Khi một mục tiêu đứng yên nhiều tuần, nguyên nhân thường nằm ở kế hoạch hoặc cách thực hiện nhiều hơn ở bản thân trẻ: mục tiêu quá xa mức hiện tại, thiếu một kỹ năng tiền đề, số lần tập quá ít, động lực chưa đủ, mức hỗ trợ không thống nhất giữa những người dạy, hoặc có yếu tố sức khoẻ, giấc ngủ, biến cố gia đình. Điều chỉnh đúng bắt đầu bằng việc kiểm từng khả năng, không phải bằng việc kết luận "con chưa sẵn sàng".
Mục tiêu dậm chân là chuyện xảy ra với hầu hết kế hoạch giáo dục cá nhân, không phải dấu hiệu thất bại. Nó chỉ trở thành vấn đề khi không ai để ý, hoặc khi mọi người tiếp tục làm y như cũ và chờ kết quả khác đi. Bài này liệt kê bảy lý do thường gặp, cách kiểm từng lý do bằng dữ liệu và quan sát, và những điều chỉnh tương ứng.
Thế nào thì gọi là dậm chân
Không phải tuần nào trẻ cũng tiến. Trẻ nhỏ học theo kiểu bậc thang: có những tuần dường như đứng yên rồi bỗng nhích lên một bậc. Vì vậy, một hai tuần không có tiến bộ chưa nói lên điều gì. Nhiều nhà giáo dục đặc biệt coi một mục tiêu là dậm chân khi dữ liệu đi ngang trong một khoảng đủ dài, ví dụ ba đến bốn tuần dạy đều đặn, mà không có lý do rõ ràng như trẻ ốm hay nghỉ học.
Cũng cần phân biệt dậm chân với dao động. Dữ liệu lên xuống mạnh giữa các buổi, lúc rất tốt lúc rất kém, là một kiểu khác: nó cho thấy trẻ có thể làm được nhưng điều kiện giữa các buổi không ổn định. Cách điều chỉnh cho dao động thường nằm ở việc thống nhất điều kiện, không phải ở việc hạ mục tiêu.
Và cần phân biệt dậm chân với tụt lùi. Trẻ mất đi kỹ năng đã vững là tín hiệu cần chú ý hơn, nhất là khi xảy ra ở nhiều lĩnh vực; khi đó nên trao đổi với bác sĩ, ngoài việc điều chỉnh kế hoạch giáo dục.
Lý do một và hai: mục tiêu quá xa, thiếu kỹ năng tiền đề
Mục tiêu quá xa mức hiện tại. Nấc đang nhắm đòi trẻ thay đổi quá nhiều cùng lúc, ví dụ vừa giảm hỗ trợ vừa tăng thời lượng vừa chuyển sang lớp đông. Cách kiểm: xem nấc có đổi hơn một yếu tố không. Cách chỉnh: chèn nấc trung gian, mỗi nấc chỉ đổi một yếu tố.
Thiếu một kỹ năng tiền đề. Mục tiêu đòi một kỹ năng nền mà trẻ chưa có. Ví dụ, mục tiêu "làm theo lời dặn hai bước" khó tiến nếu trẻ chưa vững lời dặn một bước trong nhiều tình huống; mục tiêu "chơi luân phiên với bạn" khó tiến nếu trẻ chưa chịu chờ lượt với người lớn. Cách kiểm: thử riêng kỹ năng nền. Cách chỉnh: tạm lùi về dạy kỹ năng nền, hoặc dạy song song.
Một dấu hiệu nhận ra. Khi trẻ làm được một phần của mục tiêu rất ổn định nhưng luôn vướng ở cùng một chỗ, chỗ vướng ấy thường là kỹ năng tiền đề còn thiếu. Ghi chép chi tiết về chỗ vướng giúp tìm ra nó nhanh hơn.
Lý do ba và bốn: tập quá ít, động lực chưa đủ
Số lần tập quá ít. Mục tiêu được dạy vài lần mỗi buổi 1:1 nhưng không có mặt ở lớp và ở nhà. Một kỹ năng mới thường cần rất nhiều cơ hội trong ngày mới vững. Cách kiểm: đếm xem mỗi tuần trẻ thật sự có bao nhiêu cơ hội tập. Cách chỉnh: tìm thêm cơ hội tự nhiên trong sinh hoạt, cùng giáo viên lớp và ba mẹ lồng vào.
Động lực chưa đủ. Hoạt động dùng để dạy không hấp dẫn với trẻ, hoặc kết quả trẻ nhận được khi làm không có ý nghĩa với trẻ. Ví dụ, dạy trẻ xin bằng một món đồ chơi trẻ không thích thì trẻ không có lý do để xin. Cách kiểm: quan sát xem trẻ có hào hứng, có chủ động không. Cách chỉnh: dùng sở thích của trẻ làm chất liệu, cho trẻ chọn, làm cho kết quả của việc làm đúng thật sự đáng giá với trẻ.
Một câu hỏi tự kiểm. Nếu là trẻ, mình có muốn làm việc này không, và làm xong mình được gì? Câu trả lời trung thực thường chỉ ra ngay chỗ cần sửa.
Lý do năm: mức hỗ trợ không thống nhất
Biểu hiện. Ở giờ 1:1 cô chờ trẻ xin, ở lớp cô khác đưa luôn, ở nhà ông bà đoán ý đưa trước. Trẻ học rằng không cần xin cũng được, và mục tiêu đứng yên dù giờ 1:1 dạy rất đều.
Cách kiểm. Hỏi từng người dạy: khi tình huống xảy ra, mình làm gì, chờ bao lâu, nói câu gì. Nếu mỗi người một kiểu, đây là lý do rất có thể.
Cách chỉnh. Thống nhất một cách làm đơn giản, viết ra trên một tờ giấy dán ở lớp và ở nhà, có thể kèm một đoạn phim ngắn giáo viên làm mẫu. Nhắc nhẹ nhàng, không trách ai; người lớn quen phản xạ đáp ứng ngay vì thương trẻ.
Lưu ý với người giúp việc, ông bà. Những người chăm trẻ nhiều giờ trong ngày thường ít được hướng dẫn nhất. Một buổi ngắn giải thích lý do của cách làm thường hiệu quả hơn nhiều lời dặn.
Lý do sáu và bảy: sức khoẻ, giấc ngủ, biến cố; và mục tiêu không còn phù hợp
Sức khoẻ, giấc ngủ, biến cố. Trẻ ngủ kém kéo dài, đau răng, táo bón, viêm tai, dùng thuốc mới, gia đình chuyển nhà, có em bé, ba mẹ đi xa. Những yếu tố này ảnh hưởng đến mọi mục tiêu cùng lúc. Cách kiểm: xem có nhiều mục tiêu cùng chững một lúc không, đối chiếu với lịch sự kiện của gia đình. Cách chỉnh: giảm yêu cầu tạm thời, ưu tiên sự ổn định, và khi nghi có vấn đề sức khoẻ thì gợi ý gia đình hỏi bác sĩ.
Mục tiêu không còn phù hợp. Có những mục tiêu được chọn với lý do hợp lý lúc đầu nhưng nay không còn ý nghĩa: trẻ đã tìm được một cách khác hiệu quả, gia đình không còn cần, hoặc có nhu cầu mới cấp thiết hơn. Cách chỉnh: thẳng thắn đổi mục tiêu. Giữ một mục tiêu chỉ vì đã đặt ra là lãng phí thời gian quý của trẻ.
Một quy trình gọn khi phát hiện dậm chân
Khi một mục tiêu đi ngang vài tuần, giáo viên phụ trách có thể đi qua các bước sau trước buổi rà soát, để mang đến một đề xuất cụ thể:
- Kiểm lại dữ liệu: có đủ buổi dạy không, có tuần nào trẻ nghỉ hay ốm không.
- Xem lại mục tiêu: nấc hiện tại đổi mấy yếu tố, có kỹ năng tiền đề nào chưa vững không.
- Đếm số cơ hội tập mỗi tuần ở cả ba nơi: giờ 1:1, lớp, nhà.
- Quan sát động lực: trẻ có thích hoạt động dạy không, có chủ động không.
- Hỏi những người dạy khác về cách họ hỗ trợ trẻ trong tình huống đó.
- Hỏi gia đình về giấc ngủ, sức khoẻ, những thay đổi gần đây.
- Chọn một hai điều chỉnh có khả năng nhất, thử trong hai đến ba tuần, ghi dữ liệu và nhìn lại.
Chỉ đổi một hai điều một lúc. Đổi tất cả cùng lúc thì nếu trẻ tiến, không biết điều gì đã giúp; nếu không tiến, không biết điều gì chưa đúng.
Ví dụ giả định: một mục tiêu đứng yên và cách gỡ
Một bé năm tuổi có mục tiêu "chơi luân phiên đặt khối với một bạn, ba lượt qua lại khi cô nhắc". Dữ liệu bốn tuần đi ngang: bé thường đặt một khối rồi giữ hết số khối còn lại. Giáo viên đi qua quy trình kiểm. Dữ liệu đủ buổi, không có tuần ốm. Nấc chỉ đổi một yếu tố. Nhưng khi thử riêng, bé cũng khó chờ lượt ngay cả với cô, nghĩa là kỹ năng tiền đề "chờ lượt với người lớn" chưa vững. Thêm nữa, khối gỗ không phải thứ bé thích; bé mê ô tô.
Điều chỉnh được chọn: lùi một nấc, dạy chờ lượt với cô trước, dùng đường dốc thả ô tô, mỗi người một lượt thả, có tấm thẻ hình bàn tay chuyển qua lại để biết đến lượt ai. Sau ba tuần, bé chờ lượt với cô ổn định; nấc tiếp theo mời một bạn cùng thả ô tô, cô vẫn cầm thẻ lượt. Mục tiêu ban đầu, chơi luân phiên với bạn, quay lại với chất liệu mới và tiến đều sau đó.
Đừng để "dậm chân" thành nhãn dán cho trẻ
Khi một mục tiêu đứng yên, người lớn dễ chuyển sự chú ý từ kế hoạch sang đứa trẻ: "con lười", "con không chịu", "con chỉ được đến thế". Những câu như vậy hiếm khi đúng, và nếu được nói ra thường xuyên, chúng hạ thấp kỳ vọng của mọi người xung quanh. Trẻ cảm nhận được kỳ vọng ấy qua cách người lớn đối xử với mình.
Cách nhìn hữu ích hơn là: trẻ luôn làm tốt nhất có thể trong điều kiện hiện tại; nếu trẻ chưa làm được, điều kiện cần thay đổi. Câu hỏi không phải "vì sao con không học" mà là "mình cần dạy khác đi thế nào". Cách nhìn này không phủ nhận rằng mỗi trẻ có nhịp riêng và có những kỹ năng cần rất nhiều thời gian; nó chỉ đặt trách nhiệm điều chỉnh vào đúng chỗ là người lớn.
Với ba mẹ, những giai đoạn con chững lại thường là giai đoạn mệt mỏi nhất. Giáo viên nên chủ động chia sẻ lý do mình nghĩ tới và kế hoạch điều chỉnh, kèm những tiến bộ nhỏ ở các mục tiêu khác, để gia đình không cảm thấy mọi thứ đang dừng lại.
Khi đã điều chỉnh nhiều lần mà vẫn không tiến
Nếu sau nhiều lần điều chỉnh có hệ thống, một mục tiêu quan trọng vẫn gần như không nhích, có thể cần một góc nhìn mới. Giáo viên có thể nhờ đồng nghiệp có kinh nghiệm quan sát một buổi học; nhóm có thể mời chuyên gia phù hợp như âm ngữ trị liệu với mục tiêu giao tiếp, hoạt động trị liệu với mục tiêu tự phục vụ, góp ý. Khi nghi có yếu tố sức khoẻ, gia đình nên gặp bác sĩ.
Đôi khi câu trả lời là chọn một con đường khác tới cùng một đích. Một trẻ rất khó phát âm có thể giao tiếp hiệu quả hơn qua tranh hay cử chỉ trong một giai đoạn, và điều đó không đóng cửa lời nói. Một trẻ rất khó với thìa có thể bắt đầu bằng thức ăn cầm tay. Mục tiêu thật sự là chức năng, như bày tỏ nhu cầu, tự ăn, chứ không phải một hình thức cố định.
Ở Global Star Special, khi mục tiêu không tiến sau các lần điều chỉnh, giáo viên trao đổi lại với ba mẹ về các lựa chọn, và khi cần thì khuyên gia đình phối hợp thêm với chuyên gia phù hợp, thay vì kiên trì một cách làm không hiệu quả.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu không tiến thì nên lo?
Một hai tuần không tiến là bình thường. Nếu dữ liệu đi ngang ba bốn tuần dạy đều đặn mà không có lý do rõ ràng như ốm, nghỉ học, nên xem lại kế hoạch. Nếu con mất kỹ năng đã vững, nên trao đổi sớm hơn và cân nhắc gặp bác sĩ.
Có nên tăng số buổi học khi mục tiêu dậm chân không?
Không phải lúc nào cũng nên. Tăng buổi chỉ có ích khi lý do là thiếu cơ hội tập. Nếu lý do là mục tiêu quá xa hay động lực chưa đủ, tăng buổi chỉ làm trẻ mệt hơn. Hãy tìm lý do trước.
Ba mẹ có thể làm gì khi thấy con chững lại?
Ghi lại những gì thấy ở nhà, báo giáo viên về thay đổi trong giấc ngủ, sức khoẻ, sinh hoạt, và hỏi lại cách hỗ trợ ở nhà có giống ở lớp không. Thông tin của ba mẹ thường giúp tìm ra lý do nhanh hơn.
Đổi mục tiêu có phải là bỏ cuộc không?
Không. Đổi mục tiêu khi nó không còn phù hợp là quyết định có trách nhiệm, giúp dùng thời gian của trẻ cho điều có ích hơn. Mục tiêu đó có thể quay lại ở giai đoạn sau khi trẻ đã có thêm kỹ năng nền.
Trẻ tiến nhanh ở lớp nhưng ở nhà đứng yên thì sao?
Đây thường là vấn đề tổng quát hoá hoặc mức hỗ trợ khác nhau giữa hai nơi. Nên thống nhất cách làm, tạo cơ hội tập ở nhà trong sinh hoạt có sẵn, và có thể đặt riêng một nấc cho việc làm được ở nhà.