đưa và nhận đồ: đưa đồ cho bạn khi được nhờ, nhận đồ bạn đưa.
- Chia sẻ đồ dùng chung: cùng dùng một hộp bút màu, một khay đất nặn.
- Chờ đến lượt: trong hoạt động có lượt rõ ràng.
- Xin và nhờ bạn: "cho tớ mượn", "giúp tớ với".
- Cùng làm một việc: hai bạn cùng khiêng một chiếc hộp, cùng xây một ngôi nhà bằng khối.
- Khen và an ủi bạn: vỗ tay cho bạn, hỏi han khi bạn ngã.
Mỗi kỹ năng được dạy với mức hỗ trợ phù hợp. Với trẻ chưa nói, chào có thể là vẫy tay; xin mượn có thể là đưa tay ra và nhìn bạn. Mục tiêu là trẻ có cách tương tác, không nhất thiết bằng lời ngay.
Thiết kế hoạt động tạo lý do để tương tác
Trẻ cần hỗ trợ ít khi tự bắt chuyện chỉ vì được ngồi cạnh bạn. Giáo viên phải thiết kế hoạt động sao cho tương tác trở nên cần thiết và tự nhiên. Một cách thường dùng là chia đồ dùng: mỗi bạn giữ một phần, muốn hoàn thành phải nhờ nhau. Một bạn giữ hộp bút màu, một bạn giữ giấy, một bạn giữ hồ dán. Muốn làm bức tranh, các bạn phải xin và đưa cho nhau.
Cách thứ hai là hoạt động có sản phẩm chung: một bức tranh lớn cả nhóm cùng tô, một đoàn tàu mỗi bạn góp một toa, một chiếc bánh bằng đất nặn mỗi bạn trang trí một phần. Sản phẩm chung cho các bạn một mục tiêu chung để hướng về.
Cách thứ ba là hoạt động có vai: một bạn làm người bán, một bạn làm người mua; một bạn lái xe, một bạn làm hành khách. Vai rõ ràng cho trẻ biết phải làm gì và nói gì, giảm bớt sự mơ hồ vốn khiến nhiều trẻ khó tham gia. Cách thứ tư đơn giản nhất là bài hát có động tác đôi, như hai bạn nắm tay xoay vòng, đập tay nhau theo nhịp.
Một buổi nhóm nhỏ thường diễn ra thế nào
Mỗi nơi tổ chức một khác, nhưng một buổi nhóm nhỏ khoảng hai mươi đến ba mươi phút thường có khung quen thuộc để trẻ đoán trước được:
- Chào nhau. Cả nhóm ngồi vòng tròn, lần lượt chào từng bạn bằng lời, vẫy tay hoặc đập tay. Bài hát chào ngắn lặp lại mỗi buổi giúp trẻ biết buổi học đã bắt đầu.
- Hoạt động mở đầu nhẹ. Một bài hát có động tác, một hoạt động bắt chước. Trẻ khởi động sự chú ý vào nhau.
- Hoạt động chính. Hoạt động đã thiết kế để tập kỹ năng mục tiêu, như cùng làm bức tranh chung hay chơi đóng vai đi chợ.
- Nghỉ ngắn hoặc vận động. Với trẻ khó ngồi lâu, một quãng vận động ngắn giữa buổi giúp giữ sức chú ý.
- Hoạt động kết thúc. Cùng dọn đồ, mỗi bạn cất một món, rồi chào tạm biệt nhau.
Khung lặp lại giúp trẻ yên tâm, giảm lo lắng về chuyện tiếp theo là gì. Trong khung đó, giáo viên thay đổi nội dung hoạt động để giữ hứng thú và tập nhiều kỹ năng khác nhau. Sau buổi, giáo viên ghi lại từng trẻ đã tương tác với bạn bao nhiêu lần, với mức gợi ý nào.
Dạy kỹ năng: làm mẫu, gợi ý, rút dần
Mỗi kỹ năng được dạy theo cùng một nhịp. Đầu tiên giáo viên làm mẫu, có thể cùng một bạn làm mẫu tốt: "Cô muốn mượn bút đỏ. Cô nhìn bạn Lan và nói: cho cô mượn bút đỏ." Sau đó giáo viên tạo tình huống để trẻ dùng kỹ năng, và gợi ý vừa đủ: chỉ về phía bạn, nhắc từ đầu tiên, đưa thẻ hình.
Khi trẻ làm được, giáo viên khen cụ thể ngay: "Con nhìn bạn và xin mượn, giỏi lắm." Điều quan trọng hơn lời khen là kết quả tự nhiên: bạn đưa bút cho trẻ. Trẻ học rằng tương tác với bạn mang lại điều mình muốn.
Theo thời gian, gợi ý được rút dần, từ nhắc cả câu xuống nhắc một từ, từ chỉ tay xuống chỉ nhìn, cho đến khi trẻ tự làm. Giáo viên ghi lại mức gợi ý trẻ cần ở mỗi buổi để thấy kỹ năng đang vững dần lên hay chưa.
Khi trong nhóm xảy ra va chạm
Nhóm nhỏ nào cũng có lúc giành đồ, đẩy bạn, khóc vì bạn chạm vào sản phẩm của mình. Với giáo viên giáo dục đặc biệt, những lúc đó không phải sự cố cần dập tắt cho nhanh mà là cơ hội dạy kỹ năng xã hội trong tình huống thật. Điều kiện là người lớn bình tĩnh và có sẵn cách xử lý.
Khi hai bạn cùng giành một món, cô đứng giữa, giữ món đồ, gọi tên điều đang xảy ra: "Hai bạn đều muốn chiếc xe đỏ." Sau đó cô đưa ra cách giải quyết trẻ hiểu được: thay phiên có đếm, hoặc tìm thêm một chiếc xe. Khi một bạn đẩy bạn khác, cô ưu tiên chăm sóc bạn bị đẩy trước, rồi mới nói với bạn đẩy bằng câu ngắn và chỉ cho bạn cách khác để nói điều mình muốn, như "tránh ra" bằng lời thay vì bằng tay.
Giáo viên không bắt trẻ xin lỗi theo kiểu đọc thuộc khi trẻ còn đang giận, vì lời xin lỗi lúc đó không mang nghĩa gì. Khi trẻ đã bình tĩnh, cô có thể hướng dẫn trẻ hỏi han bạn, đưa lại món đồ, hay giúp bạn xếp lại tháp. Những hành động sửa chữa đó dạy trẻ nhiều hơn một câu xin lỗi bị ép.
Đưa kỹ năng ra lớp đông và về nhà
Kỹ năng học ở nhóm nhỏ chưa tự động xuất hiện ở lớp đông. Giáo viên lớp và giáo viên giáo dục đặc biệt cần trao đổi với nhau: tuần này bé đang tập chào bạn bằng vẫy tay, thì trong giờ đón trẻ ở lớp chung, cô lớp cũng tạo cơ hội và nhắc theo đúng cách đó.
Ở nhà, ba mẹ có thể tạo những nhóm nhỏ tự nhiên: con chơi với anh chị họ, với một hai bạn hàng xóm, có người lớn ở gần. Dùng cùng những câu cô dạy, như "cho tớ mượn", "tớ xong rồi, đến cậu". Những buổi chơi ngắn, có cấu trúc nhẹ thường thành công hơn những buổi tụ tập đông người kéo dài.
Nếu con mệt hoặc quá tải sau giờ học, đừng cố tổ chức buổi chơi nhóm ngay hôm đó. Chọn ngày nghỉ, buổi sáng, khi con đã ăn no ngủ đủ. Một buổi chơi thành công ngắn ngủi có giá trị hơn một buổi dài kết thúc bằng nước mắt.
Ba mẹ cũng nên kể với giáo viên những lần con tự chào ai đó, tự đưa đồ cho bạn ở nhà hay ở công viên. Những khoảnh khắc đó cho thấy kỹ năng đã đi ra khỏi phòng học, điều mà giờ học không tự chứng minh được. Ở Global Star Special, việc chuyển từ học 1:1 sang nhóm nhỏ và ra lớp chung được lên kế hoạch cùng gia đình theo từng bước.
Câu hỏi thường gặp
Nhóm nhỏ nên có bao nhiêu trẻ?
Thường ba đến năm trẻ là vừa. Ít hơn thì khó gọi là nhóm, nhiều hơn thì giáo viên khó theo kịp từng trẻ. Với trẻ mới chuyển từ học 1:1, có thể bắt đầu với nhóm đôi, một trẻ và một bạn, rồi tăng dần.
Con không nói được thì có học kỹ năng xã hội không?
Có. Chào, xin, đưa, nhận, chờ lượt đều có thể làm bằng cử chỉ, ánh mắt, thẻ hình. Kỹ năng xã hội là cách trẻ kết nối với người khác, lời nói chỉ là một trong nhiều phương tiện.
Ép con chia sẻ đồ chơi có đúng không?
Bắt trẻ đưa ngay món đồ đang chơi cho bạn thường không dạy được chia sẻ. Nên bắt đầu bằng đồ dùng chung như hộp bút màu, rồi tập luân phiên có thời gian rõ ràng. Trẻ chia sẻ dễ hơn khi chắc chắn đồ sẽ quay lại.
Con chỉ chơi được với người lớn, chưa chơi được với bạn, có sao không?
Đó là bước bình thường trên đường phát triển kỹ năng xã hội. Người lớn dễ đoán trước hơn bạn cùng tuổi. Nhóm nhỏ có người lớn hỗ trợ là cầu nối để trẻ chuyển dần sang chơi với bạn.
Kỹ năng con học ở nhóm nhỏ có dùng được ở lớp đông không?
Không tự động. Cần giáo viên lớp nhắc và tạo cơ hội theo cùng cách, cần thời gian để trẻ tập ở nơi đông và ồn hơn. Trao đổi giữa giáo viên và gia đình giúp kỹ năng đi ra ngoài phòng học nhanh hơn.