Theo các tổng quan nghiên cứu hiện có, giao tiếp bằng tranh và các hình thức giao tiếp thay thế khác không làm trẻ lười nói; nhiều nghiên cứu ghi nhận lời nói giữ nguyên hoặc tăng lên ở trẻ được dùng giao tiếp thay thế, dù mức độ khác nhau giữa các trẻ. Lý do khá dễ hiểu: khi trẻ có một cách để được hiểu, trẻ giao tiếp nhiều hơn, được đáp lại nhiều hơn, và nghe lời nói của người lớn nhiều hơn trong những khoảnh khắc mình đang muốn. Điều quan trọng là dùng tranh đúng cách, luôn đi kèm lời nói, và không xem tranh là đích cuối cùng thay cho lời nói.
Nhiều ba mẹ, và không ít giáo viên, từng nghe lời khuyên "đừng cho con dùng tranh, con có cách khác thì sẽ không chịu nói". Lời khuyên ấy xuất phát từ một trực giác nghe rất hợp lý. Bài này đặt trực giác ấy cạnh những gì các nhà nghiên cứu đã tìm hiểu, điểm qua những ngộ nhận hay gặp, và cách giáo viên dùng tranh để nó trở thành cầu nối đến lời nói chứ không phải bức tường.
Nỗi lo rất dễ hiểu: có đường tắt thì ai đi đường khó
Trực giác đằng sau nỗi lo này là: nói thì khó, đưa tranh thì dễ; nếu trẻ có cách dễ để được việc, trẻ sẽ không cố gắng làm cách khó. Lập luận ấy nghe hợp lý vì nó giống với cách người lớn nghĩ về động lực. Nó cũng xuất phát từ mong mỏi chính đáng: ba mẹ muốn nghe giọng con, muốn con nói như các bạn.
Nhưng lập luận này bỏ qua một điều: trẻ không cố gắng nói chỉ vì không có cách khác. Trẻ nói khi có điều muốn nói, có người lắng nghe, và đã tích luỹ đủ để nói được. Một đứa trẻ chưa có cách giao tiếp nào rõ ràng thường không cố gắng nói nhiều hơn; trẻ dễ bực bội, rút lui, hoặc dùng hành vi mạnh để được chú ý.
Nói cách khác, câu hỏi không phải là "tranh hay lời nói", mà là "trong lúc lời nói chưa đến, trẻ giao tiếp bằng gì". Nếu câu trả lời là "không bằng gì cả" thì trẻ đang mất đi hàng nghìn cơ hội giao tiếp, chính là những cơ hội nuôi lời nói.
Các nghiên cứu nói gì
Giao tiếp thay thế và bổ trợ, gồm cử chỉ, ký hiệu, tranh, thiết bị phát giọng, đã được nghiên cứu trong nhiều thập kỷ. Một tổng quan có hệ thống được nhắc đến nhiều của Millar, Light và Schlosser năm 2006 xem xét các nghiên cứu về ảnh hưởng của giao tiếp thay thế lên lời nói ở người có khuyết tật phát triển. Các tác giả không thấy bằng chứng cho việc giao tiếp thay thế làm giảm lời nói; phần lớn trường hợp có lời nói tăng lên, một số không thay đổi.
Romski và Sevcik, hai nhà nghiên cứu có nhiều công trình về giao tiếp thay thế ở trẻ nhỏ, đã viết về những ngộ nhận quanh chủ đề này, trong đó có ngộ nhận rằng giao tiếp thay thế cản trở lời nói và ngộ nhận rằng trẻ phải có đủ "kỹ năng tiền đề" mới được dùng. Họ cho rằng những ngộ nhận này không được bằng chứng ủng hộ. Hiệp hội Ngôn ngữ - Lời nói - Thính học Hoa Kỳ cũng nêu quan điểm tương tự trong tài liệu dành cho gia đình.
Cần nói rõ giới hạn: nhiều nghiên cứu trong lĩnh vực này có số người tham gia nhỏ, và kết quả khác nhau giữa các trẻ. Không có bằng chứng rằng tranh làm mọi trẻ nói nhiều hơn. Điều chắc hơn là nỗi lo tranh làm trẻ lười nói không được nghiên cứu ủng hộ, và lợi ích về giao tiếp là rõ ràng.
Vì sao tranh không làm trẻ lười nói
Lý do thứ nhất: mỗi lần trẻ đưa tranh và nhận được thứ mình muốn, trẻ trải nghiệm một lần giao tiếp thành công. Trải nghiệm ấy dạy trẻ rằng giao tiếp có tác dụng, và tạo động lực giao tiếp nhiều hơn, bằng mọi cách trẻ có, kể cả lời nói.
Lý do thứ hai: khi trẻ đưa tranh, người lớn nói từ trong tranh. Trẻ nghe đúng từ mình cần vào đúng lúc mình đang muốn. Một đứa trẻ dùng tranh xin nước hai mươi lần một ngày nghe từ "nước" hai mươi lần trong những khoảnh khắc ý nghĩa nhất. Đây là điều kiện học từ rất tốt.
Lý do thứ ba: tranh giảm áp lực. Khi trẻ biết mình có cách để được hiểu, trẻ bớt căng thẳng, và nhiều trẻ bắt đầu thử phát âm kèm khi đưa tranh. Ngược lại, khi bị bắt "nói đi rồi mới cho", nhiều trẻ càng im lặng. Lý do thứ tư: tranh làm cho ngôn ngữ nhìn thấy được và đứng yên, giúp những trẻ học tốt bằng mắt nắm được ý nghĩa của từ dễ hơn so với âm thanh thoáng qua.
Những ngộ nhận thường gặp và điều đã biết
Bên cạnh nỗi lo chính, còn một số ngộ nhận khác thường khiến gia đình và nhà trường chần chừ không dùng tranh.
| Ngộ nhận | Điều đã biết |
|---|---|
| Phải chờ con đủ lớn mới dùng tranh | Không có tuổi tối thiểu; trẻ nhỏ cũng dùng được hình thức đơn giản |
| Con phải có kỹ năng tiền đề nhất định mới dùng được | Nhiều trẻ học các kỹ năng ấy ngay trong quá trình dùng |
| Tranh là phương án cuối cùng khi mọi cách khác thất bại | Có thể dùng sớm, song song với việc nuôi lời nói |
| Dùng tranh thì con sẽ phụ thuộc mãi | Khi lời nói tăng, trẻ thường tự chuyển sang nói |
| Tranh chỉ dành cho trẻ không bao giờ nói được | Nhiều trẻ dùng tranh như cầu nối tạm thời đến lời nói |
Những điều ở cột phải là nhận định chung từ tài liệu chuyên môn, không phải lời hứa cho từng trẻ. Mỗi đứa trẻ có hành trình riêng, và việc chọn có dùng tranh hay không nên dựa trên quan sát cụ thể về con, có sự tham gia của giáo viên và chuyên gia.
Lợi ích ngoài lời nói
Khi đánh giá giao tiếp bằng tranh, người lớn thường chỉ hỏi "con có nói nhiều hơn không". Nhưng có những lợi ích khác không kém quan trọng. Lợi ích rõ nhất là giảm những hành vi khó sinh ra do không được hiểu. Một đứa trẻ trước đây ném đồ khi muốn dừng hoạt động, nay đưa tranh "nghỉ" và được nghỉ, sẽ không còn cần ném đồ.
Lợi ích thứ hai là sự độc lập. Một đứa trẻ có cuốn sổ tranh có thể xin giáo viên mới, ông bà, người lạ những thứ mình cần, không phải chờ người thân dịch giúp. Lợi ích thứ ba là trẻ được tham gia nhiều hơn vào đời sống lớp học: chọn hoạt động, trả lời câu hỏi trong giờ vòng tròn, nói với bạn mình muốn chơi gì.
Những lợi ích này đến sớm, thường trong vài tuần đầu khi trẻ học được cách dùng. Trong khi đó, lời nói có thể cần nhiều thời gian hơn. Cho trẻ có cách giao tiếp ngay hôm nay trong lúc tiếp tục nuôi lời nói là không để trẻ phải chờ đợi để được hiểu.
Dùng tranh đúng cách để nuôi lời nói
Tranh nuôi lời nói tốt nhất khi được dùng theo một số nguyên tắc mà giáo viên giáo dục đặc biệt thường giữ:
- Người lớn luôn nói từ khi nhận tranh hay đưa tranh, rõ ràng, đúng lúc.
- Không bắt trẻ phải nói kèm mới được đáp ứng; chấp nhận tranh là một cách xin hợp lệ.
- Chờ vài giây sau khi nhận tranh, để trẻ có cơ hội tự phát âm nếu muốn, rồi mới đáp ứng.
- Người lớn cũng dùng tranh khi nói với trẻ, làm mẫu cách dùng, không chỉ chờ trẻ dùng.
- Tranh luôn ở gần trẻ, ở nhà và ở lớp, không cất đi khi người lớn muốn "luyện nói".
- Mở rộng: khi trẻ đưa một tranh, người lớn nói hai từ, thêm một từ vào ý của trẻ.
Nguyên tắc "tranh luôn ở gần" rất quan trọng. Cất tranh đi để ép trẻ nói giống như lấy đi giọng nói của một người. Trẻ cần được giao tiếp mọi lúc, không chỉ khi người lớn cho phép.
Khi lời nói tăng lên
Ở nhiều trẻ, khi lời nói bắt đầu xuất hiện, trẻ tự nói nhiều hơn và dùng tranh ít đi, vì nói nhanh hơn và tiện hơn. Người lớn không cần vội rút tranh. Trẻ thường dùng song song một thời gian: nói những từ đã quen, dùng tranh cho những từ chưa nói được hay khi người nghe không hiểu.
Tranh vẫn có ích ngay cả khi trẻ đã nói khá nhiều, ví dụ khi trẻ mệt, khi trẻ quá xúc động, hay khi ở chỗ ồn và người khác khó nghe. Giống như người lớn đôi khi viết ra thay vì nói, trẻ có quyền chọn cách giao tiếp phù hợp với lúc đó.
Với một số trẻ, lời nói tăng chậm, và tranh có thể là phương tiện giao tiếp chính trong thời gian dài. Điều đó không có nghĩa là thất bại. Một đứa trẻ giao tiếp tốt bằng tranh là một đứa trẻ giao tiếp tốt.
Giáo viên theo dõi sự chuyển dịch này bằng dữ liệu đơn giản: trong một buổi, con xin bao nhiêu lần bằng tranh, bao nhiêu lần bằng tranh kèm âm, bao nhiêu lần bằng lời. Nhìn qua vài tháng, tỷ lệ ấy cho thấy rõ con đang đi về hướng nào, và giúp ba mẹ thấy những bước nhỏ mà nghe tai thường không nhận ra.
Chọn và xây dựng hệ thống tranh cho con
Có nhiều cách dùng tranh, từ một vài tấm tranh lựa chọn đơn giản đến những cuốn sổ có hàng trăm tranh xếp theo chủ đề, và cả những ứng dụng trên máy tính bảng phát ra giọng nói. Việc chọn hình thức nào, bắt đầu với những tranh gì, sắp xếp ra sao, nên có ý kiến của chuyên gia âm ngữ trị liệu khi có điều kiện, vì mỗi trẻ có khả năng nhìn, cầm, nhớ và nhu cầu khác nhau.
Ở phía lớp học, giáo viên giáo dục đặc biệt và giáo viên mầm non lo phần dùng hằng ngày: đưa tranh vào mọi hoạt động, tạo cơ hội, đáp lại, ghi lại tiến bộ. Ba mẹ lo phần ở nhà, nơi trẻ dành nhiều thời gian nhất. Khi ba phía cùng dùng một hệ thống, trẻ học nhanh hơn rất nhiều.
Ở Global Star Special, giáo viên khuyến khích mọi cách giao tiếp của trẻ, và khi cần sẽ đề nghị gia đình phối hợp với chuyên gia âm ngữ trị liệu để chọn hình thức phù hợp, đúng tinh thần không thay thế chẩn đoán và trị liệu chuyên sâu.
Câu hỏi thường gặp
Nếu cho con dùng tranh, bao giờ con mới chịu nói?
Không ai biết chắc thời điểm, vì điều đó tuỳ từng trẻ. Các nghiên cứu không ủng hộ nỗi lo tranh làm trẻ chậm nói thêm. Trong khi chờ, tranh giúp con giao tiếp ngay và nghe lời nói của người lớn nhiều hơn trong đúng lúc.
Con đã nói được vài từ, có cần dùng tranh nữa không?
Tuỳ con. Nếu con giao tiếp được phần lớn nhu cầu bằng lời, tranh có thể không cần. Nếu con chỉ nói được ít từ và hay bực bội vì không được hiểu, tranh có thể bổ sung cho những điều con chưa nói được.
Có nên cất tranh đi để ép con phải nói không?
Không nên. Cất tranh đi làm con mất cách giao tiếp, dễ dẫn đến bực bội và hành vi khó. Tốt hơn là giữ tranh, luôn nói từ khi con đưa tranh và chờ vài giây để con có cơ hội tự phát âm.
Ứng dụng trên máy tính bảng có tốt hơn tranh giấy không?
Mỗi loại có ưu nhược riêng. Thiết bị có giọng nói giúp người khác nghe được, tranh giấy rẻ, bền và không lo hết pin. Việc chọn nên dựa trên nhu cầu của con, có ý kiến của chuyên gia âm ngữ trị liệu.
Ở lớp dùng tranh, ở nhà không dùng có được không?
Hiệu quả sẽ kém hơn nhiều. Trẻ cần dùng cách giao tiếp ở mọi nơi để nó trở thành của mình. Nên xin giáo viên bộ tranh giống ở lớp để dùng ở nhà, với những tranh hợp sinh hoạt gia đình.
Ông bà lo con dùng tranh là con bị bệnh nặng, giải thích thế nào?
Ba mẹ giải thích rằng tranh chỉ là một cách giúp cháu nói điều mình muốn trong lúc lời nói đang lớn dần, giống như cháu dùng tay chỉ. Nhiều trẻ dùng tranh một thời gian rồi chuyển sang nói. Mời ông bà xem cháu dùng tranh cũng giúp ông bà yên tâm.