Khi trẻ vừa học giờ 1:1 vừa học lớp hoà nhập, kế hoạch giáo dục cá nhân cần trả lời ba câu: mục tiêu nào được dạy mới ở giờ 1:1, mục tiêu nào được tập và mở rộng ở lớp chung, và thông tin đi giữa hai nơi ra sao mỗi tuần. Giờ 1:1 là nơi dạy kỹ năng mới với hỗ trợ tập trung; lớp chung là nơi kỹ năng được dùng thật, giữa các bạn, trong nếp sinh hoạt hằng ngày. Thiếu phối hợp, trẻ học được ở phòng riêng mà không mang được ra lớp.
Bài này đứng ở tầng kế hoạch: cách phân vai giữa hai nơi, cách lồng mục tiêu cá nhân vào hoạt động của lớp mà không làm trẻ bị tách riêng, những điều chỉnh lớp học nên ghi vào kế hoạch, và nhịp trao đổi giữa giáo viên giáo dục đặc biệt, giáo viên lớp và gia đình. Những vấn đề rộng hơn của giáo dục hoà nhập như quyền học hoà nhập hay vai trò người hỗ trợ được bàn ở chuyên mục giáo dục hoà nhập và chính sách.
Phân vai giữa giờ 1:1 và lớp chung
Hai nơi không làm cùng một việc, mà bổ sung cho nhau. Bảng dưới là cách phân vai thường gặp, có thể điều chỉnh theo từng trẻ.
| Giờ học 1:1 | Lớp chung hoà nhập | |
|---|---|---|
| Vai chính | Dạy kỹ năng mới, chia nhỏ, hỗ trợ tập trung | Tạo cơ hội dùng kỹ năng trong tình huống thật, giữa bạn bè |
| Môi trường | Yên tĩnh, ít yếu tố gây nhiễu, một người lớn với một trẻ | Đông, nhiều hoạt động, nhịp nhanh, nhiều người |
| Mức hỗ trợ | Có thể cao lúc đầu, rút dần theo nấc | Thường thấp hơn, cần thống nhất với giờ 1:1 |
| Ghi dữ liệu | Chi tiết theo từng mục tiêu | Đánh dấu nhanh khi trẻ dùng kỹ năng, ghi những tình huống đáng chú ý |
| Ví dụ với mục tiêu xin bằng cử chỉ | Tập xin với đồ chơi yêu thích, nhiều lần mỗi buổi | Tạo cơ hội xin ở giờ ăn nhẹ, ở góc chơi, chờ trẻ một nhịp |
Khi một kỹ năng đạt tiêu chí ở giờ 1:1, trọng tâm dịch dần sang lớp chung. Giờ 1:1 chuyển sang kỹ năng mới tiếp theo, còn lớp giữ và mở rộng kỹ năng vừa học.
Lồng mục tiêu cá nhân vào hoạt động của lớp
Lớp hoà nhập không cần dừng lại để dạy riêng mục tiêu của một trẻ. Cách hiệu quả hơn là nhìn lịch sinh hoạt của lớp và tìm chỗ mục tiêu có thể được tập tự nhiên. Một số nơi dùng một bảng đơn giản gọi là ma trận hoạt động: các cột là hoạt động trong ngày (đón trẻ, vòng tròn, hoạt động góc, sân chơi, ăn trưa, vệ sinh), các hàng là mục tiêu của trẻ, mỗi ô ghi cơ hội tập và cách giáo viên hỗ trợ.
Ví dụ giả định: mục tiêu "chào bạn bằng cách vẫy tay" được tập ở giờ đón trẻ và giờ trả trẻ; mục tiêu "chờ lượt" được tập ở vòng tròn khi chuyền quả bóng hát và ở sân chơi khi xếp hàng cầu trượt; mục tiêu "xin giúp" được tập ở giờ ăn khi hộp sữa chưa mở và ở góc chơi khi đồ chơi để trên kệ cao. Nhìn ma trận, giáo viên lớp biết mỗi hoạt động có thể làm gì cho trẻ mà không phải soạn thêm giáo án riêng.
Điều quan trọng là trẻ vẫn tham gia hoạt động cùng các bạn. Mục tiêu cá nhân được lồng vào, không tách trẻ ra một góc riêng. Khi phải điều chỉnh, ưu tiên những điều chỉnh mà cả lớp cũng được lợi, như tranh lịch trình treo cho cả lớp, hướng dẫn ngắn hơn, làm mẫu trước khi giao việc.
Những điều chỉnh lớp học nên ghi vào kế hoạch
Chỗ ngồi và vị trí. Ngồi gần cô ở vòng tròn, xa loa và cửa ra vào, có điểm đánh dấu chỗ ngồi cố định. Ghi rõ để cô dạy thay cũng biết.
Hỗ trợ bằng hình ảnh. Tranh lịch trình của ngày, tranh các bước của một việc như rửa tay, tranh lựa chọn để trẻ chỉ khi chưa nói được.
Điều chỉnh yêu cầu. Rút ngắn thời gian ngồi, giao phần việc nhỏ hơn trong hoạt động nhóm, cho phép đứng hoặc cầm một đồ vật nhỏ trong lúc nghe.
Chuyển tiếp. Báo trước khi chuyển hoạt động, đếm ngược, dùng đồ vật chuyển tiếp, cho trẻ một vai trong lúc chuyển như người cầm giỏ đồ.
Nơi dịu lại. Một góc yên tĩnh trẻ được phép ra khi quá tải, cách trẻ xin ra đó và cách quay lại hoạt động.
Ai hỗ trợ khi nào. Nếu có người hỗ trợ trong lớp, ghi rõ những thời điểm người đó ở gần trẻ và những thời điểm lùi lại để trẻ tự làm, tránh việc trẻ phụ thuộc hoàn toàn vào một người lớn.
Thông tin chảy giữa hai nơi mỗi tuần
Phối hợp hỏng thường không phải vì ai thiếu thiện chí mà vì thông tin không đi. Giáo viên 1:1 không biết tuần này lớp có hội diễn nên trẻ mệt; giáo viên lớp không biết trẻ vừa lên nấc mới nên vẫn hỗ trợ như cũ. Một kênh trao đổi cố định giải quyết phần lớn vấn đề: có thể là một cuốn sổ liên lạc đi theo trẻ, một trang ghi chung, hoặc mười phút trao đổi trực tiếp vào một ngày cố định trong tuần.
Nội dung trao đổi nên ngắn và cụ thể: mỗi mục tiêu đang ở nấc nào, mức hỗ trợ nên dùng ở lớp tuần này, những điều đáng chú ý giáo viên lớp thấy (con dùng kỹ năng mới ở đâu, khó ở đâu), những sự kiện sắp tới của lớp cần chuẩn bị cho trẻ. Ba mẹ nên được nhận cùng thông tin này, hoặc một bản rút gọn, để ở nhà đi cùng nhịp.
Khi có thể, giáo viên giáo dục đặc biệt nên dự một hai buổi ở lớp chung, và giáo viên lớp dự một giờ 1:1. Thấy tận mắt nơi kia làm gì giúp mỗi người hiểu vì sao người kia đề nghị như vậy, và thống nhất cách hỗ trợ nhanh hơn mọi trang ghi chép.
Chuẩn bị cho trẻ trước một hoạt động mới ở lớp
Lớp chung thường có những hoạt động khác thường: hội diễn, đi dã ngoại, ngày hội thể thao, khách đến thăm. Với trẻ cần hỗ trợ, những ngày này dễ gây quá tải. Kế hoạch có thể ghi sẵn một quy trình chuẩn bị:
- Giáo viên lớp báo trước cho giáo viên 1:1 và ba mẹ ít nhất một tuần.
- Ở giờ 1:1 và ở nhà, chuẩn bị cho trẻ bằng tranh, câu chuyện ngắn có hình, hoặc phim về hoạt động tương tự.
- Chọn cho trẻ một vai vừa sức và cụ thể trong hoạt động.
- Thống nhất điểm dịu lại và người hỗ trợ trong ngày đó.
- Lên kế hoạch rút lui nếu trẻ quá tải: ra đâu, với ai, có quay lại không.
- Sau hoạt động, ghi lại điều trẻ làm được và điều cần chuẩn bị khác lần sau.
Chuẩn bị tốt giúp trẻ được tham gia những ngày đáng nhớ của lớp cùng các bạn, thay vì phải ở nhà hoặc ngồi ngoài.
Khi mục tiêu ở hai nơi lệch nhau
Đôi khi giáo viên lớp và giáo viên 1:1 có ưu tiên khác nhau. Giáo viên lớp lo nhất việc trẻ ngồi được vào hoạt động nhóm, vì đó là điều ảnh hưởng tới cả lớp; giáo viên 1:1 lại đang tập trung vào giao tiếp chức năng. Cả hai đều có lý. Cách giải quyết là đưa cả hai mối quan tâm vào kế hoạch chung, và tìm chỗ chúng nối vào nhau: trẻ có cách xin nghỉ khi mệt (giao tiếp) thường cũng ngồi được lâu hơn ở vòng tròn (tham gia nhóm).
Kế hoạch giáo dục cá nhân là văn bản chung, không phải của riêng giờ 1:1. Khi mục tiêu ở hai nơi lệch nhau, nên có một buổi ngồi lại với người phụ trách chính và ba mẹ, như một buổi rà soát nhỏ, thay vì mỗi nơi tự đặt mục tiêu riêng.
Ở Global Star Special, chương trình 1:1 được đặt trong hệ sinh thái Global Star School, nên việc kết nối với lớp chính khoá thuận lợi hơn: giáo viên giáo dục đặc biệt và giáo viên lớp có thể trao đổi trực tiếp, và ba mẹ được cập nhật về cả hai phía để con tiến bộ nhất quán giữa phòng học riêng, lớp học và gia đình.
Ba mẹ ở đâu trong sự phối hợp này
Khi con học ở hai nơi, ba mẹ dễ trở thành người chuyển lời: nghe cô 1:1 dặn rồi kể lại cho cô lớp, nghe cô lớp nhận xét rồi kể lại cho cô 1:1. Vai trò này mệt mỏi và dễ làm thông tin sai lệch. Kế hoạch tốt để hai giáo viên trao đổi trực tiếp với nhau, còn ba mẹ nhận thông tin từ cả hai và góp phần thứ ba: những gì con làm ở nhà.
Ba mẹ cũng là người giữ sự liên tục khi có thay đổi: đổi cô giữa năm, lên lớp mới, chuyển trường. Một bản tóm tắt kế hoạch trong tay ba mẹ, ghi mục tiêu hiện tại, mức hỗ trợ và những điều chỉnh lớp học đang dùng, giúp người mới bắt nhịp nhanh và giúp con ít bị gián đoạn.
Cuối cùng, ba mẹ là người có thể nhìn thấy con trong vai một thành viên của lớp: con có bạn thân không, con kể gì về lớp khi về nhà, con có muốn đi học không. Những tín hiệu này quan trọng không kém dữ liệu về mục tiêu, và ba mẹ nên chia sẻ chúng ở mỗi lần trao đổi với nhà trường.
Hướng tới sự tham gia ngày càng nhiều ở lớp chung
Mục đích lâu dài của sự phối hợp không phải là trẻ học 1:1 mãi, mà là trẻ ngày càng tham gia được nhiều hơn, tự lập hơn ở lớp chung cùng các bạn. Kế hoạch giáo dục cá nhân nên phản ánh hướng đi đó: qua từng giai đoạn, tỷ lệ mục tiêu được tập ở lớp chung tăng dần, mức hỗ trợ ở lớp giảm dần, và những kỹ năng xã hội với bạn bè được chú trọng hơn.
Điều này không có nghĩa là phải giảm giờ 1:1 theo một lịch cố định. Có những giai đoạn trẻ cần thêm hỗ trợ tập trung, như khi học một kỹ năng mới khó, khi chuẩn bị chuyển lớp, khi gia đình có biến cố. Quyết định về tần suất và hình thức hỗ trợ nên dựa trên dữ liệu và trao đổi giữa các bên ở mỗi lần rà soát.
Một dấu hiệu tốt để theo dõi qua các năm là: những dòng trong kế hoạch có chữ "ở lớp chung", "với bạn", "không cần hỗ trợ" ngày càng nhiều. Đó là thước đo thật của hoà nhập, quan trọng hơn bất cứ con số riêng lẻ nào.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ học hoà nhập có cần hai kế hoạch riêng cho giờ 1:1 và lớp chung không?
Không nên. Một kế hoạch chung, ghi rõ mục tiêu nào được dạy ở đâu và ai phụ trách, giúp mọi người nhìn cùng một hướng. Hai kế hoạch riêng dễ dẫn đến mục tiêu lệch nhau và trẻ bị dạy hai kiểu.
Giáo viên lớp đông trẻ có đủ thời gian thực hiện mục tiêu cá nhân không?
Nếu mục tiêu được lồng vào hoạt động có sẵn, giáo viên lớp không cần thêm nhiều thời gian. Kế hoạch nên chọn ít mục tiêu cho lớp chung và chỉ rõ thời điểm trong ngày để giáo viên dễ nhớ.
Trẻ có bị các bạn để ý vì có điều chỉnh riêng không?
Ưu tiên những điều chỉnh có ích cho cả lớp như tranh lịch trình, hướng dẫn ngắn giúp hạn chế việc này. Các bạn nhỏ thường chấp nhận khác biệt tự nhiên khi người lớn nói về nó nhẹ nhàng và tích cực.
Ba mẹ nên hỏi gì để biết hai nơi có phối hợp tốt không?
Ba mẹ có thể hỏi: mục tiêu nào đang được tập ở lớp chung, giáo viên lớp có biết con đang ở nấc nào không, hai cô trao đổi với nhau bao lâu một lần, và gia đình nhận thông tin từ cả hai nơi qua kênh nào.
Khi nào trẻ có thể không cần giờ 1:1 nữa?
Khi các mục tiêu quan trọng đã được tập và duy trì ổn định ở lớp chung, và trẻ tham gia được phần lớn hoạt động với hỗ trợ của giáo viên lớp. Quyết định nên dựa trên dữ liệu và được bàn ở buổi rà soát có ba mẹ.