Trẻ cần hỗ trợ hoàn thành nhiệm vụ đơn giản tốt hơn khi việc được thiết kế để thấy rõ điểm bắt đầu và kết thúc, độ dài vừa sức, đồ dùng gom sẵn trong một khay, và có một bước cất dọn cố định ở cuối. Trẻ không bỏ dở vì lười, mà thường vì không biết bao giờ thì xong, việc quá dài, hoặc chưa học được chuỗi bắt đầu, làm, kết thúc.
Hoàn thành một nhiệm vụ nghe đơn giản, nhưng nó là một kỹ năng nền tảng gồm nhiều phần: bắt đầu khi được giao, giữ chú ý đủ lâu, chịu được khi gặp khó, nhận ra mình đã xong, và kết thúc bằng việc cất dọn. Ở lớp một, gần như mọi giờ học đều đòi chuỗi này: cô giao bài, trẻ làm, nộp, cất đồ.
Bài viết này trình bày cách thiết kế nhiệm vụ cho trẻ cần hỗ trợ, cách dạy làm việc độc lập, cách kéo dài dần thời gian làm việc, và cách chuyển từ khay nhiệm vụ trong giờ 1:1 sang bài làm trong lớp đông.
Vì sao trẻ bỏ dở
Khi một trẻ bỏ dở bức tranh tô màu sau ba nét, hay đứng dậy khi ghép hình còn một nửa, có nhiều lý do khác nhau. Trẻ có thể không biết thế nào là xong: tờ tranh tô màu không có điểm kết thúc rõ, khi nào thì "tô xong"? Trẻ có thể thấy việc quá dài: hai mươi mảnh ghép là quá nhiều khi trẻ mới chịu được năm mảnh. Trẻ có thể gặp khó ở một bước và không biết xin giúp, nên bỏ đi. Hay đơn giản là việc không có gì hấp dẫn với trẻ.
Mỗi nguyên nhân dẫn đến một cách sửa khác. Thiếu điểm kết thúc thì làm cho điểm kết thúc nhìn thấy được. Quá dài thì rút ngắn. Gặp khó thì dạy cách xin giúp và chọn độ khó phù hợp. Thiếu hứng thú thì gắn việc với sở thích của trẻ. Giáo viên quan sát vài lần để thấy trẻ dừng ở đâu, sau bao lâu, và làm gì khi dừng.
Cũng cần để ý thời điểm trong ngày. Trẻ có thể hoàn thành tốt một nhiệm vụ lúc chín giờ sáng nhưng bỏ dở cùng nhiệm vụ đó lúc ba giờ chiều khi đã mệt. Đặt nhiệm vụ mới hoặc khó vào lúc trẻ tỉnh táo nhất giúp trẻ có nhiều lần thành công hơn.
Điều chắc chắn là nhắc "làm cho xong đi con" không giúp được nhiều. Trẻ không thiếu lời nhắc, mà thiếu một nhiệm vụ được thiết kế để trẻ có thể làm xong.
Thiết kế nhiệm vụ để thấy được điểm kết thúc
Một nhiệm vụ tốt cho trẻ cần hỗ trợ có những đặc điểm sau:
- Số lượng nhìn thấy được. Năm hạt cần xâu nằm trong một khay nhỏ; khi khay trống là xong.
- Đồ dùng gom một chỗ. Mọi thứ cần thiết nằm trong một khay hoặc hộp, trẻ không phải đi tìm.
- Đi từ trái sang phải. Khay đồ cần làm bên trái, khu làm ở giữa, rổ đồ đã xong bên phải. Thứ tự này cũng là thứ tự đọc viết sau này.
- Có chỗ đặt sản phẩm khi xong. Một rổ "đã xong", một kẹp treo tranh.
- Độ dài vừa sức, ngắn hơn mức trẻ chịu được một chút. Để trẻ kết thúc trong thành công, không trong mệt mỏi.
- Gắn với sở thích. Trẻ thích ô tô thì đếm ô tô, phân loại ô tô theo màu.
Nhiều giáo viên giáo dục đặc biệt dùng hệ thống khay nhiệm vụ: mỗi khay một việc nhỏ, đặt trên kệ bên trái bàn, trẻ lấy từng khay, làm, rồi đặt vào rổ bên phải. Khi các khay bên trái hết là giờ làm việc kết thúc. Hệ thống này dạy trẻ làm việc độc lập mà không cần cô nhắc từng bước.
Dạy làm việc độc lập từng bước
Mục tiêu là trẻ làm được nhiệm vụ mà không cần người lớn ngồi cạnh. Đi đến đó qua các bước:
- Chọn nhiệm vụ trẻ đã làm được với sự giúp đỡ, không chọn việc mới hoàn toàn.
- Cô ngồi cạnh, làm mẫu một lần, rồi giúp trẻ làm bằng tay khi cần.
- Rút dần sự giúp đỡ trong nhiều buổi: từ cầm tay, đến chỉ tay, đến chỉ nhìn.
- Cô ngồi lùi ra sau lưng trẻ, để trẻ không nhìn cô chờ gợi ý.
- Cô đứng xa dần, rồi làm việc khác trong phòng, quay lại khi trẻ xong.
- Khen khi trẻ hoàn thành và đặt sản phẩm vào rổ "đã xong".
Một điểm hay bị bỏ qua: gợi ý bằng lời rất khó rút. Trẻ quen nghe "tiếp đi con" có thể dừng lại mỗi khi không nghe thấy. Vì thế giáo viên nên dùng gợi ý bằng tay và cử chỉ nhiều hơn lời trong giai đoạn tập làm việc độc lập, và đứng phía sau trẻ thay vì đối diện.
Kéo dài dần thời gian làm việc
Khi trẻ đã hoàn thành được một nhiệm vụ ngắn, giáo viên kéo dài dần: thêm một hai hạt vào khay, thêm một khay thứ hai, ghép hai việc nhỏ thành một chuỗi. Mỗi lần chỉ thêm một chút, và giữ mức đó vài buổi trước khi thêm tiếp. Nếu trẻ bắt đầu bỏ dở lại, lùi về mức trước.
Đồng hồ cát hoặc đồng hồ đếm ngược trực quan, nơi trẻ nhìn thấy thời gian còn lại giảm dần, giúp trẻ hiểu "còn bao lâu". Một dãy hình nhỏ trên bàn, mỗi hình một việc, việc nào xong thì lật hình hoặc bỏ vào hộp, giúp trẻ theo dõi mình đã đi được bao xa trong buổi.
Xen giữa các nhiệm vụ khó là nhiệm vụ dễ trẻ đã thành thạo, giữ cho buổi làm việc có nhịp thành công. Cuối buổi là một hoạt động trẻ thích, để cả buổi làm việc được gắn với một kết thúc dễ chịu.
Từ khay nhiệm vụ đến bài làm trong lớp đông
Mục tiêu cuối cùng là trẻ hoàn thành bài trong lớp đông như các bạn. Quá trình chuyển có thể đi qua các giai đoạn:
| Giai đoạn | Bối cảnh | Điều trẻ học |
|---|---|---|
| 1 | Giờ 1:1, bàn riêng, khay nhiệm vụ | Chuỗi bắt đầu, làm, xong, cất |
| 2 | Bàn riêng trong lớp, khay nhiệm vụ | Làm việc khi có tiếng ồn và bạn xung quanh |
| 3 | Bàn nhóm nhỏ, nhiệm vụ của nhóm nhưng có khay riêng | Làm việc cạnh bạn, theo hướng dẫn chung của cô |
| 4 | Bàn nhóm, phiếu bài như các bạn, có dấu hiệu kết thúc | Làm bài với lượng hỗ trợ ít |
| 5 | Hoạt động chung của lớp | Hoàn thành bài cùng nhịp với lớp, xin giúp khi cần |
Không phải trẻ nào cũng đi hết năm giai đoạn trong tuổi mầm non, và có trẻ đi nhanh qua giai đoạn đầu. Điều quan trọng là mỗi lần chuyển giai đoạn chỉ đổi một yếu tố, và những gì giúp trẻ ở giai đoạn trước, như rổ "đã xong", được mang theo sang giai đoạn sau.
Ví dụ giả định: một khay nhiệm vụ qua vài tuần
Để dễ hình dung, hãy theo một ví dụ giả định. Một bé năm tuổi ở lớp mẫu giáo thường bỏ đi sau vài giây ở mọi hoạt động bàn, trừ khi được chơi với ô tô đồ chơi. Giáo viên làm một khay: bên trái là rổ năm chiếc ô tô nhỏ, ở giữa là tấm bìa vẽ năm ô đỗ xe, bên phải là chiếc hộp có nắp. Nhiệm vụ: đỗ từng xe vào ô, rồi cất cả năm xe vào hộp, đậy nắp.
Tuần đầu, cô ngồi cạnh, làm mẫu một lần, rồi cầm tay bé đỗ xe. Bé đỗ được ba xe rồi đứng dậy; cô giúp bé đỗ nốt hai xe, cất vào hộp, và khen. Tuần thứ hai, bé tự đỗ cả năm xe khi cô chỉ tay vào từng ô, nhưng quên cất. Cô thêm một tấm hình chiếc hộp đóng nắp ở góc phải khay. Tuần thứ ba, cô ngồi sau lưng bé, bé tự làm trọn từ đỗ xe đến đậy nắp ở phần lớn các buổi.
Sang tuần thứ tư, cô thêm một khay thứ hai cùng kiểu nhưng với hình khối, và đặt hai khay trên kệ bên trái bàn. Bé làm khay ô tô, đặt vào rổ "đã xong", lấy khay khối. Có buổi bé bỏ dở khay khối; cô rút khay khối về còn ba khối thay vì năm. Ví dụ này không hứa tốc độ cho trẻ nào khác, nhưng cho thấy cách sở thích của trẻ mở đường, và cách mỗi tuần chỉ đổi một yếu tố.
Nhiệm vụ trong sinh hoạt: không chỉ ở bàn học
Hoàn thành nhiệm vụ không chỉ học ở bàn. Mỗi ngày ở lớp và ở nhà có hàng chục nhiệm vụ nhỏ có điểm kết thúc rõ: tưới năm chậu cây, phát khăn cho cả bàn, xếp giày vào kệ, lau bàn sau bữa ăn, gấp ba chiếc khăn. Những việc này có ích thật, có kết quả nhìn thấy được, và thường được trẻ đón nhận vui vẻ hơn phiếu bài.
Giáo viên và gia đình có thể giao cho trẻ một việc cố định mỗi ngày, dạy theo bước như khay nhiệm vụ: bắt đầu từ đâu, làm thế nào, thế nào là xong, cất dụng cụ ở đâu. Khi trẻ làm được trọn việc, người lớn ghi nhận việc đó có ích thế nào cho người khác: "Nhờ con tưới mà cây không héo." Cảm giác mình có ích là một động lực bền hơn nhiều so với phần thưởng.
Những nhiệm vụ sinh hoạt cũng giúp tổng quát hoá: chuỗi bắt đầu, làm, xong, cất dọn học ở khay nhiệm vụ được dùng lại ở chỗ khác, với đồ vật khác, người khác. Đây chính là điều trẻ sẽ cần ở lớp một, nơi mỗi giờ học là một chuỗi nhiệm vụ mới.
Dạy xin giúp và chịu đựng khi gặp khó
Trẻ bỏ dở nhiều khi vì gặp một bước khó mà không biết làm gì. Dạy trẻ một cách xin giúp, bằng lời như "cô giúp con", bằng cử chỉ giơ tay, hay bằng tấm thẻ hình đặt trên bàn, là một phần của việc hoàn thành nhiệm vụ. Giáo viên tạo cơ hội để trẻ cần giúp, như nắp hộp hơi chặt, rồi gợi ý trẻ dùng cách xin, và đáp ứng ngay khi trẻ xin.
Chịu đựng khi gặp khó cũng cần được tập: một mảnh ghép không vừa, thử lại một lần nữa. Giáo viên chọn nhiệm vụ có một chút thử thách, đủ để trẻ gặp khó nhẹ nhưng vẫn vượt qua được, và khen việc trẻ thử lại. Những lần vượt qua nhỏ như vậy dần giúp trẻ bền bỉ hơn khi gặp bài khó ở tiểu học.
Trong chương trình 1:1 ở Global Star Special, khay nhiệm vụ và chuỗi bắt đầu, làm, kết thúc là một phần thường gặp của mục tiêu chú ý và kỹ năng học tập; ba mẹ có thể đăng ký tư vấn để cùng giáo viên xem con đang ở giai đoạn nào.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ chỉ làm được khi cô ngồi cạnh thì có sao không?
Ở giai đoạn đầu, điều này bình thường. Mục tiêu là rút dần sự có mặt của cô qua nhiều buổi: ngồi cạnh, ngồi sau lưng, đứng xa, rồi làm việc khác trong phòng. Nếu rút quá nhanh, trẻ thường bỏ dở; nếu không bao giờ rút, trẻ khó làm việc độc lập ở lớp đông.
Nhiệm vụ đơn giản cho trẻ 4 tuổi có thể là gì?
Xâu năm hạt to, ghép hình bốn đến sáu mảnh, phân loại đồ theo màu vào hai rổ, xếp thìa vào ống, dán năm miếng dán vào ô, rót hạt từ cốc này sang cốc khác. Điều quan trọng là có số lượng nhìn thấy được và điểm kết thúc rõ.
Có nên thưởng sau khi trẻ hoàn thành nhiệm vụ không?
Lời khen cụ thể và một hoạt động trẻ thích sau buổi làm việc thường đủ. Với trẻ cần động lực rõ ràng hơn, một phần thưởng nhỏ có thể dùng trong giai đoạn đầu và giảm dần. Nhiệm vụ gắn với sở thích của trẻ cũng tự nó tạo động lực.
Trẻ làm xong rất nhanh nhưng làm ẩu thì xử lý thế nào?
Xem lại nhiệm vụ có quá dễ không, và điểm kết thúc có khuyến khích làm nhanh hơn làm đúng không. Có thể thêm một bước kiểm tra cuối: so với mẫu, đếm lại. Khen sự cẩn thận cụ thể. Nếu trẻ vội vì muốn chuyển sang hoạt động khác, cho biết trước hoạt động sau sẽ đến dù trẻ làm nhanh hay chậm.
Ở nhà có làm khay nhiệm vụ được không?
Được, với đồ dùng sẵn có: hộp đựng hạt, cốc, kẹp quần áo, ghép hình. Đặt một hai khay trên kệ thấp, cho trẻ làm vào một giờ cố định, đi từ trái sang phải giống ở lớp. Hỏi giáo viên những nhiệm vụ con đang làm được để chọn việc phù hợp.