Phải dạy trẻ chơi vì với nhiều trẻ cần hỗ trợ phát triển, chơi không tự đến, mà chơi lại là nơi trẻ tập gần như mọi kỹ năng nền: chú ý cùng người khác, bắt chước, luân phiên, dùng lời, tưởng tượng và giải quyết vấn đề. Một bé chỉ xoay bánh xe ô tô hàng giờ đang bỏ lỡ hàng trăm cơ hội học mỗi ngày mà các bạn cùng tuổi nhận được qua chơi. Dạy chơi là mở lại những cơ hội đó.
Nghe "dạy chơi" nhiều ba mẹ thấy lạ, vì ở nhà ai cũng nghĩ trẻ con thì tự biết chơi. Phần lớn trẻ đúng là vậy. Nhưng trong lớp giáo dục đặc biệt, giáo viên thường gặp những bé chơi rất hẹp, chơi lặp một kiểu, hoặc chỉ chơi một mình và né khi có người tham gia. Bài này giải thích vì sao chơi quan trọng đến thế, chơi nuôi giao tiếp và suy nghĩ ra sao, và giáo viên dạy chơi trong giờ học như thế nào để ba mẹ có thể làm theo ở nhà.
Chơi là nơi trẻ học, không phải phần thưởng sau giờ học
Trong suy nghĩ của nhiều người lớn, học là ngồi vào bàn, còn chơi là lúc nghỉ. Ở tuổi mầm non, ranh giới ấy gần như không tồn tại. Khi một bé đổ nước từ cốc to sang cốc nhỏ, bé đang học về lượng, về nguyên nhân và kết quả. Khi bé đưa thìa cho búp bê "ăn", bé đang dùng một vật để đại diện cho một hành động, tức là bước đầu của tư duy biểu tượng. Khi hai bé cùng xây một cái tháp, chúng phải nhìn nhau, chờ nhau, nói với nhau.
Các tổ chức về trẻ em như UNICEF nhấn mạnh rằng chơi là một trong những cách quan trọng nhất để trẻ nhỏ học và phát triển, và quyền được chơi của trẻ được ghi trong Công ước Liên Hợp Quốc về quyền trẻ em. Điều đó không có nghĩa là cứ để trẻ chơi tự do là đủ. Với trẻ phát triển thuận lợi, môi trường có đồ vật và có người chơi cùng thường là đủ để kỹ năng chơi tự nảy nở. Với trẻ cần hỗ trợ, người lớn phải chủ động hơn.
Vì vậy trong một kế hoạch giáo dục cá nhân, mục tiêu về chơi được đặt ngang hàng với mục tiêu về ngôn ngữ hay tự phục vụ. Nó không phải phần "cho vui" chen vào giữa các bài học, mà chính là một bài học, có mục tiêu, có bước dạy và có ghi chép tiến bộ.
Chơi nuôi giao tiếp như thế nào
Chú ý chung. Để chơi cùng nhau, trẻ và người lớn phải cùng nhìn vào một thứ: quả bóng đang lăn, chiếc xe đang chạy, ngọn tháp sắp đổ. Khoảnh khắc cùng nhìn đó là nền của giao tiếp. Trẻ học rằng người khác cũng đang để ý cái mình để ý, và có thể chia sẻ điều đó.
Bắt chước. Phần lớn hoạt động chơi đầu đời là bắt chước: cô gõ trống, bé gõ theo; cô cho gấu ngủ, bé cũng cho gấu ngủ. Bắt chước hành động là bậc thang dẫn tới bắt chước âm thanh và lời nói. Trẻ chưa bắt chước được hành động thường cũng khó bắt chước lời.
Luân phiên. Lăn bóng qua lại, mỗi người đặt một khối lên tháp, đến lượt ai thì người đó bấm nút. Nhịp "lượt mình, lượt bạn" trong chơi chính là nhịp của một cuộc trò chuyện sau này.
Lý do để nói. Trẻ cần một lý do để giao tiếp. Trong chơi, lý do xuất hiện liên tục: muốn thêm khối, muốn đẩy lại xe, muốn cô làm lại động tác vui. Mỗi lần như vậy là một cơ hội để trẻ dùng ánh mắt, cử chỉ, âm thanh hoặc lời nói để yêu cầu.
Đọc người khác. Chơi cùng giúp trẻ nhận ra nét mặt vui, ngạc nhiên, hồi hộp của người đối diện. Trẻ học rằng hành động của mình làm người khác cười hay giật mình, một bước rất sớm của hiểu cảm xúc người khác.
Chơi nuôi suy nghĩ như thế nào
Song song với giao tiếp, chơi là phòng thí nghiệm của trí óc. Khi trẻ thử nhét một khối vuông vào lỗ tròn, thất bại, rồi xoay sang lỗ vuông, trẻ đang giải quyết vấn đề. Khi trẻ xếp các con thú theo hàng từ to đến nhỏ, trẻ đang so sánh và sắp xếp. Khi trẻ dùng một chiếc hộp làm "ô tô", trẻ đang giữ trong đầu một ý tưởng không trùng với vật thật trước mặt.
Khả năng dùng một vật thay cho vật khác, gọi là chơi biểu tượng, được các nhà tâm lý học phát triển xem là có liên hệ gần với ngôn ngữ, vì từ ngữ cũng là biểu tượng: chữ "mèo" không phải con mèo nhưng đại diện cho con mèo. Đây là lý do giáo viên giáo dục đặc biệt thường quan sát kỹ trẻ đã chơi giả vờ được chưa khi lập kế hoạch cho phần ngôn ngữ.
Chơi cũng rèn sự linh hoạt. Khi bạn đổi luật, khi tháp đổ giữa chừng, khi đồ chơi mình muốn đang ở tay người khác, trẻ phải điều chỉnh. Với trẻ hay cứng nhắc, những tình huống nhỏ như vậy trong chơi là cơ hội tập linh hoạt ở mức an toàn, trước khi phải đối diện với những thay đổi lớn hơn ở lớp học và trong cuộc sống.
Khi nào giáo viên thấy trẻ cần được dạy chơi
Giáo viên mầm non và giáo viên giáo dục đặc biệt không chẩn đoán qua cách chơi, nhưng cách chơi cho biết trẻ cần hỗ trợ ở đâu. Những biểu hiện sau thường khiến giáo viên đưa mục tiêu chơi vào kế hoạch:
- Trẻ chủ yếu dùng đồ chơi theo một kiểu lặp lại, như xếp hàng, xoay, đập, mà không chuyển sang cách chơi khác dù được gợi ý.
- Trẻ ít nhìn người lớn khi chơi, không đưa đồ chơi cho người khác xem, không chỉ tay để chia sẻ điều thú vị.
- Khi người lớn tham gia, trẻ quay đi, giữ chặt đồ chơi hoặc rời chỗ.
- Trẻ chưa bắt chước hành động chơi đơn giản như vỗ tay, gõ trống, cho búp bê ăn.
- Trẻ chơi được với đồ vật nhưng chưa có chơi giả vờ khi các bạn cùng lớp đã chơi nấu ăn, bán hàng.
- Trẻ muốn chơi với bạn nhưng không biết cách bắt đầu, thường giật đồ hoặc đẩy bạn.
Một biểu hiện riêng lẻ chưa nói lên nhiều. Giáo viên nhìn tổng thể trong nhiều ngày và nhiều tình huống, rồi trao đổi với ba mẹ để biết ở nhà con chơi thế nào. Nếu cùng với cách chơi còn có những băn khoăn khác về ngôn ngữ hay tương tác, gia đình có thể được gợi ý gặp bác sĩ nhi phát triển để có đánh giá chuyên môn.
Giáo viên dạy chơi trong giờ học ra sao
Dạy chơi không phải đưa đồ chơi rồi bảo trẻ "chơi đi con". Trong giờ học 1:1 hoặc nhóm nhỏ, giáo viên thường đi theo trình tự sau:
- Quan sát trẻ đang chơi gì. Bắt đầu từ chính cái trẻ đang làm, kể cả khi đó là xoay bánh xe. Đó là điểm vào, không phải thứ cần dẹp đi.
- Ngồi ngang tầm và làm cùng. Giáo viên cũng cầm một chiếc xe và xoay bánh, ở gần nhưng không giành. Trẻ bắt đầu để ý có người đang làm giống mình.
- Thêm một bước nhỏ. Sau khi xoay, cô đẩy xe chạy một đoạn và kêu "brừm". Nếu trẻ nhìn, cô làm lại. Mục tiêu là mở rộng thêm một hành động, không phải thay đổi cả cách chơi.
- Tạo khoảnh khắc chờ. Cô dừng lại, nhìn trẻ, chờ một tín hiệu: ánh mắt, cử chỉ, âm thanh. Có tín hiệu là cô đáp lại ngay bằng việc trẻ muốn.
- Lặp lại và biến tấu. Một chuỗi chơi ngắn được lặp nhiều lần để trẻ nắm được, rồi mới thay đổi một chi tiết để trẻ tập linh hoạt.
- Ghi lại. Sau giờ học, giáo viên ghi trẻ đã làm được bước nào, cần gợi ý mức nào, để buổi sau đi tiếp.
Trình tự này nghe đơn giản nhưng đòi hỏi kiên nhẫn: có trẻ cần nhiều buổi mới chịu để người lớn ngồi cạnh khi chơi. Không vội vàng là một phần của phương pháp.
Những hiểu lầm thường gặp về chơi ở trẻ cần hỗ trợ
"Cứ cho con nhiều đồ chơi là con sẽ biết chơi." Nhiều đồ chơi không làm trẻ chơi giỏi hơn. Với trẻ dễ bị phân tán, một phòng đầy đồ chơi còn khiến trẻ chạy từ món này sang món khác mà không chơi trọn món nào. Ít đồ, chọn kỹ, có người chơi cùng mới là điều trẻ cần.
"Chơi là mất thời gian, nên tập trung dạy chữ, dạy số." Trẻ chưa có nền chú ý chung, bắt chước và luân phiên thì việc học chữ số cũng chỉ là thuộc lòng rời rạc. Chơi xây nền cho những gì đến sau.
"Con thích chơi một mình thì kệ con." Tôn trọng sở thích của trẻ là đúng, và chơi một mình không xấu. Nhưng nếu trẻ chỉ có một cách chơi và chưa bao giờ chơi cùng ai, trẻ đang thiếu một kênh học rất lớn. Mục tiêu là mở thêm, không phải lấy đi.
"Dạy chơi là dạy theo kịch bản cứng." Giáo viên có thể bắt đầu bằng những chuỗi chơi ngắn có cấu trúc, nhưng đích đến luôn là chơi tự nhiên, linh hoạt, vui. Một bé chỉ biết lặp đúng kịch bản cô dạy mà không tự biến tấu được thì mục tiêu chưa đạt.
Ba mẹ bắt đầu từ đâu ở nhà
Ba mẹ không cần đồ chơi đắt tiền hay giáo cụ riêng. Một quả bóng, vài khối gỗ, chiếc nồi nhựa, con búp bê là đủ. Điều quan trọng nhất là dành ra một khoảng ngắn mỗi ngày ngồi xuống sàn, đặt điện thoại ra xa, và chơi theo con. Mười đến mười lăm phút đều đặn có ích hơn một buổi dài thỉnh thoảng.
Trong khoảng đó, ba mẹ thử làm theo đúng cách giáo viên làm: quan sát con đang thích gì, làm cùng con, thêm một bước nhỏ, chờ con ra tín hiệu, khen khi con đáp lại. Đừng biến giờ chơi thành giờ kiểm tra bằng những câu "cái này màu gì", "con gì đây" liên tục. Trẻ cần được chơi, không cần được hỏi bài.
Ba mẹ cũng nên hỏi giáo viên mục tiêu chơi hiện tại của con là gì, để chơi ở nhà đi cùng hướng với lớp. Nếu ở lớp cô đang tập cho con lăn bóng qua lại, ở nhà cả nhà cùng lăn bóng; nếu cô đang tập cho con cho búp bê ăn, ở nhà có thêm một con gấu cần "ăn trưa". Tại Global Star Special, mục tiêu chơi luôn được ghi rõ trong kế hoạch của từng bé và trao đổi định kỳ với gia đình để nhà và lớp cùng một nhịp.
Câu hỏi thường gặp
Con đã gần bốn tuổi mà vẫn chỉ xếp đồ chơi thành hàng, có đáng lo không?
Xếp hàng không phải điều xấu, nhiều trẻ thích sắp xếp. Điều cần để ý là con có cách chơi nào khác không, có chịu cho người lớn tham gia không. Nếu đó là cách chơi gần như duy nhất, ba mẹ nên trao đổi với giáo viên để quan sát kỹ hơn và cân nhắc gặp chuyên gia phát triển.
Dạy chơi có làm con mất tự nhiên, chơi như cái máy không?
Nếu dạy đúng thì không. Giáo viên bắt đầu từ sở thích của trẻ, dạy từng bước nhỏ và luôn hướng tới chơi linh hoạt. Kịch bản chỉ là giàn giáo tạm thời, được tháo dần khi trẻ đã tự chơi được và tự thêm ý mới.
Mỗi ngày nên chơi với con bao lâu?
Không có con số bắt buộc. Với trẻ còn khó chú ý, vài phiên ngắn năm đến mười lăm phút có ích hơn một buổi dài. Quan trọng là đều đặn mỗi ngày và người lớn thật sự tập trung vào con trong lúc chơi.
Đồ chơi điện tử có tiếng, có đèn có tốt cho con không?
Những đồ chơi tự phát nhạc, tự chạy thường làm phần lớn công việc thay trẻ, nên trẻ ít phải tương tác với người lớn. Đồ chơi đơn giản như khối gỗ, bóng, búp bê, nồi niêu đồ chơi để mở nhiều cách chơi và nhiều cơ hội giao tiếp hơn.
Ở lớp con chơi được với cô nhưng ở nhà không chịu chơi với ba mẹ, vì sao?
Trẻ thường gắn một kỹ năng mới với người và nơi đã học. Ba mẹ có thể xin giáo viên cho xem cách cô chơi với con, dùng cùng đồ chơi, cùng câu nói, rồi chơi ở nhà theo đúng cách đó. Dần dần kỹ năng sẽ chuyển sang môi trường gia đình.
Chơi có thay được giờ học ngôn ngữ không?
Chơi và học ngôn ngữ không tách rời ở trẻ nhỏ, nhiều mục tiêu ngôn ngữ được dạy ngay trong lúc chơi. Tuy vậy, kế hoạch của trẻ vẫn cần có mục tiêu ngôn ngữ cụ thể, và giáo viên chọn hoạt động chơi để phục vụ mục tiêu đó chứ không chơi tuỳ ý.