Với trẻ chỉ thích chơi một mình, cách hiệu quả nhất không phải kéo trẻ vào hoạt động của người lớn, mà là người lớn bước vào thế giới chơi của trẻ: ngồi gần, làm cùng thứ trẻ đang thích, rồi từ từ trở thành một phần thú vị của cuộc chơi. Sở thích của trẻ là cánh cửa, không phải bức tường cần phá. Khi trẻ thấy có người ở cạnh làm cho việc mình thích vui hơn, trẻ sẽ dần chừa chỗ cho người đó.
Nhiều ba mẹ kể với giáo viên rằng con có thể chơi một mình hàng giờ, rất ngoan, nhưng hễ có ai lại gần là quay đi. Có gia đình thấy yên tâm vì con không quấy, có gia đình lại lo. Bài này giúp phân biệt khi nào chơi một mình là bình thường, khi nào là tín hiệu cần hỗ trợ, và các bước giáo viên dùng để mở dần chơi chung mà vẫn tôn trọng con.
Chơi một mình: khi nào bình thường, khi nào nên để ý
Mọi trẻ đều cần thời gian chơi một mình. Đó là lúc trẻ tự khám phá, tự đặt ra thử thách, tự nghỉ sau những giờ đông người. Một bé thường chơi cùng bạn nhưng thỉnh thoảng muốn ngồi xếp hình yên lặng một góc là chuyện rất bình thường, kể cả ở người lớn cũng vậy.
Điều giáo viên để ý là sự linh hoạt. Trẻ có lúc chơi một mình, có lúc chơi cùng người khác, và chuyển qua lại được, thì không đáng lo. Đáng quan sát kỹ hơn khi trẻ gần như chỉ chơi một mình, trong mọi hoàn cảnh, kể cả khi người thân thiết mời chơi; khi người lớn tham gia thì trẻ rời đi, giữ chặt đồ hoặc tỏ ra khó chịu; khi trẻ ít nhìn, ít chỉ hay ít đưa đồ cho người khác xem.
Những quan sát đó không phải chẩn đoán. Chúng là thông tin để giáo viên và ba mẹ trao đổi, và nếu đi kèm các băn khoăn khác về ngôn ngữ, giao tiếp, gia đình có thể được gợi ý gặp bác sĩ nhi phát triển hay chuyên gia tâm lý. Phía lớp học, việc của giáo viên là giúp trẻ có thêm trải nghiệm chơi cùng, ở nhịp trẻ chịu được.
Vì sao một số trẻ chọn chơi một mình
Chơi cùng khó đoán trước. Người khác có thể làm điều bất ngờ: đổi đồ chơi, làm đổ tháp, nói to. Với trẻ cần sự đoán trước, chơi một mình an toàn hơn vì mọi thứ diễn ra đúng như trẻ muốn.
Kỹ năng chơi cùng chưa có. Trẻ có thể muốn chơi với bạn nhưng không biết bắt đầu, không biết luân phiên, nên mỗi lần thử đều kết thúc không vui. Dần dần trẻ chọn đường dễ hơn.
Cảm giác quá tải. Chỗ đông bạn thường ồn, nhiều chuyển động, nhiều người chạm vào. Trẻ nhạy cảm với âm thanh hay chạm có thể rút về góc riêng để dễ chịu hơn.
Sở thích rất sâu. Một số trẻ có niềm say mê mạnh với một chủ đề như số, tàu xe, khủng long. Hoạt động riêng quanh chủ đề đó hấp dẫn hơn mọi lời mời chơi khác.
Người lớn từng tham gia sai cách. Khi người lớn vào cuộc chơi bằng cách sửa, hỏi bài hoặc đổi sang hoạt động khác, trẻ học rằng có người tham gia nghĩa là mất cuộc chơi của mình.
Các bước bước vào thế giới chơi của trẻ
Giáo viên giáo dục đặc biệt thường đi theo những bước rất chậm, mỗi bước có thể kéo dài nhiều buổi:
- Ở gần, không đòi hỏi. Ngồi cách trẻ một khoảng vừa phải, cùng hướng nhìn, không nói nhiều, không chạm vào đồ của trẻ. Trẻ quen với việc có người bên cạnh.
- Chơi song song bằng đồ của mình. Cô có một bộ đồ chơi giống trẻ và làm giống trẻ: trẻ xếp xe thành hàng, cô cũng xếp một hàng xe bên cạnh.
- Bắt chước trẻ. Trẻ làm gì, cô làm theo. Nhiều trẻ bắt đầu để ý khi thấy có người làm giống mình, đôi khi quay sang nhìn.
- Trở thành người giúp. Cô đưa cho trẻ chiếc xe tiếp theo, giữ hộ đầu đường ray. Trẻ thấy người lớn có ích cho cuộc chơi.
- Thêm một chi tiết vui. Cô cho xe của mình "bíp bíp" chạy qua, hoặc đặt một con thú lên xe. Nếu trẻ nhìn hoặc cười, cô làm lại.
- Tạo khoảnh khắc cần nhau. Cô giữ hộp xe để trẻ phải nhìn hoặc ra hiệu xin. Có tín hiệu, cô đưa ngay.
- Luân phiên trong chính hoạt động của trẻ. Mỗi người đặt một xe vào hàng. Đây đã là chơi chung.
Điểm mấu chốt là không vội. Nếu ở bước nào trẻ tỏ ra khó chịu, giáo viên lùi về bước trước. Niềm tin của trẻ với người lớn là thứ được xây chậm và dễ mất.
Dùng sở thích đặc biệt làm cầu nối
Nhiều trẻ thích chơi một mình có một sở thích rất mạnh. Thay vì xem đó là trở ngại, giáo viên dùng nó làm chất liệu. Một bé mê số có thể chịu chơi cùng khi hoạt động là cùng đếm bậc thang, cùng tìm số trên những khối gỗ. Một bé mê khủng long có thể nhận một vai trong câu chuyện có khủng long.
Cách làm là đưa người khác vào trong sở thích, không phải đem sở thích ra làm phần thưởng sau khi trẻ chịu chơi thứ khác. Khi trẻ được làm điều mình yêu thích cùng một người, trẻ dần gắn người đó với niềm vui. Từ đó, giáo viên mở rộng dần: hôm nay khủng long đi chợ, mai khủng long đi học, đưa thêm những tình huống xã hội vào trong chủ đề trẻ say mê.
Sở thích cũng giúp giáo viên tìm bạn chơi phù hợp. Trong lớp thường có một bạn khác cũng thích xe, thích vẽ hay thích xếp hình. Đặt hai bạn có chung niềm say mê cạnh nhau, với hai bộ đồ chơi cùng chủ đề, là cách tự nhiên để trẻ để ý đến bạn mà không cần ai thúc. Nhiều tình bạn đầu tiên của trẻ cần hỗ trợ bắt đầu đúng từ một chủ đề chung như vậy.
Cũng cần chừng mực. Nếu mọi hoạt động trong ngày đều xoay quanh một chủ đề, trẻ không có cơ hội mở rộng. Giáo viên dùng sở thích như điểm khởi đầu, rồi từng chút đưa trẻ chạm vào những chủ đề khác bên cạnh.
Từ người lớn đến bạn cùng tuổi
Chơi cùng người lớn dễ hơn chơi cùng bạn vì người lớn kiên nhẫn và biết điều chỉnh. Khi trẻ đã chơi chung tốt với một người lớn, giáo viên bắt đầu đưa một bạn vào, thường là một bạn hiền, kiên nhẫn và có cùng sở thích.
Lúc đầu cô vẫn ngồi giữa làm cầu nối: cô đưa đồ cho bạn, bạn đưa lại cho trẻ; cô kể với trẻ "bạn Minh cũng thích tàu". Khi hai trẻ đã chơi song song thoải mái cạnh nhau, cô tạo một nhiệm vụ chung nhỏ như cùng xây một đường ray dài, mỗi bạn nối một đoạn. Thời gian chơi chung lúc đầu nên rất ngắn và kết thúc khi còn vui, để lần sau trẻ muốn quay lại.
Trong lớp hoà nhập, các bạn cùng lớp cũng cần được hướng dẫn cách mời bạn chơi, cách đợi bạn, cách hiểu khi bạn chưa muốn chơi. Phần này được bàn kỹ hơn ở bài về bạn đồng hành trong lớp hoà nhập.
Những điều không nên làm
Không nên ép trẻ vào nhóm bạn đông khi trẻ chưa sẵn sàng, kiểu bế trẻ đặt vào giữa vòng tròn rồi bảo "chơi với các bạn đi con". Trẻ thường rút lui mạnh hơn sau những trải nghiệm như vậy.
Không nên cất hết đồ chơi trẻ thích để buộc trẻ phải chơi thứ khác cùng người lớn. Cách này có thể làm trẻ tham gia trong chốc lát, nhưng trẻ gắn người lớn với việc bị lấy mất niềm vui. Không nên so sánh trẻ với anh chị hay bạn khác trước mặt trẻ, kiểu "sao con không chơi được như bạn".
Không nên lấp đầy cuộc chơi bằng câu hỏi và mệnh lệnh: "con đang làm gì đấy", "xe màu gì", "đưa mẹ xem nào". Với trẻ đang dè dặt, mỗi câu hỏi là một áp lực phải đáp lại. Bình luận nhẹ nhàng về việc trẻ làm, hoặc im lặng làm cùng, thường mở cửa nhanh hơn.
Cũng không nên kết luận "con thích một mình thì cứ để vậy" khi trẻ hoàn toàn không có trải nghiệm chơi cùng ai. Tôn trọng sở thích và mở thêm cơ hội không mâu thuẫn nhau. Trẻ vẫn được giữ góc chơi riêng, đồng thời có thêm những khoảnh khắc chơi chung ngắn, vui, mỗi ngày.
Những thay đổi nhỏ đáng ghi nhận
Trẻ cho người lớn ngồi gần lâu hơn. Trước đây cô vừa ngồi xuống là trẻ ôm đồ đi chỗ khác, nay trẻ tiếp tục chơi dù cô ở cạnh. Đây là bước đầu tiên và quan trọng.
Trẻ liếc nhìn người lớn. Một cái liếc khi cô làm xe kêu "bíp bíp", một nụ cười khi tháp của cô đổ. Ánh nhìn là tín hiệu trẻ đã để ý đến người cùng chơi.
Trẻ đưa đồ hoặc nhận đồ. Trẻ cầm chiếc xe cô đưa, hoặc tự đưa cho cô một món. Đây là trao đổi đầu tiên trong chơi chung.
Trẻ chờ người lớn làm lại. Khi cô dừng một hành động vui, trẻ nhìn cô hoặc kéo tay cô như muốn cô làm tiếp. Trẻ đã bắt đầu xem người lớn là một phần của niềm vui.
Trẻ tự tìm đến. Trẻ mang đồ chơi đến gần ba mẹ hoặc cô, dù không nói gì. Đây là lời mời chơi đầu tiên của trẻ.
Ba mẹ làm gì ở nhà
Ba mẹ có thể bắt đầu bằng một việc rất nhỏ: mỗi ngày dành mười phút ngồi gần con khi con đang chơi một mình, làm giống con, không hỏi, không sửa. Ghi lại trong vài tuần xem con có quay sang nhìn không, có đưa đồ không, có để ba mẹ đặt một món vào cuộc chơi không. Những thay đổi nhỏ ấy là tiến bộ thật.
Khi con bắt đầu cho ba mẹ tham gia, đừng vội tăng yêu cầu. Giữ cuộc chơi nhẹ nhàng, vui, và kết thúc khi con còn hứng thú. Nhiều gia đình kể rằng chỉ sau vài tuần chơi theo cách này, con bắt đầu tự cầm đồ chơi đến tìm ba mẹ, điều trước đó gần như không thấy.
Ba mẹ cũng nên giữ cho con những khoảng chơi một mình, nhất là sau giờ học dài ở lớp. Trẻ cần nghỉ để nạp lại năng lượng. Hỏi giáo viên con đang ở bước nào trong lớp để chơi ở nhà đi cùng bước đó. Ở Global Star Special, mục tiêu tương tác của từng bé được xây theo đúng nhịp này và chia sẻ với ba mẹ để hai bên làm giống nhau.
Câu hỏi thường gặp
Con chơi một mình rất ngoan, có cần can thiệp gì không?
Nếu con vẫn chơi cùng người thân khi được mời, có nhìn, có chia sẻ, thì không cần lo. Nếu con gần như chỉ chơi một mình trong mọi hoàn cảnh và tránh người khác tham gia, nên trao đổi với giáo viên để quan sát và có kế hoạch hỗ trợ phù hợp.
Ngồi chơi cạnh con mà con không để ý thì có ích gì không?
Có. Trẻ thường để ý nhiều hơn ta tưởng. Việc có người ở gần mà không đòi hỏi giúp trẻ quen với sự hiện diện của người khác, là bước đầu trước khi trẻ chịu cho người lớn tham gia vào cuộc chơi.
Con chỉ thích chơi với số và chữ, có nên cấm để con chơi thứ khác không?
Không nên cấm. Dùng chính số và chữ làm chất liệu để chơi cùng con, rồi mở rộng dần sang hoạt động khác. Cấm sở thích thường làm trẻ căng thẳng và ít hợp tác hơn.
Bao giờ thì con chơi được với bạn?
Không có mốc chung. Trẻ cần chơi chung được với người lớn trước, rồi với một bạn có người lớn hỗ trợ, rồi mới tự chơi với bạn. Mỗi bước có thể mất thời gian khác nhau tuỳ trẻ.
Con hay bỏ đi khi bạn đến gần, phải làm sao?
Có thể con đang thấy quá tải hoặc chưa biết cách chơi cùng. Giáo viên thường bắt đầu với một bạn hiền, chơi song song ở khoảng cách con thấy thoải mái, và tăng dần mức gần gũi khi con đã quen.